Partili Uluslararası Satışta Teslimat İhlali: CISG 73

Uluslararası satışta bir partinin sorunlu olması bütün teslimatların kendiliğinden iptal edilmesini sağlamaz. CISG m.73, tek bir teslimata ilişkin dönmeyi, gelecekteki teslimatlardan dönmeyi ve birbirine bağlı teslimatlar nedeniyle daha geniş kapsamlı dönmeyi ayrı koşullara bağlar. Bir teslimata ilişkin ihlal o teslimat bakımından esaslıysa ilgili parti yönünden dönülebilir. Gelecekteki partiler için esaslı ihlal yaşanacağına ilişkin haklı gerekçeler varsa makul sürede ileriye yönelik dönme gündeme gelir. Önceki veya sonraki teslimatların birlikte sona erdirilmesi ise alıcı bakımından özel bağlılık şartına tabidir.

Bu rehber, malların parça parça veya partiler hâlinde teslim edilmesinin kararlaştırıldığı uluslararası satış ilişkisine odaklanır. Tek malın bedelinin taksitle ödenmesi, bir defada yapılacak teslimin eksik çıkması ve ayrı ayrı kurulmuş bağımsız satışlar aynı kavram değildir. Doğru hukuki yol, sözleşmenin nasıl kurulduğu ve hangi teslimatların aynı ilişkiye bağlı bulunduğu belirlenmeden seçilemez.

Partiler hâlinde teslim sözleşmesi nasıl belirlenir?

CISG m.73’ün uygulanması için malların tesliminin bölümler hâlinde yerine getirileceği bir sözleşme bulunmalıdır. Önce ana sözleşme, siparişler, teslim programı ve kabul yazışmaları birlikte okunur. Her sevkiyata ayrı fatura düzenlenmesi, tek başına bütün sevkiyatların bağımsız sözleşmeler olduğu sonucunu doğurmaz. Buna karşılık aynı müşteriye düzenli satış yapılması da bütün siparişleri otomatik olarak tek partili sözleşmeye dönüştürmez.

Tek sözleşme altında önceden kararlaştırılmış toplam miktar ve teslim dönemleri ile her seferinde yeni teklif ve kabul üzerinden kurulan satışlar ayrılır. Sözleşmenin yorumunda CISG m.8 ve 9 kapsamındaki beyanlar, davranışlar, taraflar arasındaki uygulamalar ve ilgili teamüller dikkate alınır. Dosyada sipariş kodlarının birbirine nasıl bağlandığı, toplam taahhüdün bulunup bulunmadığı ve teslim planının kimlerce kabul edildiği gösterilmelidir.

Ödeme takvimi ile teslimat takvimi ayrı çıkarılır. Tek bir makinenin bedelinin üç taksitle ödenmesi, malların üç ayrı teslimatla verildiğini göstermez. M.73’ün metni malların bölümler hâlinde teslim edildiği sözleşmeyi düzenler. Finansman taksitleriyle mal teslimatlarını karıştırmak, hangi ifa bölümünden dönüldüğünü belirsizleştirir. Her iki takvimin aynı tabloda fakat ayrı sütunlarda tutulması bu hatayı önler.

İlk fıkra: sadece ihlal edilen teslimattan dönme

M.73/1, taraflardan birinin belirli teslimata ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmemesinin o teslimat bakımından esaslı ihlal oluşturması hâlinde diğer tarafa ilgili teslimat yönünden dönme hakkı verir. İnceleme, bütün sözleşmenin değil, önce o partinin işlevi ve beklenen ifası üzerinden yapılır. Satıcının malı teslim etmesi kadar alıcının ilgili yükümlülükleri de bu çerçeveye dahildir.

Bir partinin teknik özelliklerinin sözleşmeye uygun olmaması, eksik miktar veya önemli gecikme kendi koşullarıyla değerlendirilir. Her uygunsuzluk otomatik olarak esaslı ihlal sayılmaz. İlgili teslimattan beklenmeye hakkı olan yararın ne ölçüde ortadan kalktığı ve CISG m.25’in sınırları incelenir. Esaslı ihlal ölçütü, partiye özgü değerlendirmede de korunmalıdır.

Bildirimde hangi teslimatın hedeflendiği açık yazılmalıdır. Sözleşme numarası, teslimat dönemi, parti miktarı, ürün tanımı ve varsa sevk belgesi belirtilir. Sadece genel olarak sipariş iptali denilmesi, daha önce sorunsuz alınmış partilerin veya gelecekteki bütün teslimatların da sona erdirildiği tartışmasını doğurur. Dönmenin kapsamı ile talep edilen iade aynı mal grubuna bağlanmalıdır.

İkinci fıkra: gelecekteki teslimatlar bakımından dönme

M.73/2, gerçekleşen bir teslimata ilişkin yükümlülük ihlalinin gelecekteki teslimatlar yönünden esaslı ihlal olacağı sonucuna varmak için haklı gerekçeler oluşturmasını düzenler. Bu durumda diğer taraf, makul süre içinde ileriye yönelik dönme beyanında bulunabilir. Geçmişteki her eksiklik, gelecekte bütün ifanın aksayacağını kendiliğinden göstermez. Gerçekleşen ihlal ile ileride beklenen esaslı ihlal arasındaki bağ açıklanmalıdır.

Üretim kaydının aynı hatanın sonraki partilere de taşındığını göstermesi, tarafın gelecekteki teslimleri yerine getirmeyeceğine ilişkin açıklaması veya ifa hazırlığının niteliği değerlendirilebilir. Bunlar kanunda ayrı ayrı yazılı otomatik sonuçlar değildir. İlgili olgu, gelecekteki partilerin sözleşmeye uygun biçimde ifa edilmeyeceği yönündeki gerekçeyi somutlaştırmalıdır. Tekil ve giderilmiş bir hata ile devam eden yapısal sorun aynı şekilde ele alınmamalıdır.

İkinci fıkra yalnız alıcıya özgü değildir. Malların belirli bir partisiyle ilişkili ödeme veya diğer alıcı yükümlülükleri bakımından da koşullar incelenir. Satıcı, ileriye dönük ifayı sona erdirmek istediğinde hangi geçmiş ihlalin hangi gelecek riskini gösterdiğini belirtmelidir. Bir faturaya itiraz edilmiş olmasını, nedeni araştırılmadan bütün gelecekteki siparişlerin kesin ödenmeyeceği iddiasına dönüştürmek doğru değildir.

Makul süre şartı ayrıca takip edilmelidir. Antlaşma m.73/2 için sabit bir ay veya gün sayısı vermez. İhlalin anlaşılması, gerekli bilgilerin elde edilmesi, diğer tarafın açıklaması ve devam eden teslim programı birlikte kaydedilir. Haklı gerekçenin bulunduğu ileri sürülürken uzun süre hiçbir işlem yapılmaması, sürenin değerlendirilmesini etkileyen bir olgudur. Bu nedenle kararın neden o tarihte verildiği dosyada görünmelidir.

Üçüncü fıkra: birbirine bağlı teslimatlarda daha geniş dönme

M.73/3, bir teslimattan dönen alıcıya, teslimatlar arasındaki bağlılık nedeniyle önceki veya gelecekteki teslimatlar sözleşme kurulurken tarafların düşündüğü amaç için kullanılamayacaksa bunlardan da aynı zamanda dönme imkânı tanır. Bu hüküm, ilk iki fıkradan farklı olarak alıcıya yöneliktir. Satıcı lehine aynı kapsamda otomatik bir üçüncü fıkra hakkı varmış gibi anlatılmamalıdır.

Bağlılık, yalnız malların aynı faturada veya aynı projede bulunmasıyla açıklanmaz. Bir teslimat olmadan diğerlerinin amaçlanan kullanımının neden mümkün olmadığı teknik ve sözleşmesel olarak gösterilmelidir. Montaj ilişkisi, birlikte çalışan parçalar, uyum gerekliliği veya kararlaştırılan bütünün işlevi bu incelemede yer alabilir. İlgili teknik bağlantı, sonradan oluşturulan bir ticari tercih yerine sözleşme kurulurken tarafların öngördüğü amaca bağlanmalıdır.

Önceki teslimatların kullanılabilir durumda kalması ile bağımlılık nedeniyle amaçlarını yitirmesi farklıdır. Alıcının yalnız başka marka veya tedarikçiye geçmek istemesi, kendi başına bütün geçmiş teslimatların iadesi için yeterli açıklama değildir. Kullanılamama iddiası, hangi parçanın hangi işlevde eksik kaldığını gösteren kayıtlarla desteklenmelidir. Önceki teslimattan elde edilmiş kullanım ve yararlar, sonraki iade hesabında da ayrıca önem taşır.

Maddenin aynı zamanda dönme şartı gözden kaçırılmamalıdır. Alıcı ilgili teslimattan dönme beyanını hazırlarken diğer teslimatlara ilişkin kapsamı da açıkça belirlemelidir. Önce yalnız tek partiden dönüp daha sonra hiçbir açıklama olmadan bütün geçmiş teslimatların iptal edildiğini söylemek, üçüncü fıkradaki koşulların ayrıca incelenmesini gerektirir. Bu nedenle bildirimin kapsamı teknik değerlendirme tamamlanmadan rastgele genişletilmemelidir.

Bağlılık dosyası nasıl hazırlanır?

Bağlılık iddiası için her teslimatın ürün kodu, miktarı, işlevi ve diğer teslimatlarla bağlantısı gösterilir. Teknik çizim veya ürün ağacı kullanılacaksa bunların sözleşme ekleriyle ilişkisi açıklanır. Hangi ekipmanın bağımsız kullanılabildiği, hangi parçanın yalnız diğer partiyle çalıştığı ve alternatif kullanımın sözleşmede amaçlanıp amaçlanmadığı ayrı değerlendirilir. Teknik rapor salt bütün parçalar birbirine bağlıdır cümlesinden oluşmamalıdır.

Kararlaştırılan amaç bakımından kabul edilmiş şartname, teklif açıklaması ve karşı tarafın bilgi sahibi olduğunu gösteren yazışmalar incelenir. Alıcının kendi iç proje dokümanında bulunan fakat satıcıya bildirilmemiş bir amaç ile tarafların ortak sözleşme beklentisi aynı değildir. İddianın kapsamı, gerçekten paylaşılan bilgilerle sınırlandırılmalıdır. Bu ayrım, teknik ihtiyacın sonradan sözleşmeye eklenmiş görünmesini önler.

Rapor hazırlanırken başka şekilde onarım, tamamlama veya kullanım imkânları gerçeğe uygun biçimde gösterilmelidir. Bu alternatiflerin maliyeti ve uygulanabilirliği ilgili hukuki değerlendirmede önem taşır; ancak m.73/3 metninde bulunmayan genel bir yeniden proje yapma zorunluluğu üretilemez. Amaç, bağlantı iddiasını destekleyen ve zayıflatan gerçek verileri birlikte sunmaktır. Bir tarafın istediği sonuca uygun olmayan teknik kayıtlar dosyadan çıkarılmamalıdır.

Ayıp bildirimi ile dönme bildirimi aynı işlem değildir

Alıcının uygunsuz mal teslimine dayandığı durumda CISG m.38 ve 39 kapsamındaki inceleme ve bildirim kuralları ayrıca dikkate alınır. Mallardaki sorunun bildirilmesi ile sözleşmeden veya belirli partiden dönüldüğünün açıklanması farklı içeriklerdir. Dönme için m.26 uyarınca karşı tarafa bildirim gerekir. Sadece kalite raporu gönderilmiş olması, raporun içeriğine bakılmadan nihai dönme beyanı sayılmamalıdır.

Uluslararası satışta muayene ve ayıp bildirimi rehberi, teslim alınan partideki uygunsuzluğun zamanında ve belirli biçimde açıklanmasını ele alır. Partili satış dosyasında her teslimatın alındığı ve incelendiği tarih ayrı tutulmalıdır. İlk parti için yapılmış bildirimin sonraki bütün partilerdeki farklı sorunları otomatik kapsadığı varsayılmamalıdır.

Bildirime verilen yanıt da kayıt altına alınır. Satıcının düzeltme veya ikame teklifinin hangi partiye ait olduğu, ne zaman uygulanacağı ve sözleşmeyle uyumu gösterilir. Gerçek bir düzeltme imkânı ile belirsiz bir gelecekte çözüm vaadi aynı ağırlıkta değildir. İlgili diğer CISG hükümleriyle birlikte yapılan değerlendirme, dönmenin neden seçildiğini veya neden henüz koşullarının oluşmadığını açıklamalıdır.

Kısmi teslim ile partili teslim arasındaki fark

CISG m.51, malın bir kısmının teslim edilmesi veya teslim edilen malların bir kısmının sözleşmeye uygun olmaması durumunu düzenler. M.73 ise baştan bölümlere ayrılmış teslim sözleşmesini esas alır. Tek seferde teslim edilecek siparişin eksik gelmesi, her durumda partili teslim sözleşmesi değildir. Hangi hükmün uygulanacağı, teslimatın gerçekleşme biçiminden önce tarafların taahhüdüne bakılarak belirlenir.

Kısmi teslim ve kısmi uygunsuzluk hakkındaki mevcut rehber bu farklı ihtiyaca yöneliktir. Aynı olayda bağlantılı meseleler bulunması, iki hükmün koşullarının birbirine karıştırılmasını haklı kılmaz. Hukuki dosyada önce sözleşmesel teslim modeli tanımlanmalı, ardından her ihlal doğru modele yerleştirilmelidir.

Sevkiyatı geçici durdurmak ile gelecek partilerden dönmek

Tarafın amacı yalnız mevcut tehlike giderilinceye kadar ifayı durdurmaksa m.71’in koşulları ayrıca değerlendirilir. M.73/2 ise gelecek teslimatlar bakımından dönme sonucunu düzenler. Geçici durdurma bildirimi, hiçbir ek açıklama olmadan gelecekteki tüm teslimatların kesin sona erdirilmesi olarak sunulmamalıdır. Operasyon talimatında malın bekletilmesi ile sözleşmesel yükümlülüğün sona ermesi arasındaki fark korunmalıdır.

CISG 71 kapsamında askıya alma rehberindeki yeterli güvence ve ifaya dönüş kuralları, geçici yolun temel özelliğidir. Gelecekteki partilerden dönüldüğü ileri sürülüyorsa m.73/2’nin geçmiş ihlal, haklı gerekçe ve makul süre şartları ayrıca gösterilmelidir. Aynı belgeye farklı hukuki etiketler vermek, eksik şartları tamamlamaz.

İade ve zarar hesabı neden parti bazında yapılmalıdır?

Dönmenin hangi teslimatları kapsadığı belirlendikten sonra önceki ifalar aynı kapsamda eşleştirilir. Her parti için ödenen bedel, teslim edilen miktar, iade edilecek mallar ve varsa elde edilmiş yararlar kaydedilir. CISG m.81–84 kapsamındaki iade sonuçları bütün sözleşmenin tek toplamına indirgenmemelidir. Dönme dışında kalan sorunsuz teslimatların bedel ve ifa durumu ayrıca korunur.

İkame alım, ek taşıma, depolama veya üretim kaybı ileri sürülüyorsa bunların hangi ihlal nedeniyle oluştuğu açıklanır. Aynı masrafın hem ilgili parti hesabına hem bütün proje zararına ikinci kez eklenmesi önlenir. Tazminat m.74–77’nin koşullarına bağlıdır. Bir partiden haklı dönme, toplam ticari ilişkinin bütün kayıplarını kendiliğinden karşı tarafa yüklemez.

Sonraki teslimatlar başka tedarikçiden alınmışsa yeni işlemin miktar ve kalite bakımından önceki taahhütle karşılaştırılabilir olup olmadığı gösterilir. Daha kapsamlı, farklı teknik özellikte veya başka teslim şartıyla yapılan alımın bütün bedeli eski sözleşmenin zararı gibi sunulmamalıdır. Fiyat farkı ile kapsam farkı ayrılmalıdır. Hesap cetvelinin her satırı, ilgili belge ve ihlal edilen teslimatla ilişkilendirilmelidir.

Mallar elde tutuluyorsa koruma yükümlülüğü sürer mi?

CISG m.85 ve 86, şartları gerçekleştiğinde malların korunmasını düzenler. Alıcının bir partiyi reddetmesi, elindeki malları korumasız bırakma veya zarar görmesini önemsememe yetkisi vermez. Benzer biçimde teslim almayan alıcı karşısında malları kontrol eden satıcının da ilgili koruma düzeni dikkate alınır. Uyuşmazlık sürerken ürünün saklama koşulları ve mevcut durumu belgelenmelidir.

Depoya bırakma ve satış konuları m.87 ve 88’de ayrı koşullara bağlıdır. Partili sözleşmeden dönüldüğü gerekçesiyle malların hiçbir bildirim ve kapsam incelemesi yapılmadan elden çıkarılması önerilemez. Önce hangi tarafın hangi malları koruduğu ve hangi hukuki işlem yapılacağı belirlenir. Koruma giderlerinin makullüğü, malın niteliği ve alınan önlemlerle açıklanmalıdır.

Üç fıkrayı ayıran uygulama tablosu

İşlem dosyasının sonucu bu üç satırdan hangisine dayanıldığını açıkça göstermelidir. Birinci fıkradaki ihlal tespiti, ikinci fıkradaki gelecek değerlendirmesinin veya üçüncü fıkradaki bağlılığın yerine geçmez. Bildirimin kapsamı, teknik rapor ve iade hesabı aynı sonucu desteklemelidir. Aksi hâlde ticari ekip tek partiyi bekletirken hukuk yazısının bütün sözleşmeyi sona erdiriyor görünmesi gibi uygulama çelişkileri doğar.

Sık sorulan sorular

Bir parti ayıplıysa bütün sözleşme iptal edilir mi?

Otomatik olarak edilmez. M.73/1 ilgili parti bakımından esaslı ihlali; diğer teslimatlara yayılma ise ikinci veya üçüncü fıkranın özel koşullarını gerektirir.

Ayrı fatura düzenlenmesi bütün partileri bağımsız sözleşme yapar mı?

Tek başına yapmaz. Ana sözleşme, siparişlerin kurulması ve teslim programı birlikte değerlendirilir.

Tek malın bedelinin taksitle ödenmesi m.73 için yeterli mi?

Madde malların partiler hâlinde teslim edildiği sözleşmeyi düzenler. Ödeme taksitleri ile mal teslimatları ayrı belirlenmelidir.

Gelecek partiler için dönmede süre nedir?

M.73/2 makul süre ister; sabit gün sayısı vermez. Haklı gerekçenin oluşumu ve teslim programı dosyada takip edilmelidir.

Satıcı da gelecek teslimatlardan dönebilir mi?

İkinci fıkra her iki tarafı kapsar. İlgili ihlal ile gelecekteki esaslı ihlal beklentisi arasındaki haklı gerekçe gösterilmelidir.

Önceki teslimatların da iadesi ne zaman istenir?

Alıcı bakımından m.73/3, teslimatlar arasındaki bağlılık nedeniyle amaçlanan kullanılamama ve aynı zamanda dönme koşullarını düzenler.

Kalite raporu göndermek dönme bildirimi midir?

Raporun içeriği incelenir. Uygunsuzluk bildirimi ile m.26 kapsamındaki dönme beyanı aynı işlem değildir.

Eksik gelen tek teslimata hangi madde uygulanır?

Sözleşmenin teslim modeline göre m.51 veya ilgili diğer hükümler incelenir. Her eksik teslim m.73 anlamında partili teslim değildir.

Dönülen mallar depoda korumasız bırakılabilir mi?

Hayır. Şartları gerçekleşen m.85–88 koruma düzeni ayrıca uygulanır. Dönme, mallara zarar verme veya gerekli korumayı bırakma yetkisi sağlamaz.

Tazminat bütün proje bedeline göre mi hesaplanır?

Talep edilen zarar, ihlal ve dönmenin kapsamıyla ilişkilendirilir. M.74–77 şartları ve aynı zararın iki kez yazılmaması gözetilir.

Resmî kaynaklar ve kapsam

Temel dayanak CISG m.73’tür. M.8–9, 25–26, 38–39, 51, 71, 74–77 ve 81–88 bağlantılı meseleler için birlikte okunur. UNCITRAL Antlaşma sayfası ve resmî mevzuat arşivindeki CISG metni madde karşılaştırmasının kaynaklarıdır. Arşiv bağlantısı Antlaşmanın metni içindir; belirli ülke iç hukukunun somut sözleşmeye uygulanacağı iddiası değildir. Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026. Sözleşmenin tekliği, teslimatlar arasındaki bağlılık ve bildirim kapsamı somut belgeler üzerinden incelenmelidir.