Uluslararası Mal Satımında Zarar ve Kâr Kaybı Nasıl İstenir? CISG 74 | 2026

Türkiye ile Almanya, Hollanda, Fransa, İtalya, ABD, Çin veya diğer CISG tarafı ülkeler arasında yapılan mal satışlarında sözleşmenin ihlali yalnızca mal bedelinin geri verilmesi veya ayıplı malın değiştirilmesi sonucunu doğurmaz. Alıcı üretim hattını durdurmuş, başka tedarikçiden daha pahalı mal almak zorunda kalmış, müşterisine satış yapamamış veya yeniden satış kârını kaybetmiş olabilir. Satıcı ise alıcının haksız biçimde teslim almaması nedeniyle depolama, yeniden satış, fiyat farkı veya başka kayıplar yaşayabilir.

CISG m.74 bu zararların genel tazminat formülünü kurar. Madde, alıcı ile satıcı arasında ayrım yapmaz; sözleşme ihlalinden zarar gören taraf, CISG’nin diğer koşulları sağlandığında zararını talep edebilir. Ancak zarar hesabı sınırsız değildir. Tazminat, ihlalin sonucu olmalı, makul biçimde ispatlanmalı ve sözleşme kurulurken ihlalde bulunan taraf için öngörülebilir olmalıdır.

• CISG 74 neyi düzenler?
• Hangi zararlar talep edilebilir?
• Yoksun kalınan kâr nasıl istenir?
• Nedensellik bağı nasıl kurulur?
• Öngörülebilirlik sınırı nedir?
• Zarar nasıl ispatlanır?
• CISG 75–76 ile ilişkisi
• Zararı azaltma yükümlülüğü
• Faiz ayrıca istenir mi?
• Türkiye’de dava veya tahkim
• Delil kontrol listesi
• Sık sorulan sorular

CISG 74 Uluslararası Satış Tazminatının Genel Formülüdür

Birleşmiş Milletler Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Antlaşma’nın 74. maddesi, sözleşme ihlalinden doğan zararların genel hesaplama kuralını düzenler. UNCITRAL’ın resmî metnine göre tazminat, ihlal sonucu diğer tarafın uğradığı ve kâr kaybını da içeren zarara eşit bir para tutarıdır.

CISG 74 yalnızca belirli ihlal türleri için kullanılmaz. Satıcının hiç teslim yapmaması, geç teslim, ayıplı veya sözleşmeye uygun olmayan mal teslimi, belgelerin verilmemesi; alıcının bedeli ödememesi, malı teslim almaması veya diğer sözleşmesel yükümlülüklerini ihlal etmesi gibi durumlarda zarar doğmuşsa genel tazminat formülü uygulanabilir.

CISG’nin uygulanıp uygulanmayacağı önce belirlenmelidir. Tarafların işyerlerinin farklı devletlerde bulunması ve CISG m.1 koşullarının gerçekleşmesi gerekir. Taraflar CISG’yi sözleşmeyle hariç tutmuşsa veya işlem tüketici satışı/hizmet sözleşmesi gibi CISG kapsamı dışında kalıyorsa m.74 doğrudan uygulanmaz. CISG’nin kapsamı için Alman Şirketi Türkiye ile Mal Satış Sözleşmesi Yaparken CISG Uygulanır mı? rehberi kullanılabilir.

CISG 74 Kapsamında Hangi Zarar Kalemleri Talep Edilebilir?

CISG 74 zarar kalemlerini kapalı liste halinde saymaz. Esas ölçüt, zararın sözleşme ihlalinin sonucu olması ve öngörülebilirlik sınırını aşmamasıdır. Bu nedenle somut olayda şu kalemler gündeme gelebilir:

• Ayıplı veya teslim edilmeyen mal nedeniyle doğan doğrudan mali kayıp.
• İkame malın daha pahalıya alınması nedeniyle fiyat farkı.
• Malın yeniden satılması sırasında ortaya çıkan makul fiyat farkı.
• Boşa yapılan nakliye, depolama, gümrükleme veya elleçleme masrafları.
• Üretim hattının durması nedeniyle makul ve öngörülebilir işletme kaybı.
• Üçüncü kişilere karşı üstlenilen ve ihlal nedeniyle doğan makul yükümlülükler.
• Yoksun kalınan kâr.
• Zararı azaltmak için yapılan makul giderler.

Her kalem otomatik kabul edilmez. Zararın gerçekten doğduğu, miktarı ve sözleşme ihlaliyle bağlantısı ispatlanmalıdır. Özellikle dolaylı zarar ve iş kaybı taleplerinde öngörülebilirlik daha ayrıntılı incelenir.

Yoksun Kalınan Kâr CISG 74’te Açıkça Korunur

CISG 74’ün en önemli özelliklerinden biri, loss of profit yani yoksun kalınan kârı açıkça tazmin edilebilir zarar kapsamına almasıdır. Alıcı malı başka müşterilere yeniden satmak üzere almış ve satıcının ihlali nedeniyle bu satıştan elde edeceği kârı kaybetmiş olabilir. Satıcı da alıcının sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle planlanan satış marjını kaybetmiş olabilir.

Kâr kaybı varsayıma değil ticari verilere dayanmalıdır. Önceki satışlar, kesin müşteri siparişleri, çerçeve sözleşmeler, piyasa marjı, üretim kapasitesi, sipariş hacmi, muhasebe kayıtları ve benzer dönem performansı kullanılabilir. “Bu malı satsaydım çok kâr ederdim” şeklindeki soyut ifade yeterli değildir.

Kâr kaybı hesabında ihlal olmasaydı tarafın ekonomik konumunun ne olacağı ile ihlal sonrası gerçek ekonomik konumu karşılaştırılır. Kaçınılan masraflar da hesaptan düşülür. Örneğin gerçekleşmeyen satış nedeniyle nakliye veya komisyon gideri de yapılmamışsa, brüt satış bedelinin tamamı kâr kaybı olarak talep edilemez.

Sözleşme İhlali ile Zarar Arasında Nedensellik Bağı Bulunmalıdır

CISG 74, zararın “ihlal sonucunda” doğmasını arar. Bu nedenle zarar ile sözleşmeye aykırılık arasında yeterli nedensellik bağı kurulmalıdır. Alıcının kendi yönetim hatası, bağımsız piyasa çöküşü veya üçüncü kişinin davranışı zararın gerçek nedeni ise bütün kayıp satıcıya yüklenemez.

Örneğin satıcı makineyi bir hafta geç teslim etmiş, ancak alıcının üretim tesisi zaten üç ay boyunca başka nedenle kapalı kalmışsa üretim kaybının tamamını gecikmeye bağlamak mümkün değildir. Buna karşılık makinenin zamanında teslim edilmemesi nedeniyle belirli müşteri siparişleri iptal olmuş ve bu bağlantı belgelenmişse nedensellik kurulabilir.

Nedensellik yalnız hukukî bir değerlendirme değildir; teknik ve mali delil gerektirebilir. Üretim kayıtları, ERP verileri, müşterilerle yazışmalar, teslim takvimleri ve bilirkişi incelemesi kullanılabilir.

Öngörülebilirlik Sınırı: Sözleşme Kurulurken Bilinen Riskler

CISG 74’ün ikinci cümlesi tazminatı sınırlar. İhlalde bulunan taraf, sözleşme kurulduğu anda bildiği veya bilmesi gereken olaylar ışığında ihlalin muhtemel sonucu olarak öngördüğü veya öngörmesi gereken zarardan sorumludur.

Öngörülebilirlik, ihlalin gerçekleştiği tarihe değil sözleşmenin kurulduğu tarihe göre değerlendirilir. Bu nedenle alıcı sözleşme öncesinde satıcıya malın belirli üretim hattında kullanılacağını, gecikmenin günlük belirli miktarda üretim kaybı yaratacağını veya kesin bir üçüncü kişi siparişinin bulunduğunu bildirmişse bu bilgiler zarar sınırını genişletebilir.

Tarafların sektör bilgisi de önemlidir. Profesyonel satıcı, malın tipik kullanımını ve gecikmenin olağan ticari sonuçlarını bilmesi gereken konumda olabilir. Buna karşılık olağanüstü ve özel bir zarar riski karşı tarafa hiç bildirilmemişse bu zarar öngörülebilirlik sınırını aşabilir.

Bu nedenle uluslararası satış sözleşmelerinde malın kullanım amacı, kritik teslim tarihi, özel üretim takvimi ve üçüncü kişi bağlantıları mümkün olduğunca yazılı hale getirilmelidir.

CISG 74 Zararının İspatı İçin Hangi Belgeler Kullanılır?

Tazminat talep eden taraf zarar hesabını belgelemelidir. Uluslararası ticarette ispat için en güçlü set, sözleşme ve operasyon kayıtlarının birlikte sunulmasıdır:

1. Satış sözleşmesi, sipariş teyidi ve genel işlem şartları.
2. Fatura, proforma, ödeme kayıtları.
3. Incoterms ve teslim şartları.
4. CMR, konşimento, teslim tutanağı ve gümrük belgeleri.
5. Ayıp veya gecikme bildirimleri.
6. Müşteri siparişleri ve iptal yazışmaları.
7. İkame alım veya yeniden satış faturaları.
8. Üretim ve stok kayıtları.
9. Muhasebe kayıtları ve kâr marjı verileri.
10. Zararı azaltmak için yapılan giderlere ilişkin faturalar.

Yabancı dildeki belgelerin Türkiye’de mahkemeye sunulması HMK m.223 çerçevesinde Türkçe tercümeyi gerektirebilir. Bu konuda Yabancı Dilde Belge Türkiye’de Mahkemeye Nasıl Sunulur? – HMK 223 rehberi kullanılabilir.

CISG 75 ve 76, CISG 74’ün Alternatifi Değil Özel Hesap Yöntemleridir

Sözleşme ortadan kaldırılmışsa ve zarar gören taraf ikame işlem yapmışsa CISG 75, sözleşme fiyatı ile makul ikame işlem fiyatı arasındaki farkın tazminini sağlar. İkame işlem yoksa ve malın cari piyasa fiyatı varsa CISG 76 uygulanabilir.

Bu maddeler CISG 74’ü tamamen dışlamaz. Hem 75 hem 76 açıkça, şartları varsa CISG 74 kapsamında talep edilebilecek ek zararların da istenebileceğini düzenler. Örneğin fiyat farkına ek olarak makul depolama, nakliye veya başka öngörülebilir zararlar varsa CISG 74 devreye girer.

İkame alım/satım hesabı için CISG 75 İkame Alım ve Yeniden Satış yazısı; piyasa fiyatı hesabı için CISG 76 rehberi kullanılabilir.

Zarar Gören Taraf Zararı Büyütemez: CISG 77

CISG m.77, sözleşme ihlaline dayanan tarafın zararı makul ölçüde azaltmak için gerekli önlemleri almasını ister. Zarar gören taraf makul önlem almazsa, ihlalde bulunan taraf tazminatın önlenebilecek zarar miktarı kadar azaltılmasını isteyebilir.

Bu nedenle CISG 74 talebi hazırlanırken yalnızca “ne kadar zarar doğdu?” değil, “zararı azaltmak için ne yapıldı?” sorusu da cevaplanmalıdır. Alternatif tedarikçi araştırması, makul ikame alım, malın uygun fiyattan yeniden satılması veya üretim planının değiştirilmesi gibi önlemler belgeye bağlanmalıdır.

Zararı azaltma kuralı hakkında ayrı CISG 77 Zararı Azaltma Yükümlülüğü rehberi tamamlayıcıdır.

CISG 74 Tazminatına Ek Olarak Faiz İstenebilir mi?

CISG m.78, bedel veya başka bir meblağın ödenmesinde gecikme varsa faiz talep edilebileceğini düzenler. Faiz hakkı, CISG 74 tazminat hakkından ayrıdır. Sözleşmenin ihlali nedeniyle oluşan zarar ile gecikmiş para borcuna ilişkin faiz aynı talep içinde farklı hukukî temellere dayanabilir.

CISG 78 faiz oranını belirlemez. Faiz oranının hangi hukuka göre tespit edileceği uyuşmazlığın çözüm yöntemine ve uygulanacak tamamlayıcı hukuka göre belirlenir. Türk hukukunun tamamlayıcı olarak uygulanması hâlinde 3095 sayılı Kanun ve yabancı para borçları bakımından m.4/A gündeme gelebilir.

Yabancı para faizi için Euro ve Dolar Alacağında Faiz – 3095 m.4/A rehberi kullanılabilir.

CISG 74 Talebi Türkiye’de Mahkeme veya Tahkimde Nasıl İleri Sürülür?

Önce uyuşmazlığı çözmeye yetkili merci belirlenmelidir. Sözleşmede geçerli tahkim şartı varsa uyuşmazlık tahkimde görülür. Geçerli yetki şartı varsa MÖHUK m.47 ve HMK yetki hükümleri dikkate alınır. Böyle bir şart yoksa Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi MÖHUK m.40 ve ilgili özel yetki kurallarına göre belirlenir.

Dava veya tahkim talebinde her zarar kalemi ayrı yazılmalı; hesap yöntemi, para birimi, faiz başlangıcı ve dayanak belgeler gösterilmelidir. “Tüm zararlarımızın tazmini” şeklindeki soyut talep yerine hesaplanabilir ve delillendirilebilir kalemler kurulmalıdır.

Türkiye’deki ticari alacak için TTK m.1530’un geç ödeme hükümleri de işlem türüne göre gündeme gelebilir. Bu konuda TTK 1530 Ticari Geç Ödeme Faizi 2026 rehberi incelenebilir.

CISG 74 Tazminat Dosyası İçin Kontrol Listesi

1. CISG’nin sözleşmeye uygulanıp uygulanmadığını doğrulayın.
2. İhlal edilen sözleşme yükümlülüğünü açık biçimde belirleyin.
3. Her zarar kalemini ayrı hesaplayın.
4. Yoksun kalınan kâr için somut ticari veri kullanın.
5. Zarar ile ihlal arasındaki nedensellik bağını belgeleyin.
6. Sözleşme kurulurken karşı tarafın bildiği özel riskleri gösterin.
7. İkame alım veya yeniden satış varsa CISG 75’i inceleyin.
8. İkame işlem yok ama cari fiyat varsa CISG 76’yı değerlendirin.
9. Zararı azaltmak için alınan önlemleri belgeleyin.
10. Faiz, para birimi ve kur tarihini ayrı belirleyin.

Resmî Kaynaklar

• UNCITRAL – CISG Resmî Sayfası
• UNCITRAL – CISG Resmî Metni, Article 74
• UNCITRAL – CISG Digest / CLOUT
• T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi

Sık Sorulan Sorular

1. CISG 74 yalnız alıcıya mı tazminat verir?

Hayır. Sözleşme ihlalinden zarar gören alıcı veya satıcı, CISG’nin koşulları sağlandığında m.74 kapsamında tazminat isteyebilir.

2. Kâr kaybı CISG 74 kapsamında mıdır?

Evet. Madde yoksun kalınan kârı açıkça zarar kapsamına alır.

3. Her kâr kaybı talep edilebilir mi?

Hayır. Kâr kaybı ihlalin sonucu olmalı, makul biçimde ispatlanmalı ve sözleşme kurulurken öngörülebilir olmalıdır.

4. Dolaylı zararlar CISG 74 kapsamında olabilir mi?

İhlalin sonucu olan ve öngörülebilirlik sınırını aşmayan dolaylı zararlar somut olayda talep edilebilir; nedensellik ve ispat gerekir.

5. Tazminatın üst sınırı nedir?

Tazminat, ihlalde bulunan tarafın sözleşme kurulurken öngördüğü veya öngörmesi gereken muhtemel zarar sınırını aşamaz.

6. İkame alım yaptıysam yine CISG 74 uygulanır mı?

Evet. CISG 75 fiyat farkını hesaplar; ayrıca şartları varsa CISG 74 kapsamındaki ek zararlar da istenebilir.

7. İkame işlem yoksa zarar nasıl hesaplanır?

Sözleşme sona erdirilmiş ve cari fiyat varsa CISG 76 uygulanabilir; diğer zararlar CISG 74’e göre talep edilebilir.

8. Zararı azaltmak zorunda mıyım?

Evet. CISG 77 makul zarar azaltma önlemlerini gerektirir; alınmayan önlemler nedeniyle önlenebilir zarar tazminattan indirilebilir.

9. Faiz CISG 74 tazminatına dahil mi?

Faiz hakkı CISG 78’de ayrıca düzenlenir. Tazminat ve faiz aynı dosyada farklı dayanaklarla talep edilebilir.

10. CISG tazminat davası Türkiye’de açılabilir mi?

Türk mahkemelerinin yetkisi veya geçerli tahkim/yetki şartı varsa Türkiye’de ileri sürülebilir. Yetki ve uygulanacak hukuk sözleşme üzerinden ayrıca belirlenmelidir.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →