Teslim Alınmayan veya Reddedilen Mal Satılabilir mi? CISG 85–88

Uluslararası satışta teslim alınmayan veya reddedilen mallar kendiliğinden sahipsiz hâle gelmez. CISG m.85–86, şartları gerçekleştiğinde malı kontrol eden satıcıya veya malı alan ve reddetmek isteyen alıcıya makul koruma önlemleri alma yükümlülüğü getirir. M.87, makul olmayan gider doğurmamak şartıyla üçüncü kişinin deposuna bırakmayı düzenler. M.88 ise makul olmayan gecikmede uygun yöntemle satışa izin verir; hızla bozulacak veya korunması makul olmayan gider gerektiren mallarda satış için makul önlemler alınmasını zorunlu kılar. Bildirim, gider ve kalan satış bedelinin hesabı ayrı şartlardır.

Bu rehber, bir satış uyuşmazlığı sırasında malın elde kaldığı dönemi konu alır. Satıcının kendi satış alacağını tahsil etmesi, taşıyıcının yük üzerindeki hakları ve gümrük idaresinin tasfiye işlemi farklı düzenlemelere tabidir. CISG m.88, her depocuya veya taşıyıcıya sınırsız mal satma yetkisi veren bir hüküm değildir. Önce ilgili kişinin m.85 veya 86 kapsamında koruma yükümlüsü olup olmadığı ve satışın hangi koşula dayandığı belirlenmelidir.

Satıcının koruma yükümlülüğü ne zaman doğar?

CISG m.85, alıcının teslim almakta gecikmesi veya bedel ile teslimin aynı anda yapılacağı durumda bedeli ödememesi hâlini düzenler. Buna ek olarak satıcı malları elinde bulundurmalı veya bunlar üzerindeki tasarrufu başka biçimde kontrol edebilmelidir. Bu koşullar gerçekleştiğinde satıcı, olayın şartlarında makul olan koruma adımlarını alır. Sadece alıcının bir borcu geciktirmesi, satıcının kontrol etmediği her mal için aynı fiilî koruma imkânının bulunduğunu göstermez.

Dosyada malın mevcut yeri ve fiilî kontrol zinciri belirlenmelidir. Satıcı depoda bulunan mallara doğrudan talimat verebilirken, başka bir taşıma aşamasında yetkisi farklı olabilir. Depo veya taşıyıcıyla yapılan sözleşme de bu açıdan incelenir. CISG satış ilişkisindeki yükümlülüğü düzenler; üçüncü kişinin kendi sözleşmesinden doğan hak ve borçlarının tamamını m.85 metniyle değiştirmez.

Alıcının teslim alma borcunun neyi kapsadığı ayrıca belirlenmelidir. CISG m.60 kapsamında işbirliği ve teslim alma rehberi bu ön soruyu açıklar. Koruma dosyasında ise gecikmenin hangi malları etkilediği ve satıcının hangi önlemi alabileceği gösterilir. Taraflar arasındaki ödeme tartışması, eldeki malın gereksiz biçimde bozulmasına izin vermez.

Alıcı malı reddetse bile korumak zorunda olabilir

M.86/1, malları teslim almış ve sözleşme veya Antlaşma uyarınca reddetme hakkını kullanmak isteyen alıcının makul koruma önlemleri almasını ister. Bu nedenle alıcı, malı kabul etmiyorum diyerek elindeki ürünü tamamen korumasız bırakamaz. Reddin hukuki dayanağı ile malın geçici olarak saklanması farklı işlemlerdir. Koruma tedbiri alınması da tek başına her uygunsuzluğun kabul edildiği anlamına gelmez.

Uygunsuz malın niteliğine göre gerekli saklama şartları belirlenir. Alındığı andaki durum, uygulanan koruma ve sonradan gözlenen değişiklikler kaydedilir. Satıcıdan talimat istenmişse gönderilen yazı ve yanıtlar saklanır. Alıcının kendi eylemiyle malın durumunu değiştirmesi, iade ve diğer haklar bakımından ayrıca sorun yaratabileceğinden teknik müdahaleler dikkatle belgelenmelidir.

Malın aynı durumda iade edilememesi hakkındaki rehber, m.82–83’teki hak kaybı ve istisnaları ayrı olarak açıklar. M.86’nın koruma düzeni bu incelemenin yerine geçmez. Ama koruma kayıtları, malın neden ve hangi dönemde değiştiğinin belirlenmesi için her iki dosyada da önem taşır.

Alıcı henüz teslim almamışsa satıcı adına zilyetliği üstlenme

M.86/2, gönderilen malların varış yerinde alıcının tasarrufuna sunulduğu ve alıcının reddetme hakkını kullandığı durumda özel bir kural getirir. Alıcı, bedel ödemeden ve makul olmayan zahmet veya giderle karşılaşmadan mümkünse, malları satıcı adına teslim almalıdır. Bu yükümlülük sınırsız değildir. Maddede belirtilen mali ve fiilî koşullar değerlendirilmelidir.

Satıcı veya onun adına malları teslim almaya yetkili kişi varış yerinde bulunuyorsa bu özel yükümlülük uygulanmaz. Yetkili kişinin gerçekten hangi malları teslim alabileceği ve varış yerindeki durumu belirlenir. Sadece bir şirket adının yazışmada geçmesi, yetkili temsilcinin fiilen orada bulunduğunu ve işi üstlendiğini göstermez. Buna karşılık mevcut ve yetkili kişi görmezden gelinerek alıcıya gereksiz ek görev yüklenmemelidir.

Alıcı bu fıkra uyarınca malı teslim aldığında hak ve yükümlülükleri birinci fıkraya göre belirlenir. Buradaki teslim alma, satıcı hesabına koruma amacı taşır. Belgelere bu amaç doğru yazılmalıdır. Satış bedeli ödenerek kesin kabul yapıldığı izlenimi veren bir tutanakla, reddedilen malın koruma için alınmasına ilişkin kayıt aynı şey değildir. Fiilî işlem ile hukuki açıklama uyumlu olmalıdır.

Makul koruma önlemi nasıl belirlenir?

M.85 ve 86’nın ortak ölçütü, olayın şartlarında makul korumadır. Malların cinsi, mevcut durumu, saklama ihtiyacı ve erişilebilir imkânlar değerlendirilir. Her ürün için aynı depo türü veya aynı bekleme süresi belirlenemez. Gıda, nemden etkilenen hammadde ve dayanıklı makine farklı teknik şartlara sahip olabilir. Hukuki dosya, uzmanlık gerektiren saklama koşullarını gerçek teknik verilere dayanarak açıklamalıdır.

Koruma için alınan önlemin kapsamı kaydedilir. Yer değiştirme, uygun ambalajlama, ayrıştırma veya belirli saklama hizmeti hangi ihtiyaç nedeniyle yapılmışsa bu ilişki gösterilir. Uyuşmazlıkla ilgisiz genel depo yatırımının tamamı koruma masrafı gibi yazılmamalıdır. Malın değerini korumaya yönelik gerçek gider ile işletmenin olağan faaliyet maliyeti ayrılmalıdır.

Koruma yükümlüsü, masrafların zaman içinde nasıl arttığını izlemelidir. Sürekli artan gideri fark etmesine rağmen hiçbir alternatif araştırılmaması, makullük tartışması yaratır. Bununla birlikte yalnız daha ucuz bir depo bulunduğu söylenerek teknik olarak uygunsuz saklama önerilemez. Toplam maliyet, ürün güvenliği ve hukuken uygulanabilirlik birlikte değerlendirilmelidir.

Makul gider ödeninceye kadar malların elde tutulması

M.85, satıcının makul giderleri alıcı tarafından karşılanıncaya kadar malları alıkoyma hakkını düzenler. M.86/1 ise alıcının makul giderleri satıcı tarafından karşılanıncaya kadar aynı hakkı tanır. Bu haklar, maddedeki koruma ilişkisi ve makul giderlerle bağlantılıdır. Bir tarafın bütün bağımsız ticari alacaklarını aynı mallar üzerinden tahsil edeceği sınırsız genel yetki gibi anlatılmamalıdır.

Alıkoyma gerekçesiyle sunulan gider listesi anlaşılır olmalıdır. Hangi hizmetin hangi tarihte verildiği, ücretin nasıl hesaplandığı ve hangi malları koruduğu gösterilir. Faturanın varlığı, bedelin her durumda makul ve karşı tarafa ait olduğunu tek başına ispatlamaz. Hizmetin gerçekten gerekli olup olmadığı ve kapsamı ayrıca incelenir.

Karşı tarafın giderin bir kısmına itiraz etmesi hâlinde uyuşmazlığın hangi bölümde olduğu belirtilmelidir. Bütün malların, ilgisiz veya açıklanmamış bir tutar gerekçesiyle elde tutulması otomatik olarak CISG koruması sağlamaz. Alıkoyma hakkının kapsamı ve kullanılma biçimi somut ilişki üzerinden değerlendirilmelidir. Hukuken mevcut koruma hakkı, karşı tarafa zarar verme amacıyla gereksiz genişletilmemelidir.

Üçüncü kişinin deposuna bırakma: CISG 87

M.87, malları koruma yükümlüsü tarafın, gider makul olmayan düzeye ulaşmıyorsa malları diğer tarafın hesabına üçüncü kişinin deposuna bırakmasına izin verir. Bu seçenek, her durumda malı kendi tesisinde tutma zorunluluğu bulunmadığını gösterir. Ancak her depo sözleşmesi ve her ücret otomatik olarak uygun kabul edilmez. Malın korunmasına elverişlilik ve maliyet birlikte değerlendirilmelidir.

Depo seçimi yapılırken kabul şartları, ürünün saklama gereklilikleri, miktar ve teslim alma yetkisi açıklaştırılır. Taşıma gideri dahil toplam maliyet hesaplanmalıdır. Ucuz günlük ücretin yanında yüksek taşıma veya elleçleme bedeli varsa yalnız kira karşılaştırması yeterli olmaz. Depoya bırakma kararı, malın durumunu ve masrafın gerekçesini gösteren kayıtlarla desteklenmelidir.

Depocunun teslim aldığı mal listesi ve mevcut durum tutanağı saklanır. Koruma yükümlüsünün diğer tarafa yaptığı bildirimde malın nerede olduğu ve hangi koşullarla alınabileceği açıklanmalıdır. Üçüncü kişi deposuna bırakılmış olması, karşılıklı iade veya ödeme hesabının kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez. Depo işlemi, uyuşmazlığın geçici koruma aşamasındaki ayrı bir adımdır.

Makul olmayan gecikmede satışa izin veren hüküm

CISG m.88/1, m.85 veya 86’ya göre koruma yükümlüsü tarafın, diğer tarafın malları teslim almakta veya geri almakta yahut bedel veya koruma giderlerini ödemekte makul olmayan şekilde gecikmesi hâlinde malları uygun yöntemle satabilmesini düzenler. Bu imkânın kullanılması için satış niyetinin diğer tarafa makul biçimde önceden bildirilmesi gerekir. Tek bir ödeme gecikmesi, bütün şartlar incelenmeden sınırsız satış yetkisi oluşturmaz.

Hangi gecikmenin söz konusu olduğu açık yazılmalıdır. Alıcının hiç teslim almaması, satıcının reddedilen malı geri almaması ve koruma giderinin ödenmemesi farklı olaylardır. Geçen süre, malın niteliği, tarafların açıklamaları ve mevcut saklama koşulları birlikte değerlendirilir. Antlaşma her mal için geçerli otuz günlük bekleme kuralı koymaz. Makul olmayan gecikmenin neden oluştuğu somutlaştırılmalıdır.

Satış bildirimi, malların kimliğini, bulunduğu yeri, satışa yönelten gecikmeyi ve planlanan işlem hakkında yeterli bilgiyi içermelidir. Karşı tarafın hangi mallarla ilgili hangi sonucu önleyebileceğini anlayabilmesi gerekir. Genel bir haklarımız saklıdır yazısı, her durumda makul satış niyeti bildiriminin bütün içeriğini karşılamaz. Gönderilen ekler ve iletişim kayıtları korunmalıdır.

Hızla bozulan veya korunması aşırı gider gerektiren mallar

M.88/2, malların hızla bozulmaya tabi olması veya korunmasının makul olmayan gider gerektirmesi durumunda koruma yükümlüsünün satış için makul önlemler almasını ister. Burada metin yalnız satışa izin vermekle yetinmez. Koşullar gerçekleştiğinde makul satış adımlarının atılması gerekir. Koruma için harcanacak tutarın malın niteliği ve değeriyle ilişkisi ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu fıkrada satış niyeti, mümkün olduğu ölçüde diğer tarafa bildirilir. Birinci fıkranın olağan gecikme yoluyla ikinci fıkranın hızlı bozulma veya makul olmayan gider durumu birbirine karıştırılmamalıdır. Zaman baskısının gerçek nedeni teknik kayıtlarla gösterilir. Her ticari aciliyet, ürünün hızla bozulduğuna ilişkin kanıt yerine geçmez.

Ürünün satışa hukuken elverişli olup olmadığı ayrı kontrol edilmelidir. CISG’nin koruma amacıyla satış düzeni, ürün güvenliği, sağlık veya gümrük mevzuatını yok sayma izni değildir. İnsan kullanımına uygun olmayan ürünün normal ürün gibi piyasaya verilmesi önerilemez. Yapılacak işlemin ilgili zorunlu kurallara uygun olması gerekir; somut ürünün statüsü ayrıca incelenmelidir.

Satışın mümkün olmadığı veya özel koşullara bağlı bulunduğu durumda yapılan girişimler belgelenir. Maddede genel bir imha yöntemi veya her ülkede aynı tasfiye prosedürü düzenlenmemiştir. Bu nedenle koruma yükümlüsü, kendi başına uygulanacak başka mevzuatı varsaymamalıdır. Ürünün bulunduğu yer ve niteliği, gerekli diğer hukuki incelemeyi belirler.

Uygun satış yöntemi ve fiyatın belgelenmesi

M.88/1, uygun herhangi bir yöntemle satışa izin verir; her olayda aynı artırma veya ilan biçimini zorunlu tutan tek bir yöntem yazmaz. Bununla birlikte satışın uygunluğu denetlenebilir olmalıdır. Piyasa koşulları, ürünün durumu, erişilebilir alıcılar ve zaman baskısı kayıtlarla gösterilir. Malın çok düşük bedelle elden çıkarılması, yalnız depo boşaltıldı denilerek açıklanmış sayılmaz.

Teklif alınmışsa hangi miktar ve kalite için verildiği belirtilir. Satış bağlantılı bir şirkete yapılıyorsa gerçek ticari koşullar açık tutulmalıdır. Ödeme, teslim ve satış giderleri belgeyle eşleştirilir. Amaç, satışın karşı tarafın zararını gereksiz büyütmediğini ve koruma sorununa uygun bir çözüm oluşturduğunu ortaya koymaktır.

Bu satış ile CISG m.75’teki dönme sonrası ikame işlem farklıdır. İkame satış fiyat farkı rehberi o ayrı tazminat yöntemini açıklar. M.88, m.85–86 kapsamındaki koruma yükümlüsünün elindeki malı hangi şartlarda satabileceğine odaklanır. Her m.88 işlemi, şartları ayrıca aranmadan m.75 hesabına dönüştürülmemelidir.

Satış bedelinin tamamı satıcıya veya koruma yükümlüsüne kalmaz

M.88/3, satış yapanın elde edilen bedelden malların korunmasına ve satışına ilişkin makul giderleri tutabileceğini düzenler. Kalan tutarın diğer tarafa hesabını vermek gerekir. Bu nedenle malı satma yetkisi, satış gelirinin tamamını hiçbir açıklama yapmadan elde tutma yetkisi değildir. Satışın brüt bedeli, giderler ve kalan tutar ayrı gösterilmelidir.

Kesinti listesinde giderin hangi hizmete ait olduğu ve neden makul bulunduğu açıklanır. İlgisiz personel, genel işletme veya başka sözleşme borcu aynı başlık altında eklenmemelidir. Başka alacaklar bakımından mahsup ileri sürülecekse onun hukuki dayanağı ayrıca değerlendirilir. M.88/3 metni, bütün ticari borçların otomatik ve sınırsız mahsup edileceği genel bir hesap kapatma maddesi değildir.

Satıştan elde edilen bedel, koruma gideri ve varsa devam eden tazminat talepleri ayrı dosyalarda izlenebilir; ancak sonuçta aynı ekonomik kalemin iki kez talep edilmesi önlenmelidir. Zararı azaltma külfeti de tazminatın kapsamı bakımından ayrıca dikkate alınır. Koruma satışı sonucunda azaltılmış zarar, eski tutarıyla tekrar ileri sürülmemelidir.

Uygulanacak işlem yolunu ayıran kontrol tablosu

İşlem dosyası, bu tablodaki hangi satıra dayanıldığını açıkça göstermelidir. Koruma, alıkoyma, depolama ve satış aynı sonuçlar değildir. Her aşamanın tarihi ve belgesi ayrı tutulmalıdır. Uyuşmazlık sonunda karşılıklı iade hesabı da yapılacaksa eldeki malın satış bedeline dönüşmesi bu hesaba doğru biçimde yansıtılmalıdır.

Sık sorulan sorular

Alıcı malı teslim almıyorsa satıcı korumayı bırakabilir mi?

M.85’in şartları varsa makul koruma önlemleri alınmalıdır. Alıcının gecikmesi, satıcının kontrol ettiği malın gereksiz zarar görmesine izin vermez.

Ayıplı malı reddeden alıcı da korumak zorunda mı?

M.86/1 uyarınca aldığı malları reddetmek isteyen alıcı makul koruma adımlarını alır. Ret ile koruma farklı işlemlerdir.

Alıcı satıcı adına teslim almak için mutlaka bedeli ödemeli mi?

M.86/2, bu işlemin bedel ödemeden ve makul olmayan zahmet veya gider olmadan mümkün olmasını arar. Satıcı veya yetkili kişi varışta bulunuyorsa özel kural uygulanmaz.

Koruma gideri ödenene kadar mal tutulabilir mi?

M.85 ve 86/1, ilgili makul giderlerin karşılanmasına kadar alıkoymayı düzenler. Bu hak bütün bağımsız alacaklar için sınırsız yetki değildir.

Mal üçüncü kişinin deposuna bırakılabilir mi?

M.87 uyarınca gider makul olmayan düzeyde değilse diğer taraf hesabına üçüncü kişi deposuna bırakılabilir.

Satış için her zaman otuz gün beklenir mi?

Antlaşma böyle bir sabit süre koymaz. M.88/1 makul olmayan gecikme ve makul bildirim şartlarını; ikinci fıkra özel acil durumu düzenler.

Hızla bozulan malda satış sadece isteğe bağlı mı?

M.88/2, koruma yükümlüsünün satış için makul önlemler almasını ister. Bildirim mümkün olduğu ölçüde yapılır.

Satılan malın bütün parası koruma yükümlüsüne mi kalır?

Hayır. M.88/3 makul koruma ve satış giderlerinin tutulmasını, kalan tutarın diğer tarafa hesabının verilmesini düzenler.

CISG 88 taşıyıcıya otomatik satış yetkisi verir mi?

Hüküm m.85 veya 86 kapsamındaki koruma yükümlüsünü esas alır. Taşıyıcı ve diğer üçüncü kişilerin ayrı hakları kendi hukuki düzenleriyle incelenir.

Koruma satışı bütün tazminat uyuşmazlığını bitirir mi?

Hayır. Satış ve bakiye hesabı ile ihlalden doğan diğer talepler ayrı değerlendirilir. Aynı kayıp mükerrer talep edilmemelidir.

Resmî kaynak ve hukuki kapsam

Temel dayanak CISG m.85–88; bağlantılı hükümler m.60, 75, 77 ve 81–84’tür. UNCITRAL CISG sayfası ve resmî mevzuat arşivindeki Antlaşma metni karşılaştırılmıştır. Arşiv bağlantısı yalnız metnin doğrulanması içindir. Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026. Ürün güvenliği, gümrük, taşıma ve depo ilişkilerindeki diğer zorunlu kurallar somut işlemde ayrıca incelenmelidir.