Uluslararası Satışta İkame Alım ve Yeniden Satış Fiyat Farkı Nasıl İstenir? CISG 75 | 2026

Uluslararası mal satışında sözleşme ihlal edildiğinde ticari taraf çoğu zaman bekleyemez. Satıcı teslim etmezse alıcı üretimini devam ettirmek için başka bir tedarikçiden daha pahalı mal almak zorunda kalabilir. Alıcı malı teslim almaz veya bedeli ödemeyeceğini bildirirse satıcı stokta kalan malları başka müşteriye daha düşük fiyattan satabilir. CISG m.75, bu gerçek piyasa işlemini zarar hesabının merkezi hâline getirir.

Madde özellikle emtia, makine, hammadde, tekstil, gıda, yedek parça ve seri üretim ürünlerinin uluslararası ticaretinde önemlidir. İkame işlem yapıldığı için zarar teorik bir piyasa varsayımına değil, tarafın gerçekten ödediği veya elde ettiği fiyata dayanır. Buna rağmen işlem aşırı pahalı, gereksiz gecikmeli veya olağandışı koşullarda yapılmışsa bütün fiyat farkı karşı tarafa yüklenmeyebilir.

• CISG 75 ne düzenler?
• Sözleşmenin sona erdirilmesi neden şart?
• Alıcı için ikame alım
• Satıcı için yeniden satış
• Makul süre nasıl belirlenir?
• Makul şekilde işlem ne demektir?
• Fiyat farkı nasıl hesaplanır?
• CISG 74 ek zararları
• CISG 77 zararı azaltma bağlantısı
• İspat ve belgeler
• Türkiye’de dava/tahkim
• Sık sorulan sorular

CISG 75’in Resmî Kuralı

CISG m.75, sözleşmenin sona erdirilmesinden sonra yapılan gerçek ikame işleminin fiyat farkını esas alır. Alıcı ikame malları satın alırsa veya satıcı malları yeniden satarsa, zarar gören taraf sözleşmede kararlaştırılan fiyat ile ikame işlemdeki fiyat arasındaki farkı talep edebilir.

Madde iki taraf için simetrik çalışır. Satıcı teslim etmeyince alıcı daha pahalıya alım yapmışsa fiyat farkı alıcının zararıdır. Alıcı sözleşmeyi ihlal edince satıcı aynı malları daha düşük fiyata üçüncü kişiye satmışsa fiyat farkı satıcının zararı olabilir.

CISG 75 yalnız fiyat farkını düzenler. Depolama, ek taşıma, finansman, üretim kesintisi veya diğer zararlar varsa CISG m.74 kapsamında ayrıca istenebilir.

CISG 75 İçin Sözleşmenin Sona Erdirilmiş Olması Şarttır

CISG 75’in uygulanması için satış sözleşmesinin CISG uyarınca geçerli biçimde avoided yani sona erdirilmiş olması gerekir. Taraf yalnız “artık bu sözleşmeyi istemiyorum” diyerek m.75 hesabına geçemez. Sona erdirme hakkının CISG’deki şartları bulunmalı ve karşı tarafa usulüne uygun bildirim yapılmalıdır.

Alıcı bakımından esaslı ihlal ve ek süre sonunda ifa etmeme gibi durumlarda CISG m.49; satıcı bakımından m.64 gündeme gelebilir. Sözleşme henüz sona erdirilmemişken yapılan ek satın alma, her zaman CISG 75 anlamında ikame alım sayılmaz.

Bu nedenle ikame işlemden önce sözleşmenin hukuki statüsü netleştirilmelidir. Özellikle teslim gecikmesinde alıcı ek süre vermişse, sürenin dolduğu ve sona erdirme bildiriminin ulaştığı tarih kayıt altına alınmalıdır. Alıcının ek süre ve sona erdirme hakları için CISG 47–49 Ek Süre ve Sözleşmeden Dönme rehberi incelenebilir.

Alıcı İkame Alımı Nasıl Yapmalıdır?

Satıcı malları teslim etmez, teslim edemeyeceğini kesin biçimde bildirir veya sözleşme sona erdirilecek ölçüde ihlal ederse alıcı üretim veya satış faaliyetini sürdürebilmek için başka tedarikçiye yönelebilir. CISG 75, makul ikame alımda ortaya çıkan fiyat farkını somut zarar olarak kabul eder.

İkame alımın aynı veya ticari bakımdan karşılaştırılabilir malı kapsaması gerekir. Alıcı sözleşmedeki orta kalite hammadde yerine çok daha yüksek teknik özellikli premium ürünü satın alırsa bütün fiyat farkını satıcıya yükleyemez. Ürün özellikleri, miktar, teslim yeri, Incoterms, ödeme vadeleri ve kalite gibi unsurlar karşılaştırılmalıdır.

Alıcı piyasada ulaşılabilir makul seçenekleri araştırmalı; fakat en ucuz fiyatı bulmak için üretimini haftalarca durdurmak zorunda değildir. “Makul” kavramı ticari aciliyet, malın niteliği ve piyasa koşullarına göre belirlenir.

Satıcı İkame Yeniden Satışı Nasıl Yapar?

Alıcı malları teslim almaz veya sözleşme sona erdirildikten sonra satıcının elinde kalırsa satıcı malları üçüncü kişiye yeniden satabilir. Yeniden satış sözleşme fiyatından daha düşükse aradaki fark CISG 75 kapsamında talep edilebilir.

Satıcının da makul davranması gerekir. Bozulabilir malı hızla satmak zorunda olan satıcı ile özel üretim makineyi başka alıcıya pazarlayan satıcı aynı zaman baskısında değildir. Malların depolama maliyeti, bozulma riski, piyasa talebi ve yeniden satış için gerekli pazarlama süresi makullük değerlendirmesine girer.

Satıcı ilişkili şirkete olağan dışı düşük fiyatla satış yapıp aradaki farkı ilk alıcıdan isteyemez. Yeniden satışın gerçek, ticari ve makul şartlarda yapıldığı belgelenmelidir.

“Makul Süre” Sabit Kaç Gün Değildir

CISG m.75 gün veya hafta olarak sabit bir ikame işlem süresi belirlemez. İşlem, sözleşmenin sona erdirilmesinden sonra makul süre içinde yapılmalıdır. Sürenin makullüğü ürün ve piyasa şartlarına göre belirlenir.

Günlük fiyatı hızla değişen emtia piyasasında makul süre kısa olabilir. Özel üretim sanayi makinesinde alternatif tedarikçi bulmak, teknik şartnameyi eşleştirmek ve teklif toplamak daha uzun sürebilir. Bozulabilir gıda ürününde yeniden satış çok hızlı yapılmalıdır.

Taraf, neden o tarihte işlem yaptığını gösterebilmelidir. Teklif e-postaları, tedarikçi araştırması, piyasa fiyat ekranları, üretim ihtiyacı ve müşteri siparişleri bu açıklamayı destekler.

“Makul Şekilde” İkame İşlem Ne Demektir?

Makul şekilde işlem, zarar gören tarafın ekonomik olarak sorumlu ve ticari mantığa uygun davranmasıdır. İkame alımda gereksiz pahalı mal seçmemek; yeniden satışta malı sebepsiz yere düşük fiyata elden çıkarmamak gerekir.

Ancak zarar gören tarafın matematiksel olarak mümkün olan en iyi fiyatı bulma zorunluluğu yoktur. İşletmenin devamı, teslim aciliyeti, kalite güvenilirliği, kredi riski ve lojistik maliyetler de dikkate alınır. Daha ucuz ama altı ay sonra teslim edilecek bir teklif, üretimi duran alıcı için makul alternatif olmayabilir.

İşlem taraflar arasında muvazaalı olmamalı ve gerçek ödeme/teslim akışıyla desteklenmelidir. İkame sözleşme, fatura, banka transferi, taşıma belgesi ve teslim kayıtları bir arada saklanmalıdır.

CISG 75 Fiyat Farkı Nasıl Hesaplanır?

Temel formül alıcı bakımından: ikame alım fiyatı – ilk sözleşme fiyatı. Satıcı bakımından: ilk sözleşme fiyatı – yeniden satış fiyatı. Ancak karşılaştırılan fiyatların aynı miktar ve ticari koşulları yansıtması gerekir.

Örnek: Türkiye’deki alıcı Alman satıcıdan 100 ton ürünü toplam 120.000 Euro’ya satın almıştır. Satıcı esaslı ihlal etmiş, sözleşme sona erdirilmiş ve alıcı makul sürede aynı nitelikte 100 tonu 138.000 Euro’ya almıştır. CISG 75 fiyat farkı 18.000 Euro’dur. Ek 2.500 Euro acil taşıma gideri gerçekten ihlal nedeniyle doğmuş ve CISG 74 koşullarını taşıyorsa ayrıca talep edilebilir.

Para birimi, vergi, nakliye ve Incoterms farkları hesapta aynılaştırılmalıdır. İlk sözleşme FOB, ikame işlem DDP ise çıplak fatura rakamlarının doğrudan karşılaştırılması yanlış sonuç verebilir.

CISG 75 Fiyat Farkına Ek Olarak CISG 74 Zararları İstenebilir

CISG m.75 açıkça fiyat farkına ek olarak CISG m.74 uyarınca tazmin edilebilecek diğer zararların da talep edilebileceğini düzenler. Bu nedenle ikame işlem yapılmış olması zarar hesabını yalnız fiyat farkına kilitlemez.

Makul acil nakliye, ek gümrükleme, depolama, üretim kaybı veya öngörülebilir kâr kaybı şartları varsa ayrıca talep edilebilir. Her kalemin nedensellik ve öngörülebilirlik şartı ayrı gösterilmelidir.

CISG 74 genel tazminat formülü için Uluslararası Mal Satımında Zarar ve Kâr Kaybı – CISG 74 rehberi ayrıntılıdır.

İkame İşlem CISG 77 Zararı Azaltma Yükümlülüğüyle Bağlantılıdır

CISG m.77 zarar gören tarafın makul önlemlerle zararı azaltmasını ister. İkame alım veya yeniden satış çoğu uyuşmazlıkta zararı azaltmanın en doğal yöntemidir. Satıcı teslim etmezken alıcının aylarca yüksek üretim kaybı biriktirip sonra bütün zararı talep etmesi, makul ikame tedarik mümkünse sorun yaratabilir.

Aynı şekilde alıcı malları almazken satıcı satılabilir malları uzun süre depoda tutup fiyat düşüşünü büyütmüşse zarar azaltma yükümlülüğü tartışılır. Bu nedenle m.75 ve m.77 birlikte değerlendirilmelidir.

CISG 77 için CISG 77 Zararı Azaltma Yükümlülüğü rehberi tamamlayıcıdır.

İkame İşlemin Gerçek ve Makul Olduğu Nasıl İspatlanır?

1. İlk satış sözleşmesi ve sipariş teyidi.
2. Sözleşmenin sona erdirildiği bildirimi ve teslim kaydı.
3. İkame tedarikçi veya yeni alıcıya ilişkin teklif yazışmaları.
4. İkame satış/alım sözleşmesi.
5. Fatura ve banka ödeme kayıtları.
6. CMR, konşimento veya teslim belgeleri.
7. Ürün teknik özelliklerinin karşılaştırması.
8. Piyasa fiyatını gösteren bağımsız veriler.
9. Neden o tarihte işlem yapıldığını açıklayan ticari kayıtlar.
10. Ek zararları gösteren gider belgeleri.

Yabancı dildeki belgeler Türkiye’de yargılamaya sunulacaksa HMK m.223’e uygun Türkçe tercüme gerekir. Elektronik yazışmalar HMK m.199 kapsamında belge niteliğinde değerlendirilebilir.

Türkiye’de CISG 75 Talebi Nasıl İleri Sürülür?

Önce sözleşmedeki tahkim ve yetki maddesi kontrol edilir. Geçerli tahkim şartı varsa uyuşmazlık tahkimde; Türk mahkemeleri yetkiliyse ticaret mahkemesinde görülür. Dava şartı arabuluculuk, talebin niteliğine göre ayrıca uygulanabilir.

Talep dilekçesinde sözleşmenin hangi CISG maddesine göre sona erdirildiği, ikame işlemin tarihi, miktarı ve fiyatı, neden makul olduğu ve fiyat farkı açık hesapla gösterilmelidir. Ek zararlar CISG 74 altında ayrı başlıkta sunulmalıdır.

Yabancı para alacağı ve faiz bakımından CISG 78 ile tamamlayıcı hukuk değerlendirilir. Türkiye’de yabancı para alacağı tahsili için Yurt Dışındaki Alacaklının Türkiye’de Döviz Alacağını Tahsili rehberi kullanılabilir.

Resmî Kaynaklar

• UNCITRAL – CISG Resmî Sayfası
• UNCITRAL – CISG Resmî Metni, Article 75
• UNCITRAL CISG Digest / CLOUT
• T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi

Sık Sorulan Sorular

1. CISG 75’i kullanmak için sözleşme sona erdirilmiş olmalı mı?

Evet. Madde sözleşmenin sona erdirilmesinden sonra yapılan ikame işlem hesabını düzenler.

2. Satıcı teslim etmezse alıcı başka yerden hemen mal alabilir mi?

İkame alım ticari gereklilik olabilir; ancak CISG 75 hesabı için sözleşmenin geçerli biçimde sona erdirilmiş olması ve ikame işlemin makul sürede/makul şekilde yapılması gerekir.

3. Alıcı malları almazsa satıcı başkasına satabilir mi?

Sözleşme sona erdirildikten sonra makul yeniden satış yapılabilir; fiyat farkı CISG 75 kapsamında talep edilebilir.

4. Makul süre kaç gündür?

CISG sabit gün belirlemez. Ürünün niteliği, piyasa oynaklığı, bozulma riski ve ticari aciliyet esas alınır.

5. En ucuz ikame malı almak zorunda mıyım?

Hayır. İşlem ticari bakımdan makul olmalıdır; kalite, teslim süresi, güvenilirlik ve lojistik de değerlendirilir.

6. Fiyat farkına ek zarar isteyebilir miyim?

Evet. CISG 75, CISG 74 kapsamındaki ek zararların ayrıca talep edilebileceğini açıkça düzenler.

7. İkame alım yapmadıysam CISG 75 uygulanır mı?

Hayır. Gerçek ikame işlem yoksa şartları varsa CISG 76 cari fiyat yöntemi kullanılabilir.

8. İkame işlem CISG 77 ile ilişkili mi?

Evet. Makul ikame işlem zarar azaltma yükümlülüğünün yerine getirilmesinde önemli bir yöntemdir.

9. İkame işlemin makul olduğunu kim ispatlar?

CISG 75’e dayanan taraf, işlemin gerçekliğini ve makul koşullarda yapıldığını destekleyen belgeleri sunmalıdır.

10. Türkiye’de CISG 75 davası açılabilir mi?

Yetki veya tahkim düzenine göre Türkiye’de ticaret mahkemesi ya da tahkim önünde ileri sürülebilir. Sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm maddesi önce kontrol edilmelidir.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →