Elektronik Hava Yük Senedi (e-AWB): Geçerlilik ve İspat

Kısa ve net cevap: Uluslararası hava kargosunda kâğıt hava yük senedinin yerine, yapılacak taşımaya ilişkin kaydı koruyan başka bir yöntem kullanılabilir. Montreal Sözleşmesi m.4/2 bu imkânı açıkça tanır. Böyle bir yöntem kullanıldığında gönderici isterse taşıyıcı, gönderinin tanınmasını ve saklanan kayıttaki bilgilere erişilmesini sağlayan bir kargo makbuzu vermelidir. M.9 uyarınca m.4–8’deki belge şartlarına uyulmaması, taşıma sözleşmesini kendiliğinden geçersiz kılmaz. Bununla birlikte elektronik dosyanın bulunması, içindeki her miktarın taşıyıcı tarafından doğrulandığı anlamına gelmez; ispat kapsamı m.11’e göre ayrılır.

Bu rehber elektronik hava yük senedi, e-AWB, kargo makbuzu ve belge ispatı arayan ihracatçı, ithalatçı ve lojistik işletmeleri içindir. Konu, yükün kaybolması hâlinde ne kadar tazminat alınacağından önce gelir: Hangi taşıma kuruldu, hangi yük teslim alındı ve kayıttaki hangi bilgiler taşıyıcıya karşı delil oluşturur? Bir elektronik kayıt sistemi kurarken veya mevcut taşıma dosyasını mahkemeye hazırlarken bu sorular ayrı cevaplanmalıdır.

Önce Montreal Sözleşmesinin uygulanması belirlenir

Montreal Sözleşmesi m.1, uluslararası taşıma niteliğini tarafların kararlaştırdığı hareket ve varış yerleri üzerinden tanımlar. İki taraf devlet arasındaki taşıma ile aynı taraf devlet içinde başlayıp biten fakat başka devlette kararlaştırılmış durak içeren taşıma ayrı olasılıklardır. Göndericinin yabancı şirket olması veya faturanın dövizle düzenlenmesi tek başına bu kapsamı kurmaz. Elektronik belge kullanılması da kapsam dışında kalan taşımanın hukuki rejimini kendiliğinden değiştirmez.

Taşıma sözleşmesi, rezervasyon, güzergâh ve kabul kayıtları birlikte incelenir. Aynı sevkiyat için hava, kara ve depo hizmetleri bulunabilir. Kayıt sistemi bütün işlemleri tek numarada izlese bile bunların hukuken tek sözleşme olduğu ayrıca belirlenmelidir. Uluslararası hava kargo sorumluluğu rehberi taşıma dönemini ve tazminat çerçevesini açıklar. Bu yazı ise o dosyanın belgesel temelini ele alır.

e-AWB ile taranmış kâğıt aynı kayıt yöntemi değildir

Bir kâğıt hava yük senedinin taranarak PDF yapılması, mevcut belgenin elektronik kopyasını oluşturur. Taşıma bilgilerinin baştan elektronik yöntemle tutulması ise farklı bir işlem düzenidir. Montreal m.4/2, belirli bir ticari yazılımı veya dosya uzantısını zorunlu tutmadan, yapılacak taşımaya ilişkin kaydı koruyan başka yöntem kullanılmasına izin verir. Bu yüzden yalnız dosyanın adında e-AWB yazması, hangi hukuki işlemin yapıldığını açıklamaz.

İncelemede kaydın kimin tarafından oluşturulduğu, hangi taşıma için kullanıldığı ve taşıyıcının kabulüyle nasıl ilişkilendiği gösterilir. Taşıyıcının sistemindeki veri ile göndericinin kendi hazırladığı sevk listesi aynı belge değildir. Dosyalar birbirini destekleyebilir; fakat biri diğerinin yerine geçirilmemelidir. Ayrıca gümrük beyannamesinin elektronik olması, taşıma sözleşmesinin elektronik kaydının da eksiksiz bulunduğunu tek başına kanıtlamaz.

Göndericinin kargo makbuzu isteme hakkı

M.4/2 uyarınca alternatif kayıt yöntemi kullanıldığında gönderici talep ederse taşıyıcı kargo makbuzu vermelidir. Makbuz, gönderinin tanınmasına ve saklanan kayıttaki bilgilere erişilmesine imkân sağlamalıdır. Bu nedenle yalnız bir ödeme alındısı veya üzerinde yük kimliği bulunmayan genel sipariş numarası, hükmün işlevini her durumda karşılamaz. Makbuzun hangi gönderiye bağlandığı ve bilgilere nasıl erişildiği anlaşılmalıdır.

Gönderici bu belgeyi isterken taşıma numarasını ve ilgili yükü belirtmelidir. Talep ile taşıyıcının verdiği yanıt birlikte saklanır. İşletme içinde yalnız ekran görüntüsü tutulmuşsa, asıl kayıtla bağlantı ve erişim durumu ayrıca araştırılır. Makbuzun verilmesi yükte hasar olmadığına ilişkin bağımsız garanti değildir. Belgenin taşımanın varlığını göstermesiyle malın içerik, kalite ve miktarını doğrulaması farklı ispat konularıdır.

Hava yük senedi veya makbuzdaki zorunlu bilgiler

Montreal m.5, hareket ve varış yerlerinin belirtilmesini ister. Hareket ve varış aynı taraf devlet içindeyken başka bir devlette kararlaştırılmış durak varsa bu duraklardan en az biri gösterilmelidir. Gönderinin ağırlığı da zorunlu bilgiler arasındadır. Bu alanlar yalnız operasyon planı değildir; uluslararası kapsamın ve taşınan yükün belirlenmesinde hukuki işlev taşır. Eksik veya çelişkili kayıtlar sözleşmeyle karşılaştırılır.

Madde, her ticari ihtiyacı karşılayan sınırsız bir belge listesi oluşturmaz. Alıcı bilgisi, ürün kodu, özel taşıma şartı veya başka kayıtlar uygulamada gerekli olabilir; bunların dayanağı ilgili sözleşme ve diğer düzenlemelerden ayrıca çıkarılır. Kanunda sayılan asgari alanlarla işletmenin risk yönetimi için tuttuğu ek veriler ayrı gösterilmelidir. Böylece önerilen bir şirket prosedürü, Sözleşmenin değişmez şekil şartı gibi sunulmaz.

Kâğıt belge kullanılıyorsa üç asıl nüsha

Montreal m.7/1, hava yük senedinin gönderici tarafından üç asıl bölüm hâlinde düzenlenmesini öngörür. İlk bölüm taşıyıcı içindir ve gönderici tarafından imzalanır. İkinci bölüm alıcı içindir; gönderici ile taşıyıcı tarafından imzalanır. Üçüncü bölüm taşıyıcının imzasını taşır ve kargo kabul edildikten sonra göndericiye verilir. Bu roller, dosyadaki imza ve kabul tarihinin neyi doğruladığını anlamak için önemlidir.

M.7/3, gönderici ve taşıyıcı imzalarının basılı veya kaşeli olmasına izin verir. Bu hüküm, her durumda yalnız elle atılmış imzayla taşıma kurulacağı iddiasını dışlar. Ancak kullanılan imzanın kime ve hangi belge sürümüne ait olduğu yine belirlenmelidir. İmza yöntemiyle elektronik kayıt sisteminin bütünlüğü farklı kontrollerdir. Sözleşme elektronik yöntemle kaydedilmişse m.4/2 çerçevesi ayrıca okunmalıdır.

Birden fazla paket için ayrı belge talebi

Montreal m.8, birden çok paket bulunması hâlinde taşıyıcının ayrı hava yük senetleri düzenlenmesini isteyebilmesine imkân tanır. M.4/2’deki alternatif yöntem kullanılıyorsa gönderici de ayrı kargo makbuzları isteyebilir. Bu nedenle tek rezervasyon numarası altında birden fazla paket bulunması, her türlü belge ayrımının yasak olduğu anlamına gelmez. Paket ve sevkiyat kimlikleri anlaşılır tutulmalıdır.

Ayrı belgeler düzenlenirken aynı yük iki kez teslim alınmış gibi kayıt yapılmamalıdır. Her belgenin kapsadığı paket, ağırlık ve ürün listesi gösterilir. Paketlerin bölünmesi, birleştirilmesi veya başka uçuşa aktarılması varsa önceki kayıtlar korunur. Bu kayıt zinciri, sonraki eksik teslim iddiasında hangi paketin gerçekten taşıyıcıya verildiğini belirlemeye yarar. Ticari sipariş toplamıyla fiilî gönderi miktarı ayrı kontrol edilir.

Belge eksikliği sözleşmeyi geçersiz kılar mı?

Montreal m.9, m.4–8 hükümlerine uyulmamasının taşıma sözleşmesinin varlığını veya geçerliliğini etkilemeyeceğini belirtir. Sözleşme, sorumluluk sınırlarına ilişkin kurallar dahil Montreal rejimine tabi olmaya devam eder. Bu nedenle kâğıt senet bulunmadığı için taşıyıcının bütün tazminat sınırlarının otomatik kalktığı söylenemez. Belge eksikliği ile sözleşmenin hukuki rejimi ayrı sorulardır.

Bununla birlikte geçerliliğin korunması, ispat sorununun da kendiliğinden çözüldüğü anlamına gelmez. Hangi malın teslim alındığı, özel talimatın kabul edilip edilmediği veya hangi tarihte ifaya başlandığı başka delillerle gösterilmek zorunda kalabilir. Eksik belge, kaydı hiç tutmama gerekçesi olarak kullanılmamalıdır. İşletme sözleşmenin varlığını kanıtlayabildiği hâlde belirli bir miktarı kanıtlayamayabilir; her olgu ayrı değerlendirilir.

Belgenin temel delil etkisi

Montreal m.11/1, hava yük senedi veya kargo makbuzunu sözleşmenin kurulması, kargonun kabulü ve belgede belirtilen taşıma şartları bakımından aksi ispatlanabilir delil olarak düzenler. Bu, belgenin her cümlesinin karşı delile kapalı kesin gerçek olduğu anlamına gelmez. Önce hangi olgunun belgeyle ispatlandığı belirlenir. Kayıt taşıma şartlarını gösterirken, ürünün iç teknik durumunu aynı güçle göstermeyebilir.

Belgeye aykırı bir teslim veya kabul kaydı ileri sürülüyorsa somut bağlantı aranır. Aynı gün düzenlenmiş başka bir sevkiyatın makbuzu, mevcut belgenin yanlışlığını tek başına ispatlamaz. Elektronik olay günlüğü, depo girişi ve tartım kaydı karşılaştırılabilir. Dosya hazırlanırken belgenin yalnız sonuç kısmı değil, yük kimliğini ve şartları gösteren tamamı korunmalıdır. Bağlamından koparılmış alanlar hatalı sonuca yol açar.

Ağırlık, ölçüler, ambalaj ve paket sayısı

M.11/2, kargonun ağırlığına, boyutlarına ve ambalajına ilişkin kayıtlarla paket sayısına ilişkin kayıtların belirtilen olgular bakımından aksi ispatlanabilir delil olduğunu düzenler. Bu alanlar özellikle tartım veya eksik paket uyuşmazlığında önem taşır. Her verinin hangi birimle yazıldığı açık olmalıdır. Brüt ağırlık, net ürün miktarı ve hacim farklı kavramlardır; aynı hesapta birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

İlk ve son tartımın karşılaştırılması için ambalaj değişikliği, ölçüm yöntemi ve ilgili paket kimliği kontrol edilir. Birimler farklıysa dönüşümün dayanağı gösterilir. Belgeye yazılı ağırlığın ispat etkisi bulunması, yanlışlığının hiçbir durumda ileri sürülemeyeceği anlamına gelmez. Buna karşılık taşıyıcının yalnız kendi sisteminde başka rakam bulunduğunu söylemesi de karşı delilin bütün şartlarını otomatik olarak tamamlamaz. Kayıtların neden farklılaştığı açıklanmalıdır.

Miktar, hacim ve durum kayıtlarındaki özel sınır

M.11/2, miktar, hacim ve durum kayıtlarını ayrı ele alır. Bunlar taşıyıcıya karşı ancak göndericinin huzurunda gerçekten kontrol edilmiş ve bu kontrol senet veya makbuzda belirtilmişse yahut malın görünür durumuna ilişkinse delil oluşturur. Böylece kapalı ambalaj içeriğinin yalnız gönderici beyanıyla yazılmasıyla, taşıyıcının inceleyerek doğruladığı kayıt birbirinden ayrılır. Kontrolün fiilî yapılması ile belgeye geçirilmesi birlikte önemlidir.

Taşıyıcının dış ambalajı görmesi, kapalı kutudaki bütün ürünleri saydığı veya cihazların çalışmasını denediği anlamına gelmez. Görünür durum kaydı kendi kapsamıyla değerlendirilir. Üretim listesi, kalite kontrol ve satış belgeleri başka deliller sağlayabilir; ancak bunların taşıyıcı tarafından düzenlendiği izlenimi verilmemelidir. Dosyada hangi kişi hangi bilgiye dayanmışsa açıkça gösterilir. İspat gücü belgenin başlığından değil, ilgili hüküm ve gerçek kontrol kapsamından çıkarılır.

Elektronik delil dosyasının korunması

Elektronik dosyada yalnız son PDF tutulması her uyuşmazlık için yeterli olmayabilir. Oluşturulma, kabul ve değişiklik kayıtlarının hangi yükü gösterdiği korunmalıdır. Dosya sürümü, işlem numarası ve ilgili tarih birbiriyle eşleştirilir. Bu başlıklar Montreal m.4’te tek tek sayılmış zorunlu bir yazılım standardı değildir; kayıtların neyi ispatladığını denetlemek için önerilen dosya düzenidir. Teknoloji adı tek başına hukuki güvenilirlik garantisi vermez.

Sonradan alınmış ekran görüntüsüyle olay anında saklanan özgün veri farklıdır. Görüntü delil olabilir; ancak kaynağı ve bütünlüğü açıklanmalıdır. Tarih veya içerik üzerinde yapılan düzeltmeler izlenebilir tutulur. Belgeleri geriye dönük olarak yeniden üretip ilk kayıt gibi sunmak doğru değildir. Türkiye’de yargılama yapılacaksa elektronik verinin belge niteliği ve sunuluşu ilgili usul hukukuyla ayrıca değerlendirilir; Montreal metni bütün yerel delil usulünü tek başına düzenlemez.

Yanlış veri ile taşıma hasarı farklı taleplerdir

Montreal m.10, gönderici tarafından veya onun adına verilen bilgilerin doğruluğu ile taşıyıcının kendi kayıtları bakımından sorumluluğu ayrıca düzenler. Belgenin hangi olguya delil olduğu m.11 meselesiyken, yanlış verinin neden olduğu zararın kime yükletileceği m.10 kapsamında incelenir. Bu iki soru tek bir belge hatalıydı cümlesiyle sonuçlandırılmamalıdır. Bilginin kaynağı, hatanın yeri ve ekonomik sonuç belirlenmelidir.

Kargo fiziksel olarak hasarlı teslim edilmişse hasar ve süre dosyası ayrıca yürütülür. Montreal m.35 dava süresi, belge uyuşmazlığı çözülene kadar kendiliğinden beklemez. Aynı şekilde milletlerarası yetki bağlantıları ayrı incelenir. Elektronik sistemden belge istenmesi, gereken bütün şikâyet ve dava işlemlerinin tamamlandığı anlamına gelmez.

Senedi taşıyıcının doldurması kimin adına işlemdir?

Montreal m.7/4, göndericinin talebi üzerine hava yük senedini taşıyıcının hazırlaması hâlinde, aksi ispatlanıncaya kadar işlemin gönderici adına yapıldığını kabul eder. Bu nedenle formdaki alanları hangi çalışanın klavyeyle doldurduğu ile bilgileri kimin verdiği ayrı sorulardır. Taşıyıcı personelinin belgeyi yazmış olması, gönderici tarafından verilen her açıklamanın doğruluğunu kendi incelemesiyle garanti ettiği anlamına gelmez. Bilginin kaynağı ve taşıyıcıya verilen hazırlama talebi birlikte belirlenmelidir.

Uygulamada gönderici tarafından iletilen paket listesiyle taşıyıcının son kaydı yan yana tutulmalıdır. Malın adı, ağırlık ve paket sayısı aktarılırken farklılık oluşmuşsa bunun hangi aşamada ortaya çıktığı görülebilmelidir. Gönderici doğru bilgiyi vermiş fakat başka bir alan değiştirilmiş olabilir; bunun aksi de mümkündür. Bunlar kesin olay varsayımları değil, gerçek belgelerin hangi sorular için karşılaştırılacağını gösteren kontrol başlıklarıdır. Hatanın kimden kaynaklandığı deliller üzerinden belirlenir.

Belgeyi hazırlama talimatı, göndericinin son kontrol mesajı ve taşıyıcının düzeltme cevabı aynı sevkiyat dosyasında saklanır. Taraflardan birinin sessiz kalması, bütün ihtilaflı bilgileri her durumda kesin olarak kabul ettiği şeklinde sunulmamalıdır. İnceleme, m.7/4 karinesiyle m.10’daki veri sorumluluğunu ve m.11’deki ispat etkisini ayrı ayrı ele almalıdır. Böylece tek bir imza veya gönderim kaydı, kanunun tanımadığı sınırsız bir sorumluluk kabulüne dönüştürülmez.

Kargonun niteliğini açıklayan ek belge

Montreal m.6, gümrük, kolluk veya benzeri kamu makamlarının işlemleri için gerekli olduğunda göndericiden kargonun niteliğini açıklayan bir belge istenebilmesini düzenler. Bu ek belge, hava yük senedinin veya elektronik taşıma kaydının kendisiyle aynı değildir. Ürün açıklamasının hangi idari işlem için sunulduğu belirlenmelidir. Madde, bu belge hükmünün taşıyıcı bakımından bundan kaynaklanan yeni bir görev, yükümlülük veya sorumluluk yaratmadığını da açıkça belirtir.

Bu sınır, taşıyıcının her davranıştan bütünüyle sorumsuz olduğu anlamına gelmez. Diğer sözleşmesel borçlar ve Montreal’in ayrı hükümleri kendi koşullarıyla uygulanır. Belge dosyasında hava yük senedi, talep üzerine verilen kargo makbuzu ve kamu makamı için hazırlanan ürün açıklaması farklı başlıklarla saklanmalıdır. Aynı yük kimliğinin kullanılması bu belgeleri birbirine bağlar; farklı hukuki işlevlerini ortadan kaldırmaz. Gümrük belgelerinin yeterliliği ile taşıma kaydının ispat değeri böylece birbirine karıştırılmaz.

Belge denetim tablosu

Sık sorulan sorular

Kâğıt hava yük senedi olmadan taşıma yapılabilir mi?

M.4/2, yapılacak taşımaya ilişkin kaydı koruyan başka yöntem kullanılmasına izin verir. Somut taşımanın Montreal kapsamı ayrıca belirlenir.

e-AWB kullanılırsa gönderici belge isteyemez mi?

İsteyebilir. Taşıyıcı, talep üzerine gönderiyi tanımaya ve kayıt bilgilerine erişmeye yarayan kargo makbuzu vermelidir.

Eksik belge taşıma sözleşmesini hükümsüz yapar mı?

M.9, m.4–8’deki eksikliklerin sözleşmenin varlık ve geçerliliğini etkilemeyeceğini düzenler. İspat sorunları ayrıca devam edebilir.

İmza mutlaka elle mi atılmalıdır?

M.7/3 kâğıt senette basılı veya kaşeli imzaya izin verir. Elektronik kayıt yöntemi m.4/2 çerçevesinde ayrıca değerlendirilir.

Paket sayısı kaydı taşıyıcıya karşı delil midir?

M.11/2 uyarınca paket sayısı, ağırlık, boyut ve ambalaj kayıtlarının aksi ispatlanabilir delil etkisi vardır.

Kapalı kutunun içindeki miktar da aynı şekilde doğrulanmış olur mu?

Otomatik olarak olmaz. Miktar, hacim ve durum için m.11/2’deki kontrol ve görünür durum ayrımı uygulanır.

Birden fazla paket için ayrı makbuz istenebilir mi?

M.4/2 yöntemi kullanıldığında m.8-b göndericiye ayrı kargo makbuzları isteme hakkı verir.

Elektronik belgeyle çalışmak dava süresini uzatır mı?

Hayır. Kayıt biçimi şikâyet ve dava sürelerinin yerine geçmez; gereken işlemler kendi koşullarıyla zamanında yapılmalıdır.

Resmî kaynaklar ve hizmet kapsamı

Temel dayanak Montreal Sözleşmesi m.4–11’dir. EUR-Lex’te yayımlanan Montreal Sözleşmesi tam metni ve ICAO’nun sözleşme ve güncel sorumluluk sınırları açıklaması kontrol edilmiştir. İkinci kaynak tam sözleşme değil, resmî bilgilendirme paketidir. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bu içerik belirli bir elektronik platformun sertifikası veya taşıma sonucu garantisi değildir.

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir. Türkiye genelindeki ve yurt dışı bağlantılı hukuki dosyalar Mersin merkezli yürütülür. Sözleşme, elektronik kayıt ve delil sunumu somut uyuşmazlığa uygulanacak hukukla birlikte incelenir.

Mersin ofisi ve konum

İhsaniye Mahallesi 4903 Sokak, Profit İş Merkezi 3/14, Akdeniz/Mersin.