AB’de Başka Ülkedeki Tanık Video Konferansla Nasıl Dinlenir?

Başka bir AB ülkesinde bulunan tanık, 2020/1783 sayılı Delil Tüzüğünün şartlarıyla video konferans üzerinden dinlenebilir. Ancak mahkemenin bir görüntülü görüşme bağlantısı göndermesi tek başına bütün sınır ötesi usulü tamamlamaz. Tanığı bulunduğu ülkenin mahkemesinin mi, yoksa davayı gören mahkemenin doğrudan mı dinleyeceği belirlenmelidir. Doğrudan delil alınması m.19 uyarınca gönüllüdür; zorlayıcı tedbir uygulanamaz. Video konferansa ilişkin m.20, bu doğrudan yolun teknik ve usulî çerçevesini kurar.

Almanya, Hollanda veya başka bir bağlı üye devlette yaşayan Türkçe konuşan kişiler bakımından tanığın yolculuk yapmadan dinlenmesi önemli bir imkândır. Yine de tanığın bulunduğu yer, davanın görüldüğü devlet, tercüman ihtiyacı ve seçilen delil alma yolu birlikte gösterilmelidir. Bu rehber AB içindeki hukuk ve ticaret davalarını ele alır. Türkiye’de görülen davanın tanığı Avrupa’da bulunuyorsa aynı Tüzük otomatik uygulanmaz. Resmî kaynak kontrolü: 25 Ekim 2026.

Hangi ülkeler ve hangi davalar bu sisteme girer?

2020/1783 sayılı Tüzük m.1, medeni veya ticari konularda mahkemeler arası delil alınmasını düzenler. Delilin başlamış veya açılması düşünülen bir yargılamada kullanılması gerekir. Belirli bir davayla bağlantısı gösterilmeden kişileri sorgulamak veya genel bilgi toplamak bu mekanizmanın amacı değildir. Tanığın anlatacağı olay, uyuşmazlığın konusu ve ispat edilmek istenen olgu talepte somutlaştırılır.

Avrupa Komisyonunun güncel açıklamasına göre düzenleme Danimarka dışındaki AB üyesi devletler arasında uygulanır. Eski 1206/2001 sayılı Tüzüğün yerini 1 Temmuz 2022’de almıştır. Danimarka ve Türkiye için yalnız Avrupa kıtasında bulunmaya dayanarak aynı usul seçilemez. İlgili devletler arasındaki sözleşme ve ulusal düzen ayrı belirlenir.

Tanığın vatandaşlığı, kapsamı belirleyen tek unsur değildir. Türk vatandaşı olan bir tanığın bağlı üye devlette bulunması, ilgili AB mahkemeleri arasındaki delil yardımını sırf vatandaşlık nedeniyle engellemez. Buna karşılık tarafların AB vatandaşı olması da Türkiye’deki mahkemeyi Tüzüğün talep eden mahkemesi hâline getirmez. Kişinin pasaportu, dinleneceği yer ve davayı yürüten makam farklı bağlantılardır.

Birinci yol: tanığın bulunduğu ülkedeki mahkeme dinler

Madde 12 kapsamındaki yöntemde davayı gören mahkeme, başka üye devletin görevli mahkemesinden delil alınmasını ister. Dinlemeyi talep edilen mahkeme yürütür ve kural olarak kendi usul hukukunu uygular. Talep eden mahkeme belirli bir özel usul isteyebilir; bunun karşılanması talep edilen devlet hukukuyla bağdaşma ve önemli pratik güçlük bulunmaması koşullarıyla değerlendirilir. Bu yöntem doğrudan yabancı hâkimin sorgulamasıyla aynı değildir.

M.12/4 uyarınca bu yolda da video konferans veya telekonferans kullanılabilir. Dolayısıyla ekran üzerinden yapılan her tanık dinlemesi m.19’daki doğrudan yönteme ait sayılmaz. Talep edilen mahkemenin dinlemeyi yönettiği, diğer mahkemenin veya tarafların uzaktan katıldığı işlemde yetki ve uygulanacak usul m.12–16 çerçevesinde belirlenir. Teknik araç, işlemin hukuki niteliğini tek başına değiştirmez.

İstenen teknoloji ulusal hukukla bağdaşmıyorsa veya önemli pratik güçlük nedeniyle kullanılamıyorsa bunun gerekçesi ilgili forma kaydedilerek bildirilir. Ekipmanın bulunmaması hâlinde mahkemeler karşılıklı anlaşmayla teknoloji sağlanmasını düzenleyebilir. Bu sebeple talepte yalnız bir uygulamanın marka adını yazmak yerine bağlantı biçimi, katılacak kişiler ve dinlemenin yönetimi açıklaştırılır. Özel bir tarafın toplantı daveti, mahkemeler arasındaki düzenlemenin yerine geçmez.

İkinci yol: davayı gören mahkeme başka devlette doğrudan dinler

M.19 kapsamında davayı gören mahkeme, başka üye devletteki delili kendisi almayı ister. Talep, kişinin bulunduğu devletin merkezî kuruluşuna veya bu iş için belirlenmiş yetkili makamına yöneltilir. Dinleme, talep eden devlet hukukuna göre görevlendirilen yargı personeli veya uzman gibi başka kişi tarafından yürütülür. Yerel makamın koyduğu uygun şartlar saklı kalmak üzere talep eden mahkemenin hukuku uygulanır.

Bu yolun temel sınırı gönüllülüktür. M.19/2, zorlayıcı tedbir kullanımını yasaklar ve dinlenecek kişinin işlemin gönüllü olduğunu öğrenmesini ister. Tanığın görüntülü bağlantıya katılmak istememesi ile yerel mahkemenin kendi usulüne göre yaptığı bir çağrıya uymaması aynı sonuçlara bağlanamaz. Gönüllü doğrudan yolun koşulları yoksa başka bir yargısal delil yardımının kullanılabilirliği ayrıca incelenir.

Mahkeme talebinde hangi bilgiler bulunmalıdır?

M.5, talep eden mahkemeyi, tarafları ve temsilcilerini, uyuşmazlığın niteliğini, kısa olay açıklamasını ve istenen delil işlemini belirtmeyi zorunlu tutar. Kişi dinlenecekse adı ve adresi ile sorular veya hangi olaylar hakkında dinleneceği gösterilir. Gerektiğinde tanıklıktan çekinme hakkı, yemin gerekliliği ve özel yemin şekli de yazılır. “Dosya hakkında bilgisi vardır” cümlesi, açıklanması gereken ispat konusunun yerini tutmaz.

Tanığın bütün yaşam öyküsünü istemek yerine uyuşmazlıkla ilgili sorular hazırlanmalıdır. Sözleşmenin kurulması, teslim, görüşme veya belirli bir olayın gerçekleşmesi gibi noktalar ayrı sorulara bağlanır. Tanığın kendi gördüğü olguyla başka kişiden duyduğu anlatımın ayrılması, dinleme tutanağının değerlendirilebilirliğini artırır. Soruların amacı tanığa cevap ezberletmek değil, mahkemenin hangi vakıayı araştıracağını açıklamaktır.

Tanığın adresi güncel değilse önce kimlik ve yer bağlantısı tamamlanır. AB içinde resmî adres araştırması rehberi, tebligat bağlamındaki ayrı yöntemi açıklar. Delil talebindeki kişinin gerçekten kim olduğu ve nerede bulunacağı anlaşılmadan video saatinin kararlaştırılması yeterli değildir. Aynı adlı kişilerin veya eski şirket çalışanlarının karıştırılmaması için gerekli tanımlayıcı kayıtlar hazırlanır.

Form A, L, M ve N birbirinin yerine kullanılmaz

Tüzüğün Ek I’indeki Form A, başka mahkemeden delil alınması talebine; Form L, doğrudan delil alınmasına ilişkindir. Form M, merkezî veya yetkili makamın kabul, koşul veya ret bildirimini taşır. M.20/2’deki Form N ise video konferans veya diğer uzak iletişim teknolojisiyle doğrudan dinleme ve pratik düzenlemeler için kullanılır. Form L’deki video konferans bağlantısı ile Form N’nin teknik bilgileri birlikte kontrol edilir.

Bir ülkeye tebligat göndermek için kullanılan aynı harfli form, delil alınması için hazırlanmış form değildir. Formun üstündeki Tüzük numarası ve işlem başlığı okunmalıdır. Dosyaya yanlış tebligat formu eklemek, tanığın davet edilmesiyle yargısal delil alınması arasındaki ayrımı ortadan kaldırmaz. Güncel form ve makam kayıtlarına Avrupa Komisyonunun delil alınmasına ilişkin resmî sayfasından ulaşılır.

Otuz günlük inceleme ve hatırlatma mekanizması

M.19/4, doğrudan delil talebinin alınmasından itibaren otuz gün içinde kabul veya gerekli koşulların Form M ile bildirilmesini öngörür. Yerel makam, şartlara uyulmasını gözetmek veya pratik yardım sağlamak için bir mahkemeyi görevlendirebilir. Bunun sonucu her doğrudan dinlemenin koşulsuz kabul edilmesi değildir. Talebin kapsamı, zorunlu bilgiler ve temel hukuk ilkelerine uygunluk denetlenir.

M.19/5’te özel bir hatırlatma yolu vardır. Talebin alındığının teyidinden itibaren otuz gün boyunca kabul konusunda bilgi gelmezse talep eden mahkeme hatırlatma gönderebilir. Hatırlatmanın alındığının teyidinden sonra on beş gün içinde de cevap verilmezse talep kabul edilmiş sayılır. Bu iki süre, ilk e-postadan itibaren otomatik kırk beş günlük serbestlik şeklinde hesaplanamaz; iki ayrı alındı kaydı gerekir.

Aynı fıkra, makamın hatırlatma sonrasındaki sürede cevap vermesini engelleyen olağanüstü koşullar için istisna içerir. Bu durumda fiilî doğrudan delil alma anına kadar ret sebepleri ileri sürülebilir. Dolayısıyla sessizlik üzerine dinleme planlanırken maddede belirtilen kayıt ve istisna da incelenmelidir. Avukatın veya tarafın kendi başına süre dolduğunu söylemesi, mahkemenin dosya değerlendirmesinin yerini almaz.

Video konferansın kurulması ve tercüman

M.20/1, doğrudan dinlemede teknoloji mahkemede mevcut ve somut olayda uygun görüldüğünde video konferans veya diğer uzak iletişim teknolojisinin kullanılmasını düzenler. Pratik ayrıntılar talep eden mahkeme ile kişinin bulunduğu devletin ilgili makamı veya görevlendirilmiş yardımcı mahkemesi arasında kararlaştırılır. Tanığın bulunduğu mekân, kimliğinin kontrolü ve oturuma kimlerin katılacağı bu hazırlıkta açıklaştırılmalıdır.

M.20/2, talep üzerine gerekli tercümanın bulunması için yardım sağlanmasını öngörür. Formun kabul diliyle tanığın anlayıp konuşabildiği dil farklı olabilir. Talep Almanca düzenlenirken tanık Türkçe dinlenebilir; bunun için tercüme ihtiyacı ve uygulama düzeni mahkemelerce hazırlanır. Yakının veya taraf çalışanının kendi başına çeviri yapması, mahkemenin belirlediği tercüman koşullarını otomatik karşılamaz.

Teknik hazırlıkta ses ve görüntünün birlikte aktarılması, belge gösterme biçimi, bağlantı kesildiğinde izlenecek yol ve saat farkı netleştirilir. Bunlar taraflara sonuç garantisi veren kurallar değil, eksiksiz oturum hazırlığının parçalarıdır. Kayıt alınması, saklanması ve paylaşılması da yetkili mahkemenin usulüne göre belirlenir. Katılımcı kendi cihazında gizlice kayıt açıp bunu resmî tutanağın eşdeğeri gibi sunmamalıdır.

Almanya ve Hollanda’da doğru makam ile dil

Almanya’nın resmî bildirimine göre talep edilen mahkeme kural olarak işlemin yapılacağı bölgedeki Amtsgericht’tir; eyaletler bazı görevleri belirli mahkemelerde toplayabilir. Doğrudan delil için yetkili merkezî kuruluş eyalet düzeyinde belirlenir. Bu nedenle tebligat veya banka bilgisi dosyasında kullanılan federal kurumun adresi tanık dinleme talebine otomatik yazılmamalıdır. Alman bildirimi form ve talepler için Almancayı gösterir.

Hollanda’nın resmî bildiriminde talep edilen mahkeme, merkezî kuruluş ve doğrudan delil taleplerini karara bağlayan makam olarak Rechtbank Den Haag belirtilir. Formlar için İngilizce ve Felemenkçe kabul edilir. Bu farklılık, bir ülkeye hazırlanmış dosyanın yalnız ülke adı değiştirilerek diğerine gönderilmemesi gerektiğini gösterir. Mahkeme ve dil bilgileri her yeni başvuruda resmî kayıttan doğrulanır.

2025’ten beri makamlar arası elektronik iletim

Avrupa Komisyonu, m.7’deki merkezî olmayan bilişim sisteminin zorunlu iletim aracı olarak 1 Mayıs 2025’ten itibaren uygulanmaya başladığını açıklar. Sistem arızası, delilin niteliği veya istisnai durumlarda güvenilirlik ve güvenlik gözetilerek uygun alternatif yöntem kullanılır. Bu düzen makamlar arası iletim içindir; tarafın herhangi bir e-posta hesabından gönderdiği metni tamamlanmış resmî talep hâline getirmez.

Eski ülke sayfasında posta veya faks açıklaması bulunması, güncel m.7 kuralı yokmuş gibi işlem yapılmasını gerektirmez. İstisnai kanal kullanılacaksa nedeni ve alındı kaydı korunur. Dijital iletim, video konferansın kendisiyle de aynı sistem değildir: biri talep ve belgelerin aktarılması, diğeri tanığın dinlenmesidir. Her iki aşamanın teknik sorumluluğu ve dosya kaydı ayrı tutulmalıdır.

Tanıklıktan çekinme ve zorlayıcı tedbirlerin sınırı

Talep edilen mahkemenin delil aldığı yöntemde m.15, o devletin benzer iç işlemlerde uyguladığı kapsamda uygun zorlayıcı tedbirlere izin verir. Buna karşılık m.19 doğrudan yönteminde zor kullanılamaz. Bu sebeple gönüllü oturuma katılmayan tanığa özel tarafça ceza veya zorla getirme tehdidi yöneltilmemelidir. Mahkemeden hangi hukuki yolun seçileceği ve o yoldaki yetkiler belirlenir.

M.16/1, talep edilen devlet hukukundaki tanıklıktan çekinme hakkı veya tanıklık yasağı ileri sürüldüğünde kişiyi dinleme talebinin yerine getirilmemesini düzenler. Talep eden devlet hukukundaki hak veya yasak da talepte belirtilmiş veya gerekli hâlde doğrulanmışsa dikkate alınır. Aile ilişkisi, mesleki sır veya başka çekinme nedeni bulunduğunda hangi ülke hükmüne dayanıldığı açıklanır. Delil yardımının hızlı olması bu korumaları ortadan kaldırmaz.

Taraflar ve avukatlar dinlemeye katılabilir mi?

M.13, talep eden devlet hukukunun öngörmesi hâlinde taraflar ve temsilcilerinin talep edilen mahkemedeki delil işleminde bulunmasını düzenler. Katılım isteniyorsa koşullar talep edilen mahkemece belirlenir; zaman ve yer ilgili bildirimle duyurulur. Duruşmada bulunma, tanığın cevabına müdahale etme veya onu yönlendirme yetkisi değildir. Soru sorma ve belgeye işaret etme, mahkemenin belirlediği düzen içinde yürütülür.

Yabancı mahkeme önünde temsil şartları da ayrıca sağlanmalıdır. Türkiye’deki avukatla dosya koordinasyonu yapılması, diğer devletin mahkemesinde her usul işlemini yapma yetkisinin kendiliğinden doğduğu anlamına gelmez. Mahkemenin temsilciyi hangi sıfatla kabul ettiği ve yerel temsil gereği kontrol edilir. Katılım bildirimi, tarafın nereden bağlanacağı ve tercüman bilgisiyle tutarlı hazırlanır.

Doksan gün kuralı ve masrafların ayrımı

M.12/1, talep edilen mahkemenin delil talebini gecikmeden ve en geç doksan gün içinde yerine getirmesini öngörür. Eksik talebin tamamlanması veya uzman görüşü için izin verilen avansın yatırılması hâllerinde başlangıç m.11’e göre değişir. M.17 ise sürede tamamlanamayan işlem için gecikmenin bildirilmesini düzenler. Bu nedenle bütün tanık dosyaları için başvuru gününden itibaren değişmez bir bitiş tarihi verilemez.

M.22, m.12 yolundaki delil yardımında genel gider iadesi istenmemesini esas alır. Uzman ve tercüman ücretleri ile özel usul veya teknoloji giderleri için istisna vardır. Bu giderleri taraflardan kimin taşıyacağı talep eden devlet hukukuna göre belirlenir. Uzman görüşü gereken durumda makul avans istenebilir; bu özel avans kuralı her tanık dinlemesinin ön şartı gibi genişletilmemelidir. Özel avukatlık ücreti de devletler arası gider kuralından ayrı konudur.

Türkiye’de görülen davanın Avrupa’daki tanığı

Türk mahkemesindeki davada Almanya veya Hollanda’da bulunan tanığın dinlenmesi, bu AB içi Tüzükle otomatik yürütülmez. 1970 Lahey Delil Sözleşmesi, uygulanabilir diğer sözleşmeler, ülke beyanları ve ulusal usul birlikte incelenir. Ayrıca delil alınması sözleşmesiyle 1965 Lahey Tebligat Sözleşmesi farklıdır. Tanığa evrak ulaştırmak, tanık ifadesini yargısal usulle almakla aynı işlem değildir.

M.21’deki konsolosluk yolunun da ayrı şartları vardır: üye devletin kendi hukukunun izin vermesi, kendi mahkemesindeki dava için kendi vatandaşının gönüllü ve zor kullanılmadan dinlenmesi gibi sınırlamalar bulunur. Bu hükümden Türk konsolosluğunun herhangi bir yabancı dava için herkesi dinleyebileceği sonucu çıkarılmaz. Türkiye bağlantısında görevli makam ve uygulanacak hukuki yol ayrıca gösterilmelidir.

İncelemeye hazırlanırken mahkeme ve dosya numarası, tanığın bulunduğu ülke, hangi olayı bildiği, mevcut çağrı ve dil bilgileri birlikte sunulur. Kimlik ve adres belgeleri açık yorum alanına veya herkesin erişebileceği bağlantıya yüklenmez. M.30, kişisel verilerin dosyayla ilgili amaçla kullanılmasını, ilgisiz verilerin silinmesini ve gizliliği düzenler. Teknik kolaylık, tanığın özel verilerinin gereksiz yayılmasını haklı kılmaz.

Resmî kaynaklar

• 2020/1783 sayılı Delil Tüzüğü: m.1, 3–22, 29–30 ve Ek I.
• Avrupa Komisyonu delil alınması açıklaması: ülke kapsamı ve 1 Mayıs 2025 elektronik iletim başlangıcı.
• Almanya’nın resmî makam ve dil bildirimi.
• Hollanda’nın resmî makam ve dil bildirimi.
• 1970 Lahey Delil Sözleşmesi: farklı uluslararası delil rejimi.

Görüşme talebinizi iletin