AB’de Yaşayan Türk Vatandaşı Vasiyetinde Türk Hukukunu Seçebilir mi?

650/2012 sayılı AB Miras Tüzüğünün m.22 hükmü, kişinin vatandaşlığını taşıdığı devletin hukukunu mirasının bütünü için seçmesine izin verir; bu imkân yalnız AB vatandaşlarına ait değildir. Türk vatandaşlığı bulunan kişi de ilgili şartlarla Türk hukukunu seçebilir. Ancak uygulanabilir bir uluslararası sözleşmenin önceliği ayrıca kontrol edilir. Özellikle Almanya-Türkiye bağlantılı mirasta 1929 tarihli anlaşma incelenmeden, vasiyette Türk hukuku yazmasının bütün ülkelerdeki bütün mallar için kesin sonuç verdiği söylenemez.

Bu yazı, AB makamı önündeki miras hukukunun seçilmesini ele alır. Kimin mirasçı olacağına ilişkin tasarruf, vasiyetin şekli, mahkemenin yetkisi, vergi ve Türkiye’deki tapu işlemi ayrı sorulardır. Bir ülke hukukunu seçmek, o ülkenin mahkemesini otomatik seçmek veya mirasçıların korunmuş haklarını kendiliğinden kaldırmak değildir. Resmî kaynak kontrolü: 25 Ekim 2026.

Önce hangi makamın hangi kuralları uyguladığı belirlenir

AB Miras Tüzüğü, onu uygulayan üye devlet makamlarının mirasa ilişkin milletlerarası yetki ve hukuk düzenini kurar. Türkiye’deki bir mahkeme, sırf terekenin bir bölümü Avrupa’da diye üye devlet mahkemesine dönüşmez. Aynı ölüm nedeniyle farklı ülkelerde işlem yapılacaksa her makamın uygulayacağı düzenleme belirlenmelidir. Bu rehberin sonucu Türk mahkemesindeki kanunlar ihtilafı incelemesinin yerine geçmez. Türkiye’deki mallar ve yabancı belgelerin kullanımı ayrıca ele alınır.

Tüzük m.83/1, 17 Ağustos 2015 veya sonrasında ölen kişilerin mirasını esas alır. Bugün başvuru yapılması, daha önceki bütün ölümlerin yeni rejime girdiği anlamına gelmez. Danimarka ve İrlanda bu Tüzüğün doğrudan uygulandığı devletler arasında değildir. Avrupa’da bulunma ile Tüzüğün uygulandığı devlet bağlantısı aynı şey sayılmamalıdır. Ölüm tarihi, başvurulan devlet ve uygulanabilir sözleşmeler başlangıçta kaydedilir.

Hukuk seçimi yoksa m.21/1, kural olarak mirasbırakanın ölüm anındaki mutad meskeni hukukuna yönelir. M.21/2 ise bütün koşullardan başka bir devletle açıkça daha sıkı bağlantı ortaya çıktığı istisnai durumu düzenler. Vatandaşlığın tek başına genel kuralın yerine geçtiği söylenemez. Kişinin geçici olarak öldüğü yerle yaşam merkezinin bulunduğu yer de farklı olabilir. Hukuk seçiminin neyi değiştirdiğini anlamak için bu başlangıç düzeni bilinmelidir.

Hangi devletin hukuku seçilebilir?

Madde 22/1, seçim yapıldığı anda veya ölüm anında sahip olunan vatandaşlığın hukukunu seçmeye izin verir. Seçimin yalnız yaşanılan devletin hukukuyla sınırlı olduğu söylenemez; ancak kişinin vatandaşlığını taşımadığı herhangi bir hukuku sırf daha avantajlı bulması yeterli değildir. Vatandaşlık bağlantısı belirli tarihle ispatlanmalıdır. Oturma izni, çalışma izni, vergi kaydı ve vatandaşlık belgesi birbirinin yerine kullanılamaz.

Birden fazla vatandaşlığı bulunan kişi, aynı zaman ölçütleri içinde vatandaşlığını taşıdığı devletlerden birinin hukukunu seçebilir. Tüzük m.22 bu konuda tek vatandaşlığın diğerini otomatik olarak etkisizleştirdiği genel bir kural kurmaz. Ancak ikili sözleşmenin kişi bakımından kapsamı ayrı sorudur. Çifte vatandaşlık hem seçim imkânı hem uygulanabilir anlaşma yönünden incelenmeli; yalnız pasaportlardan birinin fotokopisi üzerinden bütün dosya sonuçlandırılmamalıdır.

Seçim yapıldığı tarihte Türk vatandaşlığı mevcutsa, daha sonra vatandaşlığın kaybedilmesi o tarih ölçütünün hiç karşılanmadığı anlamına gelmez. Buna karşılık yalnız geçmişte Türk vatandaşlığı bulunmuş olması her seçim tarihinde yeterli kabul edilemez. Vatandaşlıktan çıkış, yeniden kazanma ve ikinci vatandaşlığın kazanılması tarihleri ayrı hazırlanır. Mavi kart veya başka statü belgesi, içeriği incelenmeden doğrudan güncel vatandaşlık belgesi gibi sunulmaz.

AB vatandaşı olmamak hukuk seçimine engel değildir

AB Adalet Divanının 12 Ekim 2023 tarihli C-21/22 OP kararı, m.22’deki kişi kavramının AB dışı vatandaşları da kapsadığını açıklar. Kararın 17–24. paragrafları, AB’de yaşayan üçüncü devlet vatandaşının kendi devletinin hukukunu seçebilmesini teyit eder. M.20’deki evrensel uygulama da seçilen hukukun mutlaka AB hukuku olmasını aramaz. Ancak aynı kararın ikili sözleşmelere ilişkin ikinci sonucu ayrıca dikkate alınmalıdır.

Seçim sıradan bir yazışmayla mı yapılır?

Madde 22/2, hukuk seçiminin ölüme bağlı tasarruf şeklindeki bir beyanda açıkça yapılmasını veya böyle bir tasarrufun hükümlerinden anlaşılmasını ister. Aile grubuna gönderilen bir mesajı, bankaya yazılan genel talimatı veya danışma görüşmesindeki açıklamayı otomatik olarak aynı nitelikte görmek doğru değildir. Belgenin hukuki türü ve geçerlilik koşulları belirlenmelidir. Seçim iradesi, tasarrufun gerçek metniyle bağlantılı olmalıdır.

Vasiyetin Türkçe yazılmış olması, Türkiye’de düzenlenmesi veya Türk malvarlığından söz etmesi tek başına her durumda Türk hukukunun seçildiğini kanıtlamaz. M.22, tasarruf hükümlerinden anlaşılabilen seçimi kabul eder; fakat belgeyi okumadan bu sonuç varsayılmaz. Açık bir seçim kaydı, ileride hangi hukukun istendiğine ilişkin tartışmayı azaltır. Yine de belgenin ehliyet, irade, şekil ve uluslararası sözleşme incelemesini ortadan kaldırmaz.

Hazırlanan metinde hangi hukuk düzeninin seçildiği ve bunun mirasa ilişkin olduğu açık tutulmalıdır. İş sözleşmesi veya banka sözleşmesindeki hukuk kaydı, kişinin bütün mirasını düzenleyen ölüme bağlı hukuk seçimi değildir. Vasiyette mirasçı atama, belirli mal bırakma, vasiyeti yerine getirme görevlisi ve hukuk seçimi ayrı işlevler taşır. Metin hazırlanırken bir hükmün diğerini yanlışlıkla kaldırması ya da belirsizleştirmesi önlenmelidir.

Sadece belirli bir banka hesabı için hukuk seçilebilir mi?

M.22/1 ve m.23/1, mirasın bütünü için hukuk seçimini esas alır. Aynı hükme dayanılarak her mal için serbestçe farklı miras hukuku seçildiği ileri sürülemez. Belirli bir malı bir kişiye bırakmak, o malın miras hukukunu ayrıca seçmekle aynı işlem değildir. Birden fazla ülkede düzenlenmiş vasiyetler varsa bunların kapsamı, birbirine atfı ve önceki tasarrufları kaldırıp kaldırmadığı birlikte değerlendirilmelidir.

Bu bütünlük, bütün devletlerin kayıt veya vergi işlemlerinin de tek hukuka bağlandığı anlamına gelmez. Tüzük m.1, vergi ve idari konular ile mal rejimi, belirli ayni hak ve sicil işlemlerini ayrı sınırlar içinde tutar. Mirasbırakanın ölümünden önce eşler arasında hangi malın kime ait olduğu belirlenmeden, her varlık bütünüyle terekeye yazılmaz. Hukuk seçimi, başkasına ait malı mirasbırakanın mülkiyetine geçirmez.

Madde 23/2, seçilen miras hukukunun hak sahipleri ve paylar yanında mirasın kabul veya reddinin koşul ve etkilerini, tereke borçlarına sorumluluğu ve paylaşımı da kapsamasını düzenler. Bu nedenle seçim yalnız daha yüksek bir miras payı hesabına indirgenmemelidir. Mirasçının borçlara ilişkin konumu, önceki bağışların hesaba katılması ve tereke yönetimi de planlamanın parçasıdır. Ailenin sadece görünen varlıkları değil yükümlülükleri de değerlendirilir.

Saklı pay ve mirastan çıkarma seçilen hukukla birlikte incelenir

Madde 23/2-h, tasarruf edilebilir kısım, saklı paylar ve ölüme bağlı tasarrufun diğer sınırlarını uygulanacak miras hukukuna bağlar. Aynı fıkranın d bendi mirastan çıkarma ve mirastan yoksunluk konularını da içerir. Bu nedenle vasiyete bir ülke hukuku yazılması, bütün mirasçıların korunmuş haklarının otomatik olarak sıfırlandığı anlamına gelmez. Seçilen hukukun neye izin verdiği ayrıca belirlenmelidir.

Önceki bağış veya miras payına mahsup edilen kazandırmalar için m.23/2-i ayrıca önemlidir. Bir malın ölümden önce devredilmiş olması, her hukukta hiçbir miras incelemesine konu olmayacağını göstermez. Bu rehber belirli bir bağışın geri alınacağı veya alınmayacağı hakkında sonuç vermez. Belgenin tarihi, tarafları, kazandırmanın niteliği ve seçilen hukukun ilgili kuralları birlikte değerlendirilir. Hukuk seçimi kanunen var olmayan bir bağış işlemi üretmez.

Madde 75 neden ilk aşamada kontrol edilmelidir?

Madde 75/1, Tüzüğün kabulü sırasında bir veya daha fazla üye devletin taraf olduğu ve kapsam içindeki konuları düzenleyen milletlerarası sözleşmelerin uygulanmasını saklı tutar. Dolayısıyla genel m.22 imkânı, öncelikli sözleşme yokmuş gibi her dosyaya uygulanmaz. Sözleşmenin hangi vatandaşları, malları ve devletler arasındaki ilişkiyi kapsadığı araştırılır. Yalnız anlaşmanın adının bulunması da bütün terekenin onun kapsamına girdiğini tek başına göstermez.

C-21/22 kararının 25–38. paragrafları, önceki ikili anlaşma mirasa uygulanacak hukuku belirliyor ve başka hukuk seçimine açık imkân tanımıyorsa, bu anlaşmayla bağlı durumda üçüncü devlet vatandaşının bütün mirası için seçim yapamamasına Tüzüğün engel olmadığını açıklar. Dava Polonya-Ukrayna anlaşması bağlamındadır. Bu sonuç başka ülkenin anlaşmasının metni okunmadan o ülkeye aynen kopyalanmaz; esas ders m.75 önceliğinin gerçek sözleşme üzerinden incelenmesidir.

Almanya-Türkiye mirasında taşınır ve taşınmaz ayrımı

Almanya’nın Türkiye’deki temsilciliklerinin resmî açıklaması, 28 Mayıs 1929 tarihli Konsolosluk Sözleşmesinin iki devlet arasında yürürlükte olduğunu ve m.20 ekindeki miras anlaşmasını belirtir. Bu nedenle Almanya bağlantılı Türk mirasında yalnız AB Tüzüğü m.22’yi okumak yeterli değildir. Özel anlaşmanın kapsamı ve tereke varlığının niteliği ayrıca belirlenmelidir.

OLG Hamm’ın 21 Mart 2019 tarihli 10 W 31/17 kararının 27–28. paragrafları, Türk vatandaşı mirasbırakanın Alman taşınmazı bakımından anlaşma §14’ün m.75 nedeniyle uygulanmaya devam ettiğini açıklar. Kararda taşınır miras için ölümdeki vatandaşlık hukuku, taşınmaz için bulunduğu yer hukuku ayrımı yapılmıştır. Dava, vasiyet bırakılmayan bir mirasa ilişkindir; bütün hukuk seçimi ihtimallerini karara bağlamış gibi sunulmaz.

Planlamadaki sonuç nettir: Almanya’daki ev, Türkiye’deki taşınmaz ve banka hesabı aynı hukuk varsayımıyla tek satırda değerlendirilmemelidir. Vatandaşlık, malın niteliği ve ülke bağlantısı ayrı gösterilir. Çifte vatandaşlık veya daha önceki vatandaşlık değişikliği varsa anlaşmanın kişi bakımından kapsamı da kontrol edilir. Vasiyetteki genel Türk hukuku kaydının bu özel bağlantıları mutlaka bertaraf ettiği söylenemez. Ülke ve mal bazlı hukuki kontrol yapılmadan kesin paylaşım oranı vaat edilmez.

Seçimin geçerliliği ile vasiyetin şekli aynı değildir

Madde 22/3, hukuk seçimi işleminin maddi geçerliliğini seçilen hukuka bağlar. Vasiyetin veya diğer ölüme bağlı tasarrufun kabul edilebilirliği ve maddi geçerliliği ise m.24–26’da ayrıca düzenlenmiştir. Ehliyet, irade sakatlığı veya belirli kişilere kazandırma engelleri gibi konular bu ayrım içinde ele alınır. Kaynak belgeye sadece apostil eklenmesi, maddi geçerlilik sorununun çözümü değildir.

Yazılı tasarrufun şekli bakımından m.27 farklı bağlantılara dayanan geçerlilik yolları içerir. Ancak m.75/1, 1961 Lahey Vasiyet Şekli Sözleşmesine taraf devletlerin ilgili vasiyet ve ortak vasiyet şekli konusunda m.27 yerine o sözleşmeyi uygulamasını açıkça korur. Bu nedenle her vasiyet için tek bir AB şekil formülü bulunduğu söylenemez. Belgenin düzenlendiği yer, kişinin vatandaşlık ve yaşam bağlantıları ile uygulanabilir sözleşme birlikte belirlenir.

Hukuk seçiminin değiştirilmesi veya geri alınması m.22/4 uyarınca ölüme bağlı tasarrufun değiştirilmesi veya geri alınmasına ilişkin şekil şartlarını karşılamalıdır. Yeni vasiyet hazırlanırken önceki metnin yalnız bazı malları mı yoksa tamamını mı etkilediği açıklanır. Aileye gönderilen yeni bir niyet mesajı, eski resmî tasarrufun her durumda geçerli biçimde kaldırıldığı anlamına gelmez. Son metin ve önceki belgeler birlikte saklanmalıdır.

17 Ağustos 2015’ten önce hazırlanmış vasiyetler

Madde 83/2, bu tarihten önce yapılmış hukuk seçimini belirli geçerlilik koşullarıyla korur. M.83/3 eski ölüme bağlı tasarrufların kabul edilebilirliğini, maddi ve şekli geçerliliğini ayrıca ele alır. M.83/4 ise kişinin Tüzüğe göre seçebileceği hukuka uygun olarak eski tarihte düzenlediği tasarrufta, o hukukun seçilmiş sayılmasına ilişkin özel kural içerir. Eski belgeler yalnız tarihleri nedeniyle otomatik olarak yok sayılmaz.

Bunun tersi de doğru değildir: eski her vasiyette vatandaşlık hukukunun seçilmiş sayılması sonucu çıkarılamaz. Belgenin hangi hukuka göre düzenlendiği ve ilgili geçiş fıkrasının şartları gösterilmelidir. Yeni belgenin gerekip gerekmediği incelenirken önceki seçim, değişiklikler ve doğmuş haklar birlikte ele alınır. Dava veya noter dosyasına sadece son sayfa değil, tasarrufun bütünü ve varsa önceki sürümler hazırlanmalıdır.

Türk hukuku seçilince yalnız Türk mahkemesi mi yetkili olur?

Hayır. Madde 5’in mahkeme anlaşması sistemi, m.22 uyarınca seçilen hukukun bir üye devlet hukuku olması durumunda ilgili tarafların o devlet mahkemeleri hakkında anlaşmasını düzenler. Türk hukukunun seçilmesi bu üye devlet şartını değiştirmez. Ayrıca mirasbırakanın hukuk seçimiyle mirasçıların mahkeme anlaşması aynı işlem değildir. Genel yetki ve diğer yetki dayanakları ayrı belirlenmelidir.

Bu konu için Avrupa’daki mirasta mahkeme yetkisi rehberi tamamlayıcıdır. İlgili AB mahkemesi, koşulları varsa Türk maddi miras hukukunu uygulayabilir; bu durum bütün belgelerin Türkçe verilmesini veya Türk usulünün aynen kullanılmasını sağlamaz. Yargılama dili, temsil ve başvuru yolu mahkemenin kendi düzeniyle ayrıca kontrol edilir.

Türk hukukunun seçilmesinde başka hukuka geri gönderme

Tüzük m.34/2, m.22 kapsamındaki hukuk seçiminde atfın uygulanmayacağını belirtir. Bu nedenle geçerli seçimle Türk hukuku belirlenmişken, Türk kanunlar ihtilafı kuralı üzerinden başka ülke hukukuna dönülmesi otomatik sonuç değildir. Bu açıklama yalnız Tüzüğün ilgili seçim rejimi içindir; öncelikli anlaşmanın kendi bağlama düzeniyle karıştırılmamalıdır. Önce hangi rejimin hukuk seçimine etki tanıdığı belirlenir.

Madde 35’teki kamu düzeni müdahalesi de ancak uygulanacak hükmün mahkeme devletinin kamu düzeniyle açıkça bağdaşmaması durumunda gündeme gelir. Yabancı miras hukukunun farklı paylaşım kuralları taşıması tek başına bu eşiği karşılamış sayılmaz. Seçimin varlığı, ilgili zorunlu sınırlar ve somut sonucun değerlendirilmesi ayrı başlıklardır. Hukuk tercihi, bütün kamu düzeni veya özel malvarlığı kurallarından kaçınma aracı gibi sunulmamalıdır.

Vasiyet planlaması için hazırlanacak dosya

Başlangıç dosyasında güncel ve geçmiş vatandaşlık belgeleri, yaşam ülkeleri, aile bağları, mevcut vasiyetler, miras sözleşmeleri, mal rejimi belgeleri ve ülkeler bazında malvarlığı listesi bulunmalıdır. Her varlığın kime ait olduğu, payı ve borç bağlantısı gösterilir. Taşınmaz ile banka hesabı, şirket payı ile kişisel mal aynı kategoriye yazılmaz. Hukuk seçimi incelemesi, doğru bilgiler üzerine kurulmalıdır.

Sonradan düzenlenecek Avrupa Mirasçılık Belgesi veya başka mirasçılık belgesi, vasiyetin yerini alan yeni bir hukuk seçimi işlemi değildir. Beyanların sınır ötesi sunulması için AB içinde miras reddi beyanı rehberi farklı usulü açıklar. Planlama, belge düzenleme ve ölüm sonrası başvuru ayrı aşamalar olarak takip edilmelidir.

Resmî kaynaklar

• 650/2012 sayılı AB Miras Tüzüğü: m.1, 4–7, 20–27, 34–35, 75 ve 83.
• ABAD, 12 Ekim 2023, C-21/22 OP: AB dışı vatandaşın hukuk seçimi ve önceki ikili anlaşmanın önceliği.
• Alman temsilciliklerinin miras işlemleri açıklaması: 1929 Konsolosluk Sözleşmesinin yürürlüğü.
• OLG Hamm, 21 Mart 2019, 10 W 31/17: özellikle paragraf 27–30.

Görüşme talebinizi iletin