AB’de Satılmayan Ürünlerin Yıllık Açıklaması: ESPR 24 ve 2026/2

Kısa ve net cevap: AB’de satılmayan tüketici ürünlerini kendisi veya kendi adına üçüncü kişi aracılığıyla atık hâline getiren kapsamdaki işletmeler, ESPR m.24 uyarınca yıllık kamuya açıklama yapmalıdır. Bu yükümlülük sadece giyim ve ayakkabıya ilişkin imha yasağından farklıdır. Açıklamanın ayrıntılı formatını belirleyen (AB) 2026/2 sayılı Uygulama Tüzüğü 2 Mart 2027’den itibaren uygulanır; bu tarih, 2024/1781 sayılı Tüzükten doğan mevcut açıklama yükümlülüğünü ertelemez. Büyük işletmelerin ilk açıklaması, ESPR’nin yürürlükte olduğu ilk tam mali yılda atıklaştırılan ürünleri kapsar. Mikro ve küçük işletmeler muaf, orta işletmeler için başlangıç 19 Temmuz 2030’dur.

Bu rehber, sürdürülebilirlik veya dış ticaret biriminin hangi stok hareketini hangi tabloda ve hangi dönem için açıklayacağını belirler. Depoda hâlâ satılmayı bekleyen mal, bağışlanan kullanılabilir ürün ve atık işletmecisine verilen ürün aynı kayıt değildir. AB’deki şirket, Türk üretici ve atık yüklenicisinin sorumlulukları da birbirinden ayrılmalıdır. Açıklama yapılması, hukuken yasak olan bir imha işlemini serbest hâle getirmez; miktarın doğru bildirilmesiyle işlemin hukuka uygunluğu farklı incelemelerdir.

Açıklama yükümlülüğü ile imha yasağı aynı değildir

ESPR m.24, atıklaştırılan satılmayan tüketici ürünlerine ilişkin şeffaflığı düzenler. M.25 ise Ek VII’de sayılan ürünlerin imhasını belirli tarihlerden itibaren yasaklar. Bir ürünün imha yasağı listesinde bulunmaması, o ürün için yıllık açıklama konusunun da kendiliğinden ortadan kalktığını göstermez. Önce genel ürün ve işletme kapsamı, sonra ilgili yükümlülük belirlenmelidir.

2026/2 sayılı Tüzüğün üçüncü gerekçesi, açıklamanın yeniden kullanıma hazırlama, geri dönüşüm, diğer geri kazanım ve bertaraf dâhil atık işleme amacıyla yapılan atıklaştırmayı kapsadığını açıklar. Yeniden kullanıma hazırlama amacıyla verilen ürün, imha tanımı bakımından farklı değerlendirilse bile açıklama hesabında yer alabilir. Bu nedenle şirketin yalnız yakılan veya düzenli depolamaya gönderilen malları sayması bütün kapsamı karşılamaz.

Depodaki stok ve gerçek atıklaştırma ayrılmalıdır

Satılmamış olmak tek başına açıklama tablosuna girme nedeni değildir. Ürün yıl sonunda ticari stokta tutuluyorsa, o yıl atıklaştırılmış gibi yazılmaz. Stoktan çıkarma kaydının hangi fiilî işlemi karşıladığı incelenir. Muhasebede değer düşüklüğü ayrılması, ürünün fiziksel olarak atık işleme sürecine verildiğini her durumda göstermez. Mali kayıt, stok hareketi ve teslim belgesi birbirini tamamlamalıdır.

Tüketicinin cayma hakkı veya satıcının tanıdığı daha uzun süre kapsamında iade ettiği mallar da ESPR’nin satılmayan ürün tanımında yer alır. Ancak geri gelen her ürün hemen atık sayılmaz. Yeniden satış, uygun onarım ve atık işlemi ayrı durumlar olarak kaydedilir. Aynı ürünün önce iade kabulünde, sonra atık tesliminde iki kez atıklaştırılmış ürün gibi sayılması önlenmelidir. Tekil ürün veya parti bağlantısı doğru miktar hesabının temelidir.

Bağış ile yeniden kullanıma hazırlama farkı

2026/2 sayılı Tüzüğün üçüncü gerekçesi, kullanılmak üzere bağışlanan tüketici ürünlerinde atıklaştırma niyeti bulunmadığını ve bu nedenle bağışın açıklama kapsamına girmediğini belirtir. Buna karşılık ürünü atık olarak toplayan işletmeciye yeniden kullanıma hazırlama işlemi için vermek farklıdır. İşleme yalnız “bağış” adı verilmesi, gerçek atık statüsünü ve hizmet ilişkisini değiştirmez.

Bağış dosyasında alıcının kimliği, ürünün kullanım amacı, durumu ve teslimi gösterilir. Atık işlemi dosyasında ise ilgili işletmecinin kabulü ve yapılacak işlem kaydedilir. Aynı hizmet sağlayıcı farklı işlemler yapabilir; kuruluşun adı tek başına her malın aynı biçimde değerlendirildiğini kanıtlamaz. Yıllık açıklamanın dayanağı ticari etiket değil, gerçek ürün hareketi olmalıdır.

İlk açıklama dönemi ve yeni formatın takvimi

ESPR m.24/1’e göre ilk açıklama, Tüzüğün yürürlükte olduğu ilk tam mali yılda atıklaştırılan ürünlere ilişkindir. ESPR 18 Temmuz 2024’te yürürlüğe girmiştir. Mali yılı takvim yılı olan kapsamdaki büyük işletmede ilk tam yıl 1 Ocak–31 Aralık 2025’tir ve bu dönemin açıklaması 2026 yıllık bildiriminde ele alınır. Farklı mali yıl kullanan işletmenin dönemi kendi takviminden çıkarılır.

2026/2 sayılı Uygulama Tüzüğü m.1 ve 7, yeni ayrıntılı formatın 2 Mart 2027 uygulama tarihinden sonraki ilk tam mali yılda atıklaştırılan ürünlerden itibaren kullanılmasını düzenler. Bilgi ilgili mali yılın bitiminden sonra on iki ay içinde açıklanır. Takvim yılı kullanan işletmede yeni formatın ilk tam dönemi 2028, buna ilişkin açıklama süresinin sonu 31 Aralık 2029 olur. Bu hesap, farklı mali yılı olan işletmelere aynen taşınmamalıdır.

Yeni formatın geçiş tarihi, o güne kadar hiç açıklama yapılmayacağı anlamına gelmez. Uygulama Tüzüğünün sekizinci gerekçesi, ESPR m.24/1’deki mevcut yükümlülüğü açıkça saklı tutar. Şirket iki ayrı kontrol yapmalıdır: bugün hangi dönem bilgisini açıklamak zorunda olduğunu ve gelecekte hangi standart tabloya geçeceğini belirlemelidir. Yürürlük, uygulama ve raporlanan mali yıl tek tarih gibi kullanılmamalıdır.

İşletme ve grup açıklaması

ESPR m.24/1, mikro ve küçük işletmeleri kapsam dışında bırakır; orta işletmeler için 19 Temmuz 2030 tarihini düzenler. İşletmenin büyüklüğü, atıf yapılan AB tanımlarıyla değerlendirilir. Türkiye’de kullanılan bir KOBİ sınıflandırmasının aynı sonucu otomatik doğurduğu kabul edilmemelidir. AB’deki bağlı şirket ve gerçek faaliyet modeli incelenmeden yalnız ihracatçının çalışan sayısıyla hüküm kurulmaz.

Yeni formatın Ek I’i, bağımsız veya konsolide açıklama yapılmasını ayırır. Konsolide açıklamada kapsanan bağlı işletmeler listelenir; ortak marka altında bağımsız işletmeler ve merkezî kuruluş içeren gruplar için de ilgili üye işletmelerin gösterilmesi önemlidir. Konsolidasyon, gerçek tüzel kişilerin görünmez hâle getirilmesi değildir. Ürünü hangi işletmenin atıklaştırdığı ve hangi miktarın hangi mali yılda hesaba katıldığı izlenebilir olmalıdır.

Ürün kategorisi iki veya dört haneli CN koduyla belirlenir

2026/2 m.3, genel durumda birleşik nomenklatür kodunun ilk iki hanesini; Ek II’de sayılan ürünler için ilk dört haneyi esas alır. Bütün malları “diğer ürünler” başlığı altında toplamak yeterli değildir. Aynı şekilde tam sekiz haneli ticari kodların tabloda bulunması, gerekli sınıflandırmanın doğru yapıldığını tek başına göstermez. Ürünün tüketici ürünü kapsamına girip girmediği ayrıca kontrol edilir.

Ürün veri tabanı hazırlanırken ticari kod, ürün açıklaması ve raporlama grubu ilişkilendirilir. Aynı ürün için farklı yıllarda gerekçesiz kategori değişikliği yapılmamalıdır. Sınıflandırma gerçekten değişmişse sebebi ve etkilediği miktar açıklanır. AB ambalaj düzenine ilişkin rehber farklı bir ürün ve ambalaj yükümlülüğünü açıklar; ambalaj raporlamasıyla satılmayan ürün açıklaması aynı tablo sayılmamalıdır.

Adet ve kilogram bilgisi nasıl hazırlanır?

ESPR m.24/1 hem adet hem ağırlık bilgisi ister. Yeni formatın Ek I’i toplam ağırlığın kilogram cinsinden verilmesini ve ambalajın bu ağırlığa dahil olup olmadığının belirtilmesini düzenler. Bir sevkiyatın araçla tartılan bütün ağırlığını ürün ağırlığı gibi yazmak doğru değildir. Palet, konteyner veya ambalajın hesaba etkisi açık olmalıdır. Başlangıç verisi aynı tanıma dayanmalıdır.

Ek I, doğru belirlenen ağırlıktan adedin veya doğru belirlenen adetten ağırlığın hesaplanmasına belirli koşullarla izin verir; tahmin kullanıldığında değerin yanında “±” işareti bulunmalıdır. Bu izin, tamamen verisiz bir miktar uydurulabileceği anlamına gelmez. Hesabın dayandığı ölçüm, ortalama ve ürün grubu açıklanmalıdır. Tahminle gerçek sayımın farklı sütunlarda izlenmesi, sonraki denetimde yöntemin anlaşılmasını kolaylaştırır.

Birlikte satılan takım veya setlerin tek birim olarak ele alınabilmesi de Ek I’de açıklanmıştır. Ancak ticari paketlemenin sonradan değiştirilmesi toplam adedi yapay biçimde azaltmamalıdır. Ürün aynı dönemde farklı sistemlerde parça ve set olarak görünüyorsa dönüşüm kuralı belgelenir. Kamuya açıklanan tam sayılarla ayrıntılı iç kayıt arasında bağlantı korunmalı; yuvarlama, ham verinin yerine geçirilmemelidir.

Farklı atıklaştırma nedenleri ayrı satırlarda gösterilir

Ek I, aynı ürün kategorisindeki mallar farklı nedenlerle atıklaştırılmışsa her neden için ayrı satırda adet ve ağırlık gösterilmesini ister. Güvenlik sorunu, onarılamayan hasar ve satılamayan stok aynı hukuki gerekçe değildir. İmha yasağına istisna kullanılmışsa ilgili düzenlemedeki dayanak ayrıca belirtilir. Yalnız “ticari neden” yazılması, istisnanın kanuni şartlarını ispatlamaz.

Kalite incelemesi ürün ve partiyle ilişkilendirilir. Bir raporda bazı malların hasarlı olduğu tespit edilmişse bütün kategoriye aynı gerekçe otomatik uygulanmaz. Satıştan iade edilen ürünün kullanılabilir olmasıyla hijyen veya güvenlik nedeniyle ayrılması farklıdır. Şirketin karar dosyası bu ayrımı göstermelidir. Yıllık tablo, gerçek kararların özetidir; eksik hukuki dayanakları sonradan tamamlayan bir belge değildir.

İşleme oranları ağırlık üzerinden hesaplanır

Ek I, yeniden kullanıma hazırlama, geri dönüşüm, diğer geri kazanım, bertaraf ve bilinmeyen işlem paylarını ayrı gösterir. Yüzdeler atıklaştırılan ürünlerin ağırlığı üzerinden hesaplanır. Adedi çok fakat hafif olan ürünlerle ağır olan ürünler aynı oran hesabında karıştırılmamalıdır. İmha toplamı, formatta geri dönüşüm, diğer geri kazanım ve bertaraf paylarının toplamı olarak gösterilir.

İşleme bilgisi ürünleri toplayan atık işletmecilerinden alınır. Bilgi edinilemiyorsa işlem “bilinmeyen” olarak belirtilir; şirket varsayımla geri dönüşüm yüzdesi üretmemelidir. Bilinmeyen payın yüksekliği Ek III’te risk esaslı denetim göstergeleri arasında yer alır. Bu nedenle hizmet sözleşmesinde hangi işlem verisinin, hangi dönem ve ürün listesiyle sağlanacağı açıkça düzenlenmelidir.

İnternet sitesinde görünürlük ve rapora bağlantı

ESPR m.24, bilgilerin internet sitesinde kolay erişilebilir bir sayfada açık ve görünür biçimde bulunmasını ister. Yeni uygulama formatına göre sürdürülebilirlik raporunda gerekli bilgiyi uygun biçimde sunan işletme, internet sitesinde rapora ve bilginin bulunduğu yere açık bağlantı verebilir. Yalnız yüzlerce sayfalık bir dosyanın ana sayfasını işaret etmekle belirli açıklamanın kolayca bulunması aynı şey değildir.

Her mali yılın bilgisi kamuya açık tutulmalıdır. Yeni rapor yayımlanırken önceki yılın dosyasının üzerine yazılması, geçmiş açıklamanın erişimini ortadan kaldırabilir. Sayfada dönem adı, başlangıç ve bitiş tarihleri, ilgili işletmeler ve kullanılan tablo belirli olmalıdır. Bu önerilen düzen, mevzuatta her site için aynı tasarımın zorunlu olduğu iddiası değildir; erişim ve dönem ayrımını korumaya yöneliktir.

Belgelerin beş yıllık saklama süresinin başlangıcı

2026/2 m.4, ürünlerin teslim ve kabulünü gösteren belgelerin, bunlara ilişkin açıklamadan sonra beş yıl saklanmasını düzenler. İmha istisnası belgelerinin başka düzenlemedeki imha tarihinden başlayan saklama süresiyle bu başlangıç aynı değildir. Bir dosyada iki farklı saklama yükümlülüğü bulunabilir; daha erken tarih seçilerek diğer yükümlülüğün gerektirdiği evrak silinmemelidir.

Atık teslim belgesi, alıcı işletmecinin kabulü, işleme açıklaması, stok listesi ve hesap yöntemi birlikte korunur. Bir hizmet faturası bütün miktarları göstermeyebilir. Toplu faturada birden fazla müşteri veya sevkiyat bulunuyorsa açıklamaya giren bölüm ayrılır. Belgelerin elektronik saklanması halinde sürüm, erişim ve okunabilirlik korunmalıdır. Beş yıl boyunca yalnız dosya adının kalması, içeriğinin kullanılabilir olmasını sağlamaz.

Yetkili makamın bilgi talebi ve denetim

ESPR m.24/2, Komisyon veya yetkili ulusal makamın istediği teslim ve kabul belgeleri ile ilgili istisna kanıtlarının, başka mevzuata göre makamda mevcut olması istisnası saklı kalmak üzere, otuz gün içinde sunulmasını düzenler. Yeni Tüzüğün Ek III’ü denetimde açıklanmayan veya olağan dışı düşük miktarlar, geçmiş uyumsuzluklar, bilinmeyen işleme oranı ve diğer kaynaklardaki çelişkilerin dikkate alınmasını öngörür.

Ek III’te belirli sayısal karşılaştırma için düzenlenmiş denetim yaklaşımı, şirketin bilinçli olarak eksik bildirim yapma hakkı değildir. Veriler gerçek belgelere dayanmalıdır. Vergi ve stok kayıtlarıyla kamuya açıklanan miktar arasında fark varsa neden açıklanır. Düzeltme yapılırken önceki sürüm ve değişiklik gerekçesi korunur. Hata tespitiyle belgesiz biçimde rakam değiştirilmesi aynı güvenilirlikte işlem değildir.

Türk tedarikçiyle sözleşme ve bilgi paylaşımı

AB’deki alıcı stok ve atık verisi istediğinde Türk üreticinin hangi bilgiyi sağlamayı üstlendiği incelenmelidir. Üretim miktarı, geri gönderilmiş mal ve AB’de fiilen atıklaştırılan ürün farklı kayıtlar olabilir. Alıcının açıklama yükümlülüğünü yerine getirmesi için gereken bilgiyle bütün ticari arşivin sınırsız paylaşılması aynı değildir. İstenen bilginin amacı, dönemi ve ürünü belirlenir.

İade edilen malların bedeli ve masrafı için karşılıklı iade rehberi ayrıca değerlendirilir. Kamuya açıklama yapılması, alıcının üreticiye karşı otomatik tazminat hakkı yaratmaz. CISG kapsamında zararı azaltma gibi kurallar da uygulanabildikleri sözleşmede ayrı işleve sahiptir. Çevresel raporlama ile ticari zarar paylaşımı birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Ağırlıklı oranların sayısal kontrolü

Yalnız hesap yöntemini göstermek için, bir kategori kapsamında 1.000 kilogram ürünün atık işleme sürecine verildiği; bunun 200 kilogramının yeniden kullanıma hazırlamaya, 500 kilogramının geri dönüşüme, 100 kilogramının diğer geri kazanıma ve 200 kilogramının bertarafa yöneltildiği bir kayıt düşünülmelidir. Bu durumda paylar sırasıyla yüzde 20, 50, 10 ve 20 olur. Formatın imha toplamı yüzde 80’dir; yeniden kullanıma hazırlama payı bu toplama katılmaz. Bu sayılar gerçek işletme verisi değil, doğrulanmış miktarlar bulunduğunda kullanılacak matematiğin gösterimidir.

Bir kısmın hangi işleme gittiği bilinmiyorsa o miktar en uygun görünen başlığa dağıtılmamalıdır. Örneğin belirsiz 100 kilogram, karşılığı olan yüzde 10’luk bilinmeyen payla görünür tutulur. Atık işletmecisinden sonradan doğru bilgi alınırsa değişikliğin hangi belgeye dayandığı ve ilgili açıklamanın nasıl güncellendiği kaydedilir. Oranların toplamı ve kilogramların başlangıç toplamıyla uyumu kontrol edilir. Böylece yüzdelerin aritmetik olarak tutmasıyla bunların gerçek işlemi yansıtması arasındaki fark korunur.

İşletmenin içeride kullandığı hassas ölçümler de saklanmalıdır. Kamuya sunumda Ek I’in yuvarlama kuralının uygulanması, kaynak ağırlıkların silinmesini gerektirmez. Sonradan denetimde görülen küçük aritmetik farkın ölçümden mi, yuvarlamadan mı yoksa yanlış sınıflandırmadan mı kaynaklandığı ancak kaynak veriler korunursa açıklanabilir.

Sık sorulan sorular

Açıklama yalnız tekstil ve ayakkabı için mi gerekir?

Hayır. ESPR m.24’teki kapsam, m.25 ve Ek VII’deki imha yasağı listesiyle aynı değildir.

Depoda satılmayı bekleyen bütün stok rapora yazılır mı?

Atıklaştırma gerçekleşip gerçekleşmediği belirlenir. Satılmamış stok ile atıklaştırılmış ürün aynı kayıt değildir.

Bağışlanan kullanılabilir ürün bildirilir mi?

Atıklaştırma amacı olmayan bağış, 2026/2 gerekçe 3’te açıklama kapsamından ayrılmıştır.

Yeni format tarihi açıklamayı tamamen erteledi mi?

Hayır. ESPR m.24/1’deki mevcut yükümlülük yeni uygulama düzeni tarafından saklı tutulmuştur.

Takvim yılı kullanan işletmede yeni formatın ilk tam dönemi nedir?

2 Mart 2027’den sonraki ilk tam mali yıl 2028’dir; bu dönemin açıklaması en geç 31 Aralık 2029’da yapılır.

Hem adet hem ağırlık yazılır mı?

Evet. Ek I’deki ölçüm, izin verilen tahmin ve ambalaj dahil etme açıklamaları birlikte uygulanır.

İşleme oranları adet üzerinden mi hesaplanır?

Yeni formatta ağırlık esas alınır. Bilinmeyen işlem oranı tahminle geri dönüşüm olarak gösterilmez.

Belgeler imha gününden itibaren mi beş yıl saklanır?

2026/2 m.4’ün başlangıcı açıklama tarihidir. Diğer saklama yükümlülükleri ayrıca kontrol edilmelidir.

Rapor internetten kaldırılıp yalnız kuruma gönderilebilir mi?

ESPR m.24, her yılın bilgisinin kamuya açık olmasını ve kolay erişimi düzenler; kuruma belge sunma ayrı yükümlülüktür.

Raporlama, yasak imhayı hukuka uygun yapar mı?

Hayır. Açıklamanın doğruluğu ile işlemin izin verilen bir tasfiye olup olmadığı ayrı değerlendirilir.

Resmî kaynaklar ve kapsam

Dayanaklar (AB) 2024/1781 m.2 ve 24, (AB) 2026/2 m.1–7 ve Ek I–III ile Avrupa Komisyonunun ESPR açıklamasıdır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bu tarih itibarıyla yeni formatın gelecekteki uygulaması ile mevcut açıklama yükümlülüğü ayrı gösterilmiştir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki hukuki süreçler Mersin merkezli yürütülür.