Alman GmbH’nin Türk Limited İştirakinde Müdür Müşterileri Kendi Şirketine Aktarırsa: TTK 626 ve Tazminat
Alman GmbH Türk limited müdür müşteri aktarımı: Almanya merkezli bir GmbH, pay sahibi olduğu Türk limited şirketin müdürünün müşterileri başka bir firmaya yönlendirdiğinden şüpheleniyorsa önce şirket zararı, müdürün çıkar çatışması ve işlem bazlı delil incelenir. Bu rehberin odağı TTK 626, 630 ve 644 üzerinden somut müşteri aktarımıdır.
Kısa ve Net Cevap
TTK m.626, limited şirket müdürüne özen ve bağlılık yükümlülüğü yükler. Müdürün şirketin müşterilerini çıkar çatışması içinde kendi firmasına yönlendirmesi, olayın kanıtlarına bağlı olarak bu yükümlülüğü ihlâl edebilir. Alman pay sahibi TTK m.614 ile bilgi ve inceleme isteyebilir; TTK m.630 ile haklı sebeple müdürün yetkisinin kaldırılmasını talep edebilir. Şirketin zararı ve kusurlu ihlâl kanıtlanırsa TTK m.644 atfıyla m.553 ve m.555 çerçevesinde sorumluluk davası düşünülebilir. Her müşteri kaybı otomatik tazminat anlamına gelmez.
Kısa Özet Tablosu
| Hukukî soru | Temel dayanak / inceleme |
|---|---|
| Müdür müşteri kaydırabilir mi? | TTK 626/1-3; özen, bağlılık ve rekabet izni |
| Alman ortak belgeleri görebilir mi? | TTK 614; bilgi alma, genel kurul ve mahkeme |
| Müdür görevden alınabilir mi? | TTK 630; genel kurul veya haklı sebeple mahkeme |
| Zarar kimindir? | TTK 644/553/555; şirket zararı ve ortak sıfatıyla istem |
| Dijital delil nasıl korunur? | HMK 199, 219-222, 400 ve devamı |
| Yönetici sorumluluğunda süre | TTK 560; öğrenmeden itibaren iki, fiilden itibaren beş yıl ve istisna |
İçindekiler — analiz başlıklarını göster
- Şirketin müşteri portföyünün başka firmaya aktarılması ne anlama gelir?
- TTK 626/1: Müdürün şirket menfaatini koruma yükümlülüğü
- TTK 626/2: Rekabet yasağı ve gerekli izin
- Alman pay sahibinin sıfatı nasıl belgelenir?
- Müşteri aktarımını gösterebilecek olgular
- Çıkar çatışmasını açıklama ve iç onay kayıtları
- TTK 614 ile kontrollü bilgi alma ve inceleme
- Hangi satış ve muhasebe kayıtları anlamlıdır?
- E-posta, ERP ve CRM kayıtlarının delil değeri
- Banka hareketlerinde hangi ayrım yapılır?
- Kayıp müşteri ile kanıtlanabilir zarar aynı şey değildir
- HMK 400 uyarınca delil tespiti ne zaman gündeme gelir?
- HMK 219–220 ve 222 ile belge ibrazı
- HMK 389 ihtiyati tedbirin sınırları
- Genel kurul süreci ve TTK 616
- TTK 630 ile haklı sebeple müdürün görevden alınması
- TTK 644 atfıyla TTK 553 müdür sorumluluğu
- Şirket zararı için ortağın dava açması: TTK 555
- Şahsen doğrudan zarar ile pay değerindeki düşüş farkı
- İlişkili şirketin sorumluluğu neden ayrıca incelenir?
- Şirket sırrı ve müşteri listesinin korunması
- TTK 560 zamanaşımı: iki yıl ve beş yıl
- Zararın hesabında bilirkişi hangi sorulara yanıt vermeli?
- Görevden alma, tazminat ve bilgi alma ayrı davalardır
- Görevli mahkeme, yetki ve arabuluculuk ayrımı
- Alman GmbH'nin Türkiye'de temsil belgeleri
- Müdürün savunması ve alternatif ticari açıklamalar
- Delil zincirinin korunması ve veri güvenliği
- Şirket adına dava açılmasında temsil engeli
- İlk 72 saatte yapılabilecek hukukî kontrol
- İlk otuz gün için süreç tasarımı
- Alman ve Türk ekipler arasında güvenli koordinasyon
- Ceza iddiası ile hukukî sorumluluğun ayrımı
- Sonuç: dört ayrı soruyu tek dosyada birleştirmek
1. Şirketin müşteri portföyünün başka firmaya aktarılması ne anlama gelir?
Bir Alman GmbH'nin pay sahibi olduğu Türkiye merkezli limited şirkette, müdürün mevcut siparişleri kendisine veya yakınlarına ait başka bir işletmeye yönlendirdiği iddiası tek başına rekabet yasağı tartışması değildir. Önce müşterinin hangi tüzel kişiyle sözleşme kurduğu, iş görüşmesini hangi şirket adına yaptığı ve ticari fırsatın hangi kurumsal kaynaklar sayesinde ortaya çıktığı belirlenir. Müşteri, bağımsız karar verme hakkına sahiptir; müşteri kaybı otomatik biçimde müdürün hukuka aykırı davranışı kabul edilemez. Hukukî değerlendirme müdürün kararları, menfaat bağlantısı, sözleşmelerin zamanlaması ve şirketin somut zararı üzerinden yapılır.
Ortak Alman şirket ile Türkiye'deki iştirak ayrı tüzel kişilerdir. Bir satışın kaybı ilk aşamada Türk limited şirketin malvarlığını etkiliyorsa zarar sahibi çoğunlukla o şirkettir. Alman pay sahibinin hisse değerinin azalması, her zaman ayrıca doğrudan şahsî tazminat alacağı oluşturmaz. Dava yolunun doğru belirlenmesi için bu ayrım en başta kurulmalıdır. Bu rehber yalnızca müşterilerin ve siparişlerin ilişkili firmaya aktarılmasına ilişkin iddiaları ele alır; genel müdür rekabet yasağı veya sıradan pay sahibinin bilgi alma hakkı hakkında tekrar niteliğinde bir rehber değildir.
2. TTK 626/1: Müdürün şirket menfaatini koruma yükümlülüğü
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 626/1. maddesi müdürlere ve yönetimle görevlilere görevlerini gerekli özenle yerine getirme ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kuralı çerçevesinde gözetme ödevi yükler. Müdürün kendi kontrol ettiği başka şirkete daha avantajlı fiyat, müşteri listesi veya ticari imkân sağlayarak yönettiği şirketi zarara uğratması iddiası bu hüküm çerçevesinde incelenir. İhlâlin varlığı salt organik bağlantıyla değil karar süreci, şirket menfaati ve ortaya çıkan sonuçla değerlendirilir.
Yönetici riskli fakat ticari açıdan makul bir tercih yapmış olabilir; her başarısız strateji sadakat yükümünün ihlâli değildir. Kritik olan kararın yeterli bilgiyle, çıkar çatışması açıklanarak, şirket yararı gözetilerek ve yetki sınırları içinde alınıp alınmadığıdır. Bağlı şirketlerle grup içi satış, dış kaynak kullanımı veya kapasite planlaması hukuken kendiliğinden yasaklanmış işlemler değildir. Şüpheli işlemleri analiz ederken ticari gerekçenin varlığı ile kişisel menfaat unsurunu ayırmak gerekir.
3. TTK 626/2: Rekabet yasağı ve gerekli izin
TTK 626/2'ye göre şirket sözleşmesinde aksi kararlaştırılmadıkça veya diğer tüm ortaklar yazılı izin vermedikçe müdür şirketle rekabet oluşturan faaliyette bulunamaz. Şirket sözleşmesi, tek tek ortak izni yerine genel kurul kararıyla onay verilmesini öngörebilir. Müdürün ikinci şirketinin aynı müşterilere aynı ürünleri satması bu yasağın kapsamına girebilir. Ancak faaliyet alanının kısmen benzemesi tek başına yeterli değildir; fiilî rekabet, pazar ve müdürün rolü ayrıca incelenir.
İzin belgesinin hangi kişi, şirket, faaliyet, bölge ve süreyi kapsadığı önemlidir. Şirket sözleşmesindeki genel izin, her türlü çıkar çatışmalı müşteri aktarımına sınırsız onay verildiği anlamına gelmeyebilir. Rekabete izin alınsa bile 626/1 kapsamındaki özen ve bağlılık yükümü ile 626/3'ün ortak bağlılık hükümleri ayrıca değerlendirilir. İzinlerin geçmiş tarihli düzenlenmesi, onay verenlerin yetkisi ve ilgililerin bilgilendirilmesi gibi hususlar şirket kayıtlarıyla karşılaştırılmalıdır.
4. Alman pay sahibinin sıfatı nasıl belgelenir?
Alman GmbH önce Türkiye'deki şirketin güncel ticaret sicili bilgilerini, ortaklık payını, pay devri kayıtlarını, şirket sözleşmesini ve müdürlerin temsil yetkilerini bir dosyada toplamalıdır. Alman şirketin Handelsregister kaydı, yetkili müdürlerinin temsil biçimi ve gerektiğinde güncel sicil örneği Türkiye'deki işlem için önem taşır. Hukukî temsil sürecinde kullanılacak belgelerde yetkili makamdan alınan onay ve tercüme gereksinimi belgenin düzenlendiği yere ve işlem türüne göre belirlenir.
Pay sahibi olma ile müdürlük sıfatı birbirine karıştırılmamalıdır. Alman GmbH azınlıkta olabilir; bu, TTK 614 kapsamında bilgi alma hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Buna karşılık her talep için karar yetkisi ve dava sıfatı aynı değildir. Pay sahibi olan Alman tüzel kişisinin müdürü ile Türk limited şirketin müdürünün aynı kişi olması da mümkündür; bu durumlarda çıkar çatışması ve temsil yetkisinin özel olarak ele alınması gerekir.
5. Müşteri aktarımını gösterebilecek olgular
Şirketin düzenli sipariş verdiği müşteriye aynı gün veya kısa süre içinde müdürle bağlantılı şirketten teklif gönderilmesi, kurum telefonuyla yapılan görüşmenin başka şirkete taşınması, şirkete ait numune veya teknik çizimlerin diğer işletmede kullanılması, tarihsel satış tekliflerinin aniden başka hesap üzerinden faturalandırılması araştırmaya değer verilerdir. Bununla birlikte bu göstergeler tek başına kesin hukukî sonuç yaratmaz. Alternatif açıklamalar, müşteri talebi, kapasite yetersizliği veya şirketin önceden onay verdiği işbirliği düzeni de incelenmelidir.
Delil incelemesinde her olay için müşteri kodu, teklif tarihi, teklif numarası, onay mercii, ödeme alıcısı ve sevk irsaliyesi eşleştirilir. Yalnızca faturaların başka şirkete kesilmiş olması müdürün usulsüz yönlendirme yaptığı sonucunu garanti etmez. Yazışma, toplantı notu, ERP işlemleri ve karar defterleri birlikte değerlendirildiğinde iddianın ticari açıklaması daha sağlıklı sınanabilir.
6. Çıkar çatışmasını açıklama ve iç onay kayıtları
Müdür, ilişkili şirketle işlem önermişse söz konusu ilişkisini, kararın şirkete neden faydalı olduğunu ve alternatifleri kayda geçirmiş olabilir. Genel kurul veya ortakların bu işleme ilişkin bilgilendirilmesi, onayın kapsamı ve kararın geçerliliği önem taşır. Organ işlemleri bakımından şirket sözleşmesinin özel çoğunluk, izin, temsil ve rezerv yetki hükümleri ayrıca okunmalıdır. İşlemin tarafları arasında aile ilişkisi bulunması tek başına muvazaa ispatlamaz.
Somut işlemden önce alınmış kapsamlı bir karar, sonradan üretilmiş tek satırlık bir onaya göre farklı delil değerine sahip olabilir. Bu nedenle yalnızca kararın varlığına değil toplantı çağrısına, gündeme, katılanların sıfatına, karar tarihine ve şirketin gerçek ekonomik menfaatine bakılır. Genel kurul çoğunluğunun onayı yöneticinin tüm sorumluluğunu her durumda sona erdiren mutlak bir dokunulmazlık değildir.
7. TTK 614 ile kontrollü bilgi alma ve inceleme
TTK 614/1 her limited şirket ortağına müdürlerden şirketin bütün işleri ve hesapları hakkında bilgi isteme ve belirli konularda inceleme yapma hakkı tanır. Müşteri kaydırma iddiasında belirli tarih aralığındaki satış teklifleri, müşteri cari hesapları, iskonto tabloları, muhasebe fişleri, sözleşmeler ve tahsilat hareketleri talep konusu olabilir. Talep mümkün olduğunca somut ve amaçla bağlantılı tutulmalı; müşterilerin kişisel verilerini gereksiz yere çoğaltmaktan kaçınılmalıdır.
Müdürler, bilgilerin şirket zararına kullanılma tehlikesi varsa incelemeyi gerekli ölçüde sınırlayabilir; ortak bunun üzerine genel kurula başvurabilir. Genel kurulun hakkı haksız engellemesi hâlinde TTK 614/3 uyarınca mahkeme kararı istenir ve bu konuda verilen karar kesindir. Alman GmbH'nin fiziken Türkiye'de bulunması zorunlu kabul edilmeden, yetkili temsil ve usule uygun vekâlet yoluyla başvuru seçenekleri incelenebilir.
8. Hangi satış ve muhasebe kayıtları anlamlıdır?
İddianın dönemini belirlemek, binlerce ticari kaydı belirsiz bir istekle toplatmaktan daha etkilidir. İlgili müşteri grubunun son on iki ay satış marjı, iptal edilmiş teklifleri, teslim tarihleri, fiyat güncellemeleri, iade faturaları, kur farkları ve tahsilat durumları ayrı tablolar halinde hazırlanabilir. Eğer ilişkili şirketin kayıtlarına doğrudan erişim hukuken yoksa, yalnız şirket içi verilerden karşılaştırma yapıldığı açıkça belirtilmelidir.
Elektronik fatura kayıtları ve ticari defterler birbirinin yerine geçmez; resmî kaydın varlığı işlemin ekonomik gerekçesini kendiliğinden ispatlamaz. TTK 82'nin saklama hükümleri, HMK 219-220'nin belge ibrazı ve HMK 222'nin ticari defterlerin delil olması kuralları farklı sorunlara cevap verir. Hangi kaydın kimde bulunduğu ve hangi iddia için istendiği somutlaştırılmalıdır.
9. E-posta, ERP ve CRM kayıtlarının delil değeri
Kurumsal e-posta hesaplarında müşteri teklifinin alıcı ve zaman bilgileri; ERP sisteminde siparişin kimin tarafından hangi gerekçeyle iptal edildiği; CRM kayıtlarında müşteri temsilcisinin değiştirilmesi; sistem günlüklerinde dosya dışa aktarma hareketi incelenebilir. Bu kayıtlar dijital delil olabilse de erişim yetkileri gözetilmeden kişisel hesaplara girilmesi veya hukuka aykırı veri toplama yöntemleri yeni uyuşmazlıklar doğurabilir.
Uygun yöntem, şirketin yetkili organından çıkan koruma kararıyla sistem günlüklerinin özgün hâlinin muhafazası, erişim yetkisi kayıtlarının alınması ve mümkünse bütünlük değeriyle saklanmasıdır. HMK 199 kapsamındaki elektronik belgeler ile KVKK'nın veri işleme ilkeleri birlikte değerlendirilir. Alman şirkete kişisel verilerin aktarılması söz konusuysa sınır ötesi aktarım için ayrıca KVKK hükümleri ve uygulanabildiği ölçüde AB veri koruma çerçevesi incelenmelidir.
10. Banka hareketlerinde hangi ayrım yapılır?
Türk limited şirket hesabına girmesi gereken tahsilatın müdürün kontrolündeki başka firmanın hesabına yönlendirildiği ileri sürülüyorsa önce gerçek satış sözleşmesinin tarafı ve ödeme talimatının kimden geldiği belirlenir. Yanlış hesap bildirimi, alacak devri, hizmet karşılığı ödeme ve grup içi mahsuplaşma hukuken farklı işlemlerdir. Banka dekontundaki açıklama tek başına alacaklı sıfatını karara bağlamaz; fatura ve sözleşmeyle birlikte incelenir.
İlişkili işletmeye yapılan ödemeler bakımından piyasa koşullarına uygun mal ve hizmet alımı bulunup bulunmadığı, karşı edimin ifa edilip edilmediği ve müdürün menfaatinin ne olduğu tespit edilir. Vergisel transfer fiyatlandırması konusu ayrıca gündeme gelebilse de bu rehberin ana sorunu şirketler hukuku sorumluluğudur; her yüksek bedelli işlemi vergisel ihlâl veya kötü niyet şeklinde nitelendirmek doğru değildir.
11. Kayıp müşteri ile kanıtlanabilir zarar aynı şey değildir
Şirketin önceki yılda yüz birim sattığı müşteriden bu yıl hiç sipariş almamış olması, otomatik olarak yüz birim satış bedeli kadar zarar doğurduğu anlamına gelmez. Önce müşterinin gerçekten yeni bir sipariş verme ihtimali, şirketin üretim kapasitesi, satışın gerçekleşebilme olasılığı ve kaçınılabilir maliyetler belirlenir. Zarar hesabında beklenen brüt ciro ile makul koşullarda elde edilebilecek net ekonomik yararın birbirine karıştırılması özellikle tehlikelidir.
Somut değerlendirmede teklif kabul geçmişi, tekrar sipariş oranı, siparişe özgü malzeme hazırlığı, müşteri yazışmaları, piyasa daralması ve alternatif kapasite kullanımı birlikte dikkate alınabilir. İlişkili şirketin kazancı her durumda Türk limited şirketin zararına eşit değildir. Uzman incelemesinde iddiayı destekleyen ve çürütebilecek verilerin aynı tabloda gösterilmesi, tazminat talebinin güvenilirliğini artırır.
12. HMK 400 uyarınca delil tespiti ne zaman gündeme gelir?
ERP kayıtlarının silinebilmesi, sunucu günlüklerinin kısa süre tutulması veya teklif dosyalarının değiştirilebilir olması sebebiyle delil kaybı riski bulunabilir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 400 ve devamındaki hükümleri, şartları mevcutsa esas dava öncesinde ya da dava sırasında delil tespiti istemine imkân verir. Bu yol, henüz elde edilemeyen her ticari belgenin sınırsız araştırılacağı genel bir keşif mekanizması değildir.
Talep dilekçesinde ispatlanmak istenen vakıa, incelenecek kayıt türü, kayıtların konumu, kaybolma veya sonradan elde edilmesinin güçleşmesi tehlikesi açıklanmalıdır. Gerektiğinde bilirkişi incelemesinin kapsamı ve üçüncü kişilerin sırlarının korunmasına ilişkin önlemler de düşünülür. Delil tespiti kararı davada kesin haklılık belirlemesi yapmaz; maddi olguları daha sonra değerlendirilebilecek biçimde muhafaza etmeyi amaçlar.
13. HMK 219–220 ve 222 ile belge ibrazı
Tarafın elindeki belirli sözleşme, rapor, ticari yazışma veya kayıt, HMK 219 kapsamında mahkemece ibrazı istenebilecek belgeler arasında bulunabilir. Belgenin kimin elinde olduğu, uyuşmazlıkla ilgisi ve istenen husus somutlaştırılmalıdır. İbraz etmeme hâlinde uygulanacak sonuçlar HMK 220 kapsamında usulüne göre değerlendirilir; belgeyi ibraz etmeyen tarafın otomatik biçimde her iddiayı kabul etmiş sayılacağı varsayılamaz.
HMK 222 ticari defterlerin delil niteliği için ayrıca koşullar öngörür. Müdürün bir başka şirketteki defterine erişim isteniyorsa taraf ve üçüncü kişi statüsü, ticari sır koruması ve ilgili ibraz hükümleri ayrıştırılır. Yalnız şirketin kendi defterlerinin incelenmesi ile ayrı bir tüzel kişinin tüm muhasebe veri tabanına erişilmesi aynı talep değildir.
14. HMK 389 ihtiyati tedbirin sınırları
Müdürün müşteri veri tabanını silmesi veya şirket varlıklarını devretmesi tehlikesi somut delille gösterilebiliyorsa HMK 389 ve devamındaki şartlar içinde geçici hukuki koruma değerlendirilebilir. İhtiyati tedbirin konusu, hakkın elde edilmesini zorlaştıran veya imkânsızlaştıran riskle orantılı olmalıdır. Rekabet eden şirketin bütün faaliyetlerini durdurma veya müdürü delil bulunmadan tüm ticari hayattan uzaklaştırma gibi aşırı talepler doğru sonuç vermeyebilir.
Tedbirin şirket adına mı yoksa ortak sıfatıyla mı istenebileceği, istem sahibinin maddi hakkı ve temsil yetkisi incelenir. Yaklaşık ispat, menfaat dengesi, teminat ve itiraz mekanizmaları göz önünde bulundurulur. Amaç mevcut durumu korumak ve delil kaybını önlemek olmalıdır; henüz esası karara bağlanmamış davayı tedbir üzerinden kesin sonuca bağlamak mümkün değildir.
15. Genel kurul süreci ve TTK 616
Limited şirket genel kurulu, kanunun devredilmez yetkileri kapsamında müdür seçimi ve görevden alma kararlarını ele alabilir. Alman GmbH'nin sahip olduğu oy oranı, şirket sözleşmesindeki usuller, çağrı, gündem ve karar nisapları somut olarak kontrol edilmelidir. Azınlık ortağının her zaman tek başına müdürü görevden alabileceği ya da belirli bir pay oranının her durumda yeterli olduğu şeklindeki iddialar doğru değildir.
Toplantı kararında suçlayıcı genel cümleler yerine incelenen olayların tarih ve belge numaraları yer almalıdır. Müdürün yetkileri kısıtlanacaksa bunun iç ilişkide ve dış temsil bakımından nasıl sonuç doğuracağı ticaret sicili ve temsil kurallarıyla birlikte değerlendirilir. Genel kurulun karar alamadığı veya müdürün ağır bağlılık ihlâli iddiası bulunduğu hâllerde mahkeme yolu ayrı ele alınır.
16. TTK 630 ile haklı sebeple müdürün görevden alınması
TTK 630/1 genel kurula müdürü görevden alma, yönetim hakkını ve temsil yetkisini sınırlama yetkisi verir. Aynı maddenin ikinci fıkrası her ortağın haklı sebepler varsa yöneticinin yönetim hakkının ve temsil yetkisinin mahkemece kaldırılmasını veya sınırlanmasını isteyebilmesini düzenler. Üçüncü fıkrada özen ve bağlılık yükümünün ağır ihlâli haklı sebep örnekleri arasındadır. Bu nedenle Alman GmbH, pay oranından bağımsız olarak ortak sıfatıyla koşulları mevcutsa başvuru yapabilir.
Müşteri transferi iddiasında ağır ihlâl, somut delil ve şirket üzerindeki etkilerle ortaya konmalıdır. Sadece Almanya'daki ortak ile Türk müdür arasında güven sorunu yaşanması mahkemece otomatik haklı sebep kabul edilmez. Müdürün görevden alınması, geçmiş dönemin tazminat hesabı ve müşterilere karşı mevcut sözleşmelerin geçerliliği farklı hukukî başlıklardır. TTK 630/4, görevden alınan yöneticinin tazminat haklarını saklı tutar; bu nedenle usul hataları ayrı uyuşmazlık doğurabilir.
17. TTK 644 atfıyla TTK 553 müdür sorumluluğu
Limited şirket bakımından TTK 644/1-a, yöneticilerin sorumluluğunu düzenleyen TTK 553 ve ilgili hükümlerin uygulanmasına kapı açar. Müdür, kanundan ve şirket sözleşmesinden doğan yükümlülüklerini kusuruyla ihlâl edip şirkete zarar vermişse sorumluluk şartları gündeme gelebilir. İspat tartışmasında ihlâl, zarar, kusur ve uygun nedensellik bağlantısı ayrı ayrı ele alınır; unvan sahibi olmak tek başına tazminata hükmedilmesine yeterli değildir.
Müdür aynı zamanda ilişkili işletmenin ortağıysa, işlemin yürütülmesindeki iradesi ve menfaati ayrıca değerlendirilir. Her ilişkili şirket işlemi hukuka aykırı sayılmadığı gibi zarar doğmuş olsa bile kusurlu ihlâl ispatlanmadan sorumluluk kurulamaz. Şirketin uğradığı zarar için davanın kimin tarafından açılacağı ve tazminatın kime ödeneceği ayrıca önem taşır.
18. Şirket zararı için ortağın dava açması: TTK 555
TTK 555, şirketin uğradığı zararın tazminini şirketin ve şartları mevcutsa pay sahiplerinin isteyebilmesini, pay sahiplerince talep edilen tazminatın ise şirkete ödenmesini düzenler. Bu sistem, limited şirketlere TTK 644 atfı nedeniyle uygulanabilen sorumluluk hükümleriyle birlikte değerlendirilir. Alman GmbH, ortak sıfatıyla hareket ederken kendi banka hesabına şirketin tüm kayıp cirosunun ödenmesini otomatik biçimde talep edemez.
Şirketin kendisi davacı olacaksa temsil yetkisi ve müdürün çıkar çatışması sorunu çözülmelidir. Ortak tarafından açılacak davada ise dava sıfatı, şirket zararı, tazminatın şirkete ödenmesi ve yargılama giderleri usulü değerlendirilir. Dilekçe başlığının hatalı kurulması, esas itibarıyla makul bir zararın ispatını dahi güçleştirebilir. Bir olayda hem yönetici sorumluluğu davası hem görevden alma talebi gündeme gelebilir; ancak bunların konusu, tarafları ve sonucu aynı değildir.
19. Şahsen doğrudan zarar ile pay değerindeki düşüş farkı
Alman GmbH'nin iştirakteki payının değerinin azalması ile Alman GmbH'nin doğrudan kendi malvarlığında gerçekleşen bir zarar aynı kavram değildir. Müşteri portföyünün kaybı Türk limited şirketin kârını azaltmışsa ilk belirlenmesi gereken şirket zararıdır. Pay sahibinin bundan dolaylı etkilenmesi, her durumda pay sahibine doğrudan zararına dayanarak ayrıca tazminat hakkı vermez.
Örneğin Alman ortak, müdürün kendisine yönelttiği ve Alman şirket tarafından şahsen ödenen sahte bir fatura sebebiyle ödeme yapmışsa bu olgunun taraf ilişkisi ayrıca incelenir. Bununla birlikte sırf Türk iştirakin cirosu düşmüş diye tüm kaybı Almanya'daki ortağın zararı olarak talep etmek doğru değildir. Doğrudan ve dolaylı zarar ayrımı, dava türü ve talep sonucu belirlenmeden önce muhasebe uzmanlığıyla birlikte ele alınmalıdır.
20. İlişkili şirketin sorumluluğu neden ayrıca incelenir?
Müdürün sahibi olduğu başka bir şirket müşteriyle sözleşme yapmışsa o şirketin kendi başına bir tüzel kişiliği vardır. Müdürün Türk limited şirkete karşı sorumluluğu ile yeni müşteriyi kazanan şirketin olası sorumluluğu farklı hukukî temellere dayanabilir. Üçüncü şirketin sözleşmeye aykırılığı, haksız fiile katılımı veya ticari sırların hukuka aykırı kullanımına ilişkin iddialar kendi unsur ve delilleriyle kurulmalıdır.
Sırf aynı adresin kullanılması, aile bağlantısı veya ortak unvanı bulunması, ilişkili şirketin otomatik müteselsil borçlu olması için yeterli kabul edilmemelidir. Başka bir tüzel kişiye karşı dava düşünüldüğünde bu kişinin işlemdeki somut eylemi, bilgisi, elde ettiği menfaat ve ileri sürülen hukukî dayanak ayrı değerlendirilir. Bu yaklaşım hem haksız dava riskini azaltır hem isabetli delil talebine yardımcı olur.
21. Şirket sırrı ve müşteri listesinin korunması
Müşteri listesinde herkese açık şirket unvanları bulunabileceği gibi özel fiyatlar, satın alma alışkanlıkları, teknik çizimler ve sözleşmeye özgü bilgiler de yer alabilir. Ticari sır niteliği, bilginin gizli tutulması için alınan tedbirler, rekabet değeri ve erişim çevresiyle değerlendirilir. Müdürün kurumsal şifresiyle aldığı bir dosya ile herkesin görebileceği fuar katılımcı listesi aynı hukuki korumaya sahip değildir.
Kurum dışına veri aktarıldığı iddiasında dosyanın hangi kullanıcı hesabından, hangi gün ve hangi yetkiyle çıkarıldığı araştırılmalıdır. Şirketin gizlilik politikaları, erişim rolleri, çalışanların görev tanımları ve üçüncü kişiyle paylaşıma ilişkin izinler önemlidir. İşletmenin veriyi korumaya dönük makul tedbirler almış olması hem delil güvenliği hem uyuşmazlığın esasının değerlendirilmesi bakımından yararlıdır.
22. TTK 560 zamanaşımı: iki yıl ve beş yıl
TTK 560 uyarınca sorumlulara karşı tazminat isteme hakkı, davacının zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde zarar doğuran fiilin meydana geldiği tarihten itibaren beş yıl içinde zamanaşımına uğrar. Kanun, fiilin suç oluşturup Türk Ceza Kanunu'na göre daha uzun dava zamanaşımı öngörülmesi hâlinde özel bir istisna düzenler. Bu nedenle her dosyada öğrenme tarihi ve olay tarihleri ayrıntılı olarak belirlenmelidir.
Her sözleşme uyuşmazlığına veya her tür davaya otomatik aynı süre uygulanmaz. Burada açıklanan süre, TTK 553 ve bağlantılı yönetici sorumluluğu tazminat istemine ilişkindir; görevden alma, bilgi alma, fesih ve üçüncü kişiye karşı farklı hukukî talepler ayrıca değerlendirilir. Almanya'da yaşayan ortağın Türkiye'ye seyahat edememesi tek başına zamanaşımı süresini durdurduğu anlamına gelmez.
23. Zararın hesabında bilirkişi hangi sorulara yanıt vermeli?
Sağlıklı bir bilirkişi incelemesi için her tartışmalı müşteri bazında gerçekleşmiş son sipariş, iptal edilen iş, beklenen brüt kâr, değişken maliyet, üretim kapasitesi ve şirketin ikame müşteri bulup bulmadığı sorgulanabilir. İlişkili şirketin faturası ile Türk limited şirketin faturası yan yana konularak yalnız fiyat farkına bakmak yeterli olmayabilir; teslim koşulları, kalite, ödeme süresi ve kur riski de farklılaşmış olabilir.
Zararın belirlenmesinde ticari defter kayıtları dışındaki bağımsız müşteri teyitleri, teknik kapasite raporları, kapasite kullanım oranı ve satış dönemi piyasası önem kazanır. Şirketin başka bir satışla zararı azaltıp azaltmadığı ve iddia edilen net kârın gerçekten gerçekleşebilirliği tartışılmalıdır. Bu yöntem peşin bir zarar rakamı üretmekten daha sağlamdır.
24. Görevden alma, tazminat ve bilgi alma ayrı davalardır
TTK 614 bilgi ve inceleme, TTK 630 müdürün görevden alınması, TTK 644/553/555 ise sorumluluk ve şirket zararının giderilmesi ekseninde farklı korumalar sağlar. Birlikte yürütülebilecek işlemler bulunmakla birlikte bu yolların dava şartları, tarafları, talep sonuçları ve kararın etkileri birbirine eşit değildir. Gereken delil farklılığı sebebiyle her biri için ayrı değerlendirme dosyası tutulması hukuken daha güvenlidir.
Öncelikle hangi şirketin neyi kaybettiği, bu kaybın kimden talep edileceği ve temsil yetkisi açıklığa kavuşturulur. Bazı dosyalarda delil tespiti ve bilgi alma, tazminat davasından önce gerekli olabilir. Bazılarında hızla alınması gereken geçici hukuki koruma öne çıkar. Genel kurul kararı alınabiliyorsa organ işleyişiyle müdahale edilebilir; uyuşmazlığın tek çözümü her zaman derhâl tazminat davası açmak değildir.
25. Görevli mahkeme, yetki ve arabuluculuk ayrımı
Türk ticaret şirketinin organ ve sorumluluk uyuşmazlıklarında TTK 4 ve 5 çerçevesinde ticari dava niteliği ve asliye ticaret mahkemesinin görevine ilişkin değerlendirme yapılır. Yetki, şirketin merkezi, davalıların yerleşim yeri, kesin yetki kuralları ve uyuşmazlığın hukuki niteliğine göre ayrıca ele alınmalıdır. Bir Alman GmbH taraf olduğunda sırf yabancı unsur bulunması, Türkiye'deki şirketin organ uyuşmazlığını otomatik olarak Alman mahkemesinin görev alanına taşımaz.
TTK 5/A'daki dava şartı arabuluculuk, kapsamına giren ve konusu para olan ticari alacak veya tazminat davaları bakımından incelenir; TTK 630'a dayalı yönetim ve temsil yetkisinin kaldırılması talebine bu şartı otomatik taşımak doğru değildir. Taleplerin yığılması veya farklı davaların birleşmesi düşünülüyorsa her bir talebin dava şartları özel olarak kontrol edilmelidir. Süre ve usul hataları doğurmamak için dilekçe hazırlanırken dava türü açıkça gösterilmelidir.
26. Alman GmbH'nin Türkiye'de temsil belgeleri
Alman GmbH adına Türk avukata talimat verilirken ticaret sicili kaydı, şirketi kimin temsil ettiği, münferit veya müşterek imza düzeni ve verilecek vekâletin kapsamı kontrol edilir. Yabancı belgelerin Türkiye'de kullanılmasında belgenin türüne göre apostil, konsolosluk tasdiki, noter ve tercüme işlemleri gündeme gelebilir. Belge prosedürünü her evrak için otomatik aynı biçimde kurmak yerine kullanılacağı makamın gereksinimi esas alınmalıdır.
Dava tarafı olan Alman şirketin unvanını Türk iştirak ile karıştırmamak, vekâletin doğru tüzel kişi adına düzenlenmesini sağlamak ve imza yetkisindeki değişiklikleri takip etmek gerekir. Türkiye'de bulunan temsilci veya pay sahibi gerçek kişinin Alman GmbH yerine kendi adına dava açması, dava sıfatı problemi doğurabilir. Bu nedenle Alman Handelsregister kaydı, Türk şirketin sicil özeti ve hukukî temsil belgeleri birlikte kontrol edilir.
27. Müdürün savunması ve alternatif ticari açıklamalar
İlişkili firma üzerinden satış yapılmasının ticari kapasite, mevzuat gerekliliği, müşteri talebi, kredi riski veya stok eksikliği gibi sebepleri olabilir. Müdürün işlem tarihinde sahip olduğu bilgi ve şirket içi karar mekanizması incelenmeden kasıt veya sadakat ihlâli sonucuna varılmamalıdır. Aynı zamanda sonradan hazırlanmış ticari gerekçelerin ilk tarihli şirket kayıtlarıyla tutarlı olup olmadığı sınanır.
Sözleşme ve genel kurulca verilmiş izin bulunması, işlemin tamamen zararsız olduğu anlamına gelmeyeceği gibi izin bulunmaması da tüm zararın kendiliğinden müdürden tahsiline yetmez. Kimin hangi onayı verdiği, şirketin zararı, alternatif ifanın gerçekçi olup olmadığı ve müdürün kişisel menfaati bir arada değerlendirilmelidir. Bu ayrım gereksiz kişisel suçlamaları ve ispatlanamayan yüksek tutarlı talepleri azaltır.
28. Delil zincirinin korunması ve veri güvenliği
Belgenin elektronik ortamdan alınış tarihi, dosya bütünlüğü, kaynağı ve erişim yetkisi kayıt altına alınmalıdır. Müvekkilden gelen ekran görüntüsü, sunucudaki özgün kayıtla aynı güvenilirlikte olmayabilir. İlgili departman tarafından düzenlenen teknik tutanak, sistem saatlerinin eşleştirilmesi ve gerekiyorsa bilirkişi aracılığıyla korunması ispat gücünü destekleyebilir. Şirket sırlarını rakip personele yayacak toplu paylaşımlardan kaçınılmalıdır.
Kişisel hesaplara izinsiz girme, özel mesajlaşmaları yayma, çalışanların mahrem verilerini sınırsız kopyalama veya sunucuya yetkisiz müdahale işlemleri ayrı hukukî sorunlara yol açabilir. Dosyaya yararlı görünen bir verinin hukuka aykırı yöntemle elde edilmiş olması delil tartışmasını ağırlaştırabilir. Bu nedenle korunacak kayıt ve erişim yetkisi önceden bir tutanakla sınırlandırılmalıdır.
29. Şirket adına dava açılmasında temsil engeli
Zarar gören limited şirketin tek müdürü aynı zamanda iddia edilen işlemin faili olarak gösteriliyorsa şirket adına dava açma kararı ve davayı kimin takip edeceği başlı başına bir mesele olabilir. Müdürün kendisine karşı şirketi temsil etmesinin çıkar çatışması doğurabileceği göz önünde bulundurularak genel kurul, atama ve gerekli usulî temsil çözümleri incelenmelidir. Böyle bir durumda her dosya için otomatik olarak kayyım atanacağını söylemek doğru değildir.
TTK 555 kapsamında ortağın şirket zararının tazminini istemesi seçeneği, temsil sorununun alternatif çözüm yollarından biridir; ancak hak sahibi, talep sonucu ve şartlar dikkatle kurulmalıdır. Davanın şirket adına açılması ile ortağın şirket lehine tazminat istemesi ayrı dava konumlarıdır. Delil tespiti ve ihtiyati tedbir gibi koruyucu talepler için de ehliyet ve temsil sorunu göz ardı edilmemelidir.
30. İlk 72 saatte yapılabilecek hukukî kontrol
Bu süre bir kanunî dava süresi değildir; dosya yönetimi için önerilen iç kontrol aralığıdır. İlk aşamada şüpheli müşteri listesi ve işlem tarihleri belirlenebilir, ilgili satış dosyalarının silinmesini önleyecek hukuka uygun şirket içi talimatlar gözden geçirilebilir, ticaret sicilinde müdür ve ortaklık yapısı doğrulanabilir. Şirketin sözleşmesindeki izin ve genel kurul hükümleri bir kontrol listesine işlenebilir.
Ardından müşteriye ait ticari dosyalar, kurumsal teklif numaraları ve banka hareketlerinin kimde bulunduğu haritalanabilir. Hızlı hareket etme gereği, delilsiz suçlama yapılmasını veya şirket işlerini gereksiz şekilde durdurmayı haklı kılmaz. Görevden alma, bilgi alma ve delil tespiti seçenekleri, zarar tespiti için hazırlanacak ekonometrik analizden ayrı iş planları halinde tutulmalıdır.
31. İlk otuz gün için süreç tasarımı
Otuz günlük dönem de kanunî kesin süre değildir. Şirketin kayıtları incelendikten sonra eksik belgeler listelenebilir, TTK 614 başvuru yolu başlatılabilir, gerekliyse delil tespiti talebi somutlaştırılabilir ve genel kurul çağrı/karar ihtimalleri şirket sözleşmesine göre hazırlanabilir. Müşteri kaybı hesabında tahmini toplam ciro yerine gerçekçi kâr kaybını ölçmeye dönük ekonomik veriler toplanmalıdır.
İlgili kişilerin savunmaları alınmadan nihai sonuç ilan edilmemelidir. Ticari defterlerde ve sistem günlüklerinde uyuşmazlık noktaları açıkça işaretlenir. Bir müdürün ağır ihlâli iddiası yeterli belgeye dayanıyorsa TTK 630 yolu ve ayrı sorumluluk davası bakımından dava şartları kontrol edilir. Gerektiğinde geçici hukuki koruma ile ilerideki tazminat değerlendirmesi birbirinden ayrılır.
32. Alman ve Türk ekipler arasında güvenli koordinasyon
Alman GmbH'nin mali işler birimi ile Türk iştirakin muhasebesi farklı dil ve raporlama sistemleri kullanabilir. Hangi döneme ilişkin hangi şirketin bilanço ve müşteri kaydı incelendiği belirtilmediğinde yanlış zarar hesapları ortaya çıkar. Kaynak belgeyi düzenlendiği dilde saklamak, tercümeyi ayrı katmanda yapmak ve para birimi dönüşümlerini tarihleriyle göstermek gerekir.
Şirket adına veri paylaşan kişilerin yetkisini doğrulamak ve Alman pay sahibine gönderilecek belgelerin gizliliğini korumak önemlidir. Ayrı şirketlerin iç yazışmalarını tek bir veri havuzunda karıştırmak yerine kaynak, ilgili işlem ve hukuki sebep kaydı tutularak paylaşım yapılmalıdır. Özellikle Alman ana şirketin kendi ticari sırlarıyla Türk iştirak verilerinin birbirine karıştırılmaması gerekir.
33. Ceza iddiası ile hukukî sorumluluğun ayrımı
Bir müşterinin başka şirkete yönlendirilmesi iddiasını doğrudan dolandırıcılık, güveni kötüye kullanma veya veri hırsızlığı olarak adlandırmak doğru değildir. Ceza hukukuna ilişkin her fiilin unsurları ve kast şartları ayrı ispat gerektirir. Şirketler hukuku kapsamında özen ve bağlılık yükümüne aykırılık bulunması, her zaman bir suçun işlendiğini göstermez.
Bu rehberin temel hedefi Türk limited şirketin çıkar çatışmalı işlemler karşısındaki özel hukuk korumasını açıklamaktır. Başka bir alanda suç şüphesi doğurabilecek açık deliller varsa o deliller ayrı incelenir; doğrulanmamış suç isnatları kamuya açık biçimde yayılmaz. Bu yöntem hem delil güvenilirliğini hem tarafların kişilik ve ticari itibar haklarını korur.
34. Sonuç: dört ayrı soruyu tek dosyada birleştirmek
Alman GmbH'nin Türkiye'deki limited şirkette yaşadığı müşteri aktarımı uyuşmazlığı dört başlık altında yönetilmelidir: müdürün 626 kapsamında özen ve bağlılık yükümünü ihlâl edip etmediği, Türk limited şirketin gerçekten zarar görüp görmediği, 614 ve usul hükümleriyle delilin nasıl elde edileceği ve 630 ile 644/553/555 yollarından hangisinin somut talebe uygun olduğu. Bu başlıkların hiçbiri tek bir fatura veya bir ekran görüntüsüyle kesin sonuca bağlanamaz.
Etkin yaklaşım, önce şirketin tüzel kişiliğini ve yetkili temsilcisini doğrulamak, ardından işlem bazlı delil dosyası oluşturmak, gerekli geçici korumaları tartışmak ve dava sıfatı ile tazminat hesabını doğru kurmaktır. Almanya'da bulunan pay sahibi açısından fiziki mesafe bir koordinasyon sorunudur; Türkiye'deki şirketin organ hukuku yükümlülüklerini ortadan kaldıran bir istisna değildir.
İlgili hukuk rehberleri
Özel uyuşmazlığın farklı yönleri için aşağıdaki mevcut ve bağımsız rehberlerden yararlanılabilir.
- Alman GmbH için TTK 614 bilgi alma ve defter inceleme
- Limited şirket müdürünün rekabet yasağı ve TTK 626
- Yurt dışındaki ortağın TTK 630 müdür görevden alma yolu
- Limited şirket ortağının bilgi ve belge istemesi
- Yurt dışındaki limited şirket ortağının rekabet yükü
- Hâkim şirketin bağlı şirketi zarara uğratması
Resmî Mevzuat ve Kurum Kaynakları
Kanunların güncel ve bağlayıcı metinleri resmî kaynaklardan kontrol edilmelidir; bu içerikte doğrulanmamış mahkeme kararları kullanılmamıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Alman GmbH, Türk limited şirketin müdürüne doğrudan tazminat davası açabilir mi?
Şartları mevcutsa TTK 644 atfıyla 553 ve 555 hükümleri üzerinden şirket zararının giderilmesi istenebilir. Şirket zararına dayanan ortak davasında tazminatın kime ödeneceği ayrıca değerlendirilir.
Müdürün kendi şirketinden müşteriye fatura kesmesi tek başına yasa dışı mı?
Hayır. Sözleşmenin tarafı, genel kurul ve şirket sözleşmesi izinleri, rekabet ve bağlılık yükümü, işlemin ticari gerekçesi ve zarar birlikte incelenir.
TTK 626/2 kapsamında rekabet iznini kim verebilir?
Şirket sözleşmesinde aksi yoksa diğer tüm ortakların yazılı izni aranır; şirket sözleşmesi bu onay yerine genel kurul kararını öngörebilir.
Alman ortak hangi belgeleri inceleyebilir?
TTK 614 uyarınca şirketin bütün işleri ve hesapları hakkında bilgi ve belirli konularda inceleme istenebilir. Gereksiz kişisel veri toplanmamalıdır.
Müdür bilgi vermiyorsa önce hangi mercie başvurulur?
TTK 614/2 uyarınca müdürün engellemesine karşı genel kurula başvurulur; genel kurulun haksız engellemesi üzerine mahkeme yolu vardır.
Müdürün görevden alınması için ortaklık çoğunluğu şart mı?
Genel kurul yolunda kanun ve şirket sözleşmesi karar kuralları geçerlidir. TTK 630/2 her ortağa haklı sebep varsa mahkemeden yetkinin kaldırılmasını isteme hakkı tanır.
Şirket cirosunun tamamı zarar olarak talep edilebilir mi?
Hayır. Zarar, gerçekleşebilir satış, maliyet, net ekonomik sonuç ve nedensellik bakımından kanıtlanmalıdır; ciro doğrudan zarar değildir.
Alman ortağın pay değeri düştüyse zarar şahsî midir?
Her zaman değil. Türk limited şirketin zararından kaynaklanan dolaylı pay değeri kaybı ile ortağın kendi doğrudan zararı ayrıştırılır.
ERP ve CRM kayıtları delil olabilir mi?
HMK 199 kapsamında elektronik belgeler delil olabilir; kayıtların kaynağı, bütünlüğü, erişim yetkisi ve hukuka uygun toplanması önemlidir.
Delil tespitiyle bütün şirket bilgisayarlarına erişilebilir mi?
Hayır. HMK 400 ve devamındaki delil tespiti somut vakıa ve hukuki yarar gerektirir; sınırsız belge arama yetkisi vermez.
TTK 560 süresi ne kadardır?
Yönetici sorumluluğu tazminatı bakımından zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, fiilden itibaren beş yıl kuralı ve kanundaki ceza zamanaşımı istisnası incelenir.
Mersin veya İstanbul'dan Türkiye'deki şirkete ilişkin dava takip edilebilir mi?
Yetki ve görev somut olayda belirlenir; Alman GmbH Türkiye'de usulüne uygun vekâletle temsil edilebilir. Büro Mersin ve İstanbul'da iki fizikî ofisle hizmet verir.
Mersin ve İstanbul Ofislerimiz
Mersin Merkez Ofis
İhsaniye Mahallesi, 4903. Sokak, Profit İş Merkezi, No: 3/14, Akdeniz / Mersin.
İstanbul Ofisi
Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No: 21, Kat: 9, 34475 Sarıyer / İstanbul.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
