Anahtar Teslim Endüstriyel Mutfak Çalışmazsa İşletmenin Hakları

Anahtar teslim endüstriyel mutfak sözleşmesinde yüklenici, üstlendiği kapsam içinde çalışır bir mutfak meydana getirmekle borçlanır. Cihazların işletmeye bırakılması, yerleşim, bağlantı ve birlikte çalışma sonucunun da üstlenildiği sözleşmede tek başına tam ifa değildir. Türk Borçlar Kanunu m.470–475 uyarınca eksik iş, gecikme ve ayıplı kurulum birbirinden ayrılarak doğru talep kurulmalıdır.

Restoran, otel ve toplu yemek işletmeleri açısından temel mesele, hangi parçanın arızalı olduğundan önce sistemin neden sözleşmedeki işlevi yerine getirmediğidir. Davlumbaz, pişirme grubu, soğutma ünitesi, su ve elektrik altyapısı farklı firmalardan geldiğinde sorumluluk; teklif kapsamı, arayüz yükümlülükleri, saha incelemesi ve teknik neden üzerinden belirlenir.

Anahtar teslim ifadesi hangi sonucu kapsar?

Bir mutfağın anahtar teslim kurulması, sözleşme metninden bağımsız ve sınırsız bir garanti değildir. Önce yüklenicinin hangi sonucu üstlendiği ortaya konur. Yerleşim projesi, cihaz tedariki, paslanmaz imalat, montaj, tesisat bağlantıları, havalandırma hesabı, deneme işletmesi ve kullanıcı eğitimi ayrı kalemlerdir. Teklif bunların tamamını içeriyorsa yüklenici yalnız cihaz sevk belgeleriyle tüm borcunu yerine getirdiğini ileri süremez. Sözleşme yalnız belirli cihazların satışını kapsıyorsa işletme, bağımsız proje ve tesisat işlerini o satıcıya kendiliğinden yükleyemez.

TBK m.19, sözleşmenin yorumunda tarafların gerçek ve ortak iradesini esas alır. Bu nedenle faturadaki “mutfak ekipmanı” açıklaması tek başına belirleyici değildir. Onaylı yerleşim, fiyat teklifinin ekleri, toplantı tutanakları ve sipariş yazışmaları birlikte okunur. Sonucu meydana getirme borcu ağır basan kurulumda eser hükümleri; bağımsız hazır cihaz satışında satış hükümleri değerlendirilir. Karma kapsamın her borcu aynı ihbar ve zamanaşımı rejimine sokulmaz.

Cihaz çalışıyor fakat mutfak çalışmıyorsa ne incelenir?

Tek bir fırının açılması veya soğutucunun boşken hedef sıcaklığa ulaşması, tüm mutfağın sözleşmeye uygunluğunu kanıtlamaz. Birlikte çalışma taahhüdünde cihazların aynı anda kullanılması, tahliye hattının yeterliliği, çalışma alanının ölçüleri ve bakım erişimi sözleşmenin kullanım amacıyla bağlantılıdır. İşletmenin kapasite beklentisi, teklif aşamasında yükleniciye bildirilen ve kabul edilen iş programıyla karşılaştırılmalıdır. Sonradan artırılan üretim kapasitesi başlangıçtaki taahhüdün içine sessizce eklenemez.

Teknik inceleme, her belirtinin kaynağını ayrı göstermelidir. Elektrik kesilmesinin cihazın iç devresinden mi, işletmenin besleme hattından mı, yoksa yüklenicinin hatalı bağlantısından mı kaynaklandığı açıklanır. Buharın çalışma alanına yayılmasıyla ilgili olarak davlumbaz ölçüsü, kanal güzergâhı ve yüklenicinin üstlendiği tasarım incelenir. “Cihaz sağlam” veya “bina yetersiz” şeklindeki tek cümlelik rapor, arayüzdeki sorumluluğu çözmez. Kimin neyi hangi veriye göre tasarladığı yazılı hâle getirilmelidir.

Saha ölçüsü ve altyapı kontrolü kimin borcudur?

TBK m.471, yüklenicinin benzer işi üstlenen özenli bir meslek mensubundan beklenen teknik davranışı göstermesini gerektirir. Yerinde ölçü ve keşif sözleşmenin parçasıysa, yanlış ölçüye göre üretilen tezgâhın sorumluluğu salt işletmenin çizimi onaylamasıyla ortadan kalkmaz. Ölçünün kim tarafından alındığı, sonradan duvar veya tesisat değişikliği yapılıp yapılmadığı ve uygulanan çizimin revizyon tarihi belirlenir. Dekorasyon projesine verilen estetik onay ile teknik ölçü doğrulaması aynı işlem değildir.

İş sahibinin sağladığı yer veya malzeme işi tehlikeye düşürüyorsa TBK m.472 gereği yüklenici bunu hemen bildirmelidir. Mevcut elektrik altyapısının üstlenilen sonucu taşımadığını bilen yüklenici, kurulumu tamamladıktan sonra ilk defa bu sorunu ileri sürerek önceki bildirim yükümlülüğünü yerine getirmiş olmaz. Uyarı; sorunlu hattı, istenen düzeltmeyi ve gecikmeye etkisini göstermelidir. İş sahibinin talimatından doğan ayıp bakımından TBK m.476, açık uyarıya rağmen verilen talimat ile ayıp arasındaki bağlantıyı arar.

Eksik iş, ayıp ve gecikme nasıl ayrılır?

Kurulması kararlaştırılan bir ekipmanın hiç getirilmemesi eksik ifa sorunudur. Getirilen ve kurulan ekipmanın yanlış ölçüde olması veya sistemin sözleşmedeki işlevi sağlayamaması ayıp incelemesi gerektirir. Yüklenicinin taahhüt ettiği çalışır teslimi belirlenen tarihte gerçekleştirmemesi ise temerrüt hükümlerini gündeme getirir. Bu durumlar aynı işte birlikte bulunur; fakat hakların hukuki temeli ve korunma yöntemi ayrı gösterilmelidir. Hiç yapılmayan iş kalemi, yalnızca gizli ayıp olarak adlandırılıp belirsiz bırakılmamalıdır.

İmalat devam ederken yüklenicinin kusuruyla ayıplı sonuç çıkacağı açıkça görülüyorsa TBK m.473/2 uygulanır. İş sahibi uygun düzeltme süresi vererek, aykırılık giderilmezse işin üçüncü kişiye yüklenici hesabına yaptırılacağını ihtar eder. Bu hüküm, tamamlanmış her mutfakta işletmeye koşulsuz biçimde istediği firmayı seçip faturayı ilk yükleniciye aktarma yetkisi vermez. İşin tamamlanma durumu, talep edilen giderimin türü ve uygulanacak hukuki yol önceden belirlenmelidir.

Teslim ve deneme tutanağı nasıl hazırlanır?

Tutanakta teslim edilen cihazların marka, model ve seri numarası; kurulum kapsamı; denenmiş işlevler ve henüz yapılamamış testler bulunmalıdır. Boş cihaz denemesi, yük altında çalışma denemesi ve tüm mutfağın birlikte işletilmesi birbirinden ayrılır. Test yapılmadıysa yapılmış gibi kutu işaretlenmesi sonraki ispatı zayıflatır. Eksik bağlantılar, geçici çözümler ve yüklenicinin tamamlayacağı kalemler tarihli bir listede gösterilir. Teslim alma ile ayıpsız kabulün aynı anlama geldiği varsayılmamalıdır.

TBK m.474 uyarınca iş sahibi teslimden sonra olağan iş akışının elverdiği ilk fırsatta eseri inceleyip ayıpları uygun sürede bildirmelidir. Eser sözleşmeleri için her durumda geçerli bir sekiz günlük ihbar süresi yoktur. TTK m.23’ün ticari satışlara özgü sürelerini anahtar teslim kurulumun tamamına doğrudan uygulamak yanlıştır. Sonradan ortaya çıkan gizli ayıpta TBK m.477 gereği gecikmeksizin bildirim yapılır. Teslim tutanağının ayıp haklarına etkisi, açık kabul ile gizli ayıbın ayrımını ayrıca açıklar.

Deneme koşullarının kaydı neden önemlidir?

Test tutanağı yalnız başarılı veya başarısız sonucundan oluşmamalıdır. Hangi cihazların aynı anda çalıştırıldığı, tesisatın o sıradaki durumu, gözlem süresi ve testin kimlerin katılımıyla yapıldığı belirtilir. Ölçüm cihazının kimliği ve kullanılan yöntemin açıklanması, farklı servis raporlarının karşılaştırılmasını sağlar. Yüklenicinin testi yalnız boş mutfakta yapmış olması ile işletmenin yoğun üretim sırasında tuttuğu kayıt arasındaki fark görünür hâle gelir. Bu veriler bir teknik standardın bütün mutfaklara zorunlu olduğuna ilişkin iddia içermez; sözleşmede üstlenilen işlevin nasıl sınandığını gösterir.

İşletme sonradan ekipman yerleşimini değiştirirse eski ve yeni düzenin tarihi korunmalıdır. Havalandırma çıkışının kapatılması, cihazların başka hatta bağlanması veya ek ünite kurulması, başlangıçtaki ayıp ile sonraki müdahalenin ayrılmasını gerektirir. Yüklenicinin savunması da somut olmalıdır: hangi değişikliğin hangi sonucu doğurduğu açıklanmalıdır. Her kullanıcı müdahalesini bütün garanti ve ayıp haklarını kaldıran bir neden saymak, teknik bağlantıyı göz ardı eder. Değişiklikten etkilenmeyen bağımsız imalat kusurları kendi hukuki koşulları içinde değerlendirilir.

Yükleniciye yapılacak bildirimde ne yazılmalıdır?

Bildirimde işletme adresi, sözleşme tarihi, sorunlu ekipman veya sistem bölümü, ilk fark edilme zamanı ve somut çalışma bozukluğu yer almalıdır. İşletmenin henüz bilmediği teknik nedeni kesinmiş gibi yazması gerekmez. Gözlenen belirti açık anlatılır, fotoğraf ve kayıtlar eklenir, seçilen talep belirtilir. İnceleme için erişim sağlanacak zamanlar da bildirilir. Yüklenicinin gelip cihazın fişini takmasıyla kapsamlı ayıp incelemesini tamamladığı sonucu çıkarılmamalıdır; yapılan işlem servis formuna işlenmelidir.

İki tacir arasındaki temerrüt, fesih veya dönme bildirimlerinde TTK m.18/3 kapsamındaki noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı KEP yöntemleri dikkate alınır. Sıradan servis mesajı ile sözleşmeden dönme iradesi aynı işlevi taşımaz. Ayıp bildirimi, erişim talebi, onarım süresi ve dönme açıklaması birbirine karıştırılmadan kurulmalıdır. İşletme servis görüşmelerini sürdürürken zamanaşımının kendiliğinden durduğunu da kabul etmemelidir.

Onarım, indirim ve dönme hangi koşullara bağlıdır?

TBK m.475, yüklenicinin sorumlu olduğu ayıp için ücretsiz onarım, ayıp oranında bedel indirimi ve ağır koşullarda dönme haklarını düzenler. Onarım aşırı masraf gerektirmemelidir. Dönme için eserin kullanılamaz veya hakkaniyet gereği kabulü beklenemez ölçüde ayıplı ya da sözleşmeye aykırı bulunması gerekir. Bir raf kapağının ayarlanması ile mutfağın temel üretim işlevini hiç sağlayamaması aynı ölçekte değerlendirilmez. Talep, somut ayıbın ağırlığı ve giderilebilirliğiyle ilişkilendirilir.

İş sahibinin taşınmazında meydana getirilen eserin sökülmesi aşırı zarar doğuruyorsa m.475 dönmeyi sınırlar. Tüm tesisin duvara bağlı olması tek başına bu şartın gerçekleştiğini kanıtlamaz; sökümün gerçek etkisi incelenir. Bedel indirimi ise onarım teklifinin doğrudan faturadan düşülmesi değildir; ayıplı durumun eserin değerine etkisi hesaplanır. Ayıplı eserde seçimlik haklar yazısındaki genel çerçeve, mutfak dosyasında cihaz ve bütün sistem ayrımıyla uygulanmalıdır.

Kalan hakediş durdurulabilir mi?

Ödeme planında sevkiyat, mekanik montaj ve çalışır teslim için ayrı vadeler varsa hangi aşamanın gerçekleştiği belirlenir. TBK m.479’un teslimde muacceliyet kuralı yanında sözleşmedeki geçerli ödeme düzeni incelenir. İşletme, gerçekleşmemiş çalışır teslim aşamasına bağlanan bedelin neden henüz istenemediğini açıklamalıdır. Buna karşılık sırf uyuşmazlık çıktı diye tüm vadeli çeklerin, önceki bağımsız teslimlerin veya farklı sözleşme borçlarının kendiliğinden ortadan kalktığı söylenemez.

TBK m.97 karşılıklı edimlerde ifa sırasına göre ödemezlik savunmasına temel oluşturur. Kullanılacak savunma, muacceliyet ve karşı edimin durumu üzerinden kurulmalıdır. İşletmenin borcu baştan peşin ödemekse, bu hükmün her durumda aynı sonucu doğurduğu kabul edilemez. Hakediş raporuna itiraz edilen kalemler, kabul edilen kalemler ve ayıp nedeniyle tutulan tutar ayrı gösterilir. Bu yöntem, teknik uyuşmazlığın belirsiz bir “hiç ödeme yapmıyorum” beyanına dönüşmesini önler.

Açılışın gecikmesi nedeniyle hangi zarar istenir?

TBK m.117 ve m.118 çerçevesinde temerrüt ve gecikme zararı değerlendirilir. Birlikte belirlenen kesin ifa günü varsa günün geçmesi temerrüt bakımından önemlidir; genel ifadeli bir iş programı aynı açıklıkta olmayabilir. Kira, personel bekleme gideri, geçici mutfak kullanımı ve ertelenen ticari faaliyet ayrı belgelenir. İşletme, bu giderlerin hangi bölümünün yüklenicinin gecikmesi yüzünden doğduğunu göstermelidir. Ruhsatın başka nedenle alınamaması veya işletmenin kendi dekorasyonunun bitmemesi aynı zaman çizelgesine eklenir.

Yeni açılacak işletmenin beklediği tüm ciro, kaybedilmiş kazanç değildir. Sipariş, kesinleşmiş yemek hizmeti sözleşmesi, kapasite ve tasarruf edilen maliyetler üzerinden gerçek net kayıp araştırılır. İşletmenin hiç üstlenmediği siparişler alınmış gibi gösterilemez. TBK m.112 kapsamında borca aykırılık, zarar ve nedensellik ortaya konduğunda borçlu kusursuzluğunu ispatla yükümlüdür. Zarar görenin zararı artıran davranışı ise m.114/2 aracılığıyla m.52 değerlendirmesine girer; makul geçici çözümler ve bunların maliyeti kayda alınmalıdır.

Ruhsat süreci ile yüklenicinin teslim borcu ayrılmalıdır

İşletmenin açılabilmesi için gereken idari işlemler ile özel hukuk sözleşmesindeki çalışır teslim aynı konu değildir. Yüklenici ruhsata esas teknik çizim veya belirli belgeyi hazırlamayı üstlenmişse bunun teslim tarihi ve eksikliği ayrıca kaydedilir. Sözleşmede böyle bir borç yokken tüm izin sürecinin anahtar teslim sözcüğünden yükleniciye geçtiği kabul edilmez. Buna karşılık cihazların sözleşmeye aykırı yerleşimi yüzünden yüklenicinin üstlendiği projenin tamamlanamaması, kendi ediminden bağımsız bir izin sorunu gibi sunulamaz. Açılış gecikmesi hesabında her engelin başlangıç ve giderilme tarihi ayrı gösterilir.

Birden fazla firma varsa talep kime yöneltilir?

Tek yüklenici tüm mutfağı üstlenmiş ve elektrik bağlantısını kendi seçtiği ekibe yaptırmışsa yardımcı kişinin kullanılması borç ilişkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; TBK m.116 incelenir. İşletmenin ayrı ayrı sözleşme yaptığı cihaz satıcısı, havalandırmacı ve tesisatçı için ise her birinin kendi edimi ve hatası belirlenir. Her firmaya aynı bedelin tamamını yöneltmek için yalnız aynı şantiyede çalışmış olmaları yeterli değildir. Teknik nedenler ile sözleşme zinciri birlikte kurulmalıdır.

Servis raporlarının birbirini suçladığı dosyada ortak teknik inceleme gündemi hazırlanır. Ölçüm koşulları, kullanılan cihazlar, işletme yükü ve altyapı verileri aynı tutanakta toplanır. Sonradan değiştirilen parçalar ve kablolar etiketlenerek korunur. HMK m.400–403 uyarınca delilin kaybolması veya ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması tehlikesinde delil tespiti istenir. Acil durumda karşı tarafa önceden tebligat yapılmadan tespit, m.403’ün şartlarına bağlıdır.

Süreler ve çözüm belgesi nasıl düzenlenir?

Ayıptan doğan eser davalarında TBK m.478; taşınmaz yapı dışındaki eserlerde iki yıl, taşınmaz yapılarda beş yıl, yüklenicinin ağır kusurunda yirmi yıl öngörür. Sabitlenmiş her mutfak ekipmanını doğrudan taşınmaz yapı saymak doğru değildir. Talebin hangi esere yöneldiği ve hukuki niteliği belirlenir. Bu süreler, ayıbı zamanında bildirme yükümlülüğünün yerine geçmez. Ayrı cihaz satışı veya bağımsız gecikme alacağı aynı başlık altında gelişigüzel hesaplanmamalıdır.

Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili uyuşmazlıkta TTK m.4 ve m.5 ticari dava ve görev incelemesine temel olur. Para alacağı veya tazminat istenen ticari davada m.5/A gereği dava öncesi arabuluculuk uygulanır. Anlaşma sağlanırsa değiştirilecek cihaz, tadilat kapsamı, test yöntemi, bitiş tarihi, kalan bedel ve karşılanacak gecikme zararı açık yazılır. Yalnız “mutfak düzeltilecektir” ifadesi, sonraki uyuşmazlığın esasını çözmez. Yeni teslim tutanağı, ilk dosyadaki hangi taleplerin karşılandığını ayrı göstermelidir.

Sık sorulan sorular

Anahtar teslim mutfakta cihazları teslim almak tüm işi kabul etmek midir?

Hayır. Sözleşme çalışır sistem, montaj ve deneme borcu içeriyorsa cihaz sevki bunların tamamlandığını tek başına göstermez. Bununla birlikte TBK m.474 ve m.477 kapsamındaki inceleme, bildirim ve kabul sonuçları ayrıca gözetilir.

Endüstriyel mutfak uyuşmazlığında her durumda tüketici hakem heyetine gidilir mi?

Hayır. Restoran veya yemek üretim işletmesinin ticari faaliyeti için yaptığı kurulum sözleşmesi ticari amaç taşır. Tarafların ve işlemin niteliğine göre görev belirlenir; tüketici başvuru usulü otomatik uygulanmaz.

Ayıp bildirimini sekiz gün içinde yapma zorunluluğu var mı?

Eser sözleşmesinde TBK m.474, olağan akışın elverdiği ilk fırsatta inceleme ve uygun sürede bildirim öngörür. TTK m.23’teki ticari satış süreleri eser borcuna otomatik taşınmaz. Gizli ayıp m.477 gereği gecikmeksizin bildirilir.

Yüklenici bina elektriği yetersiz diyerek sorumluluktan kurtulur mu?

Yetersizliğin teknik etkisi ve altyapı borcunun kimde olduğu incelenir. Yüklenici işi tehlikeye düşüren durumu fark ettiği hâlde hemen bildirmemişse TBK m.472 kapsamında bundan doğan sonuçlardan sorumludur.

İşletmenin proje onayı tüm teknik hataları üstlenmesi anlamına gelir mi?

Hayır. Onayın kapsamı belirlenir. TBK m.476 için ayıbın açık uyarıya rağmen verilen talimattan veya iş sahibine yüklenebilen başka bir nedenden doğması gerekir. Estetik yerleşim onayı bağımsız montaj kusurunu ortadan kaldırmaz.

Mutfak çalışmadığında mutlaka bedelin tamamı iade edilir mi?

Hayır. TBK m.475’te dönme, eserin kullanılamaz veya kabule zorlanamayacak ölçüde ayıplı olması gibi ağır şartlara bağlıdır. İş sahibinin taşınmazındaki eserin sökülmesi aşırı zarar doğuruyorsa dönme ayrıca sınırlanır.

Açılış gecikmesinde beklenen cironun tamamı talep edilir mi?

Ciro doğrudan zarar değildir. Yükleniciye yüklenebilen gecikme dönemi, gerçekleşmesi somut verilerle desteklenen kazanç ve yapılmayan giderler belirlenir. TBK m.112 ve m.118 uyarınca nedensellik ve sorumluluk şartları gösterilir.

Başka firmaya onarım yaptırmadan önce ne yapılmalıdır?

Mevcut durum, arızanın nedeni ve çıkarılacak parçalar korunmalı; yükleniciye uygun bildirim yapılmalıdır. İş devam ederken TBK m.473/2’deki süre ve ihtar şartları ayrıca değerlendirilir. Delil kaybı tehlikesinde HMK m.400 kapsamında tespit istenir.

Alt yüklenicinin bağlantı hatasından ana yüklenici sorumlu mudur?

Ana yüklenicinin borcunu yerine getirmek için kullandığı kişinin verdiği zararda TBK m.116 uygulanır. İşletmenin tamamen bağımsız sözleşmeyle seçtiği başka firmanın hatası ise ayrı sözleşme ve nedensellik incelemesi gerektirir.

Mutfak ayıbı için dava açmadan arabuluculuk gerekir mi?

Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse ve talep konusu para alacağı veya tazminatsa TTK m.5/A uyarınca dava öncesi arabuluculuk şarttır. Delil tespiti ihtiyacı ve ayıp bildirimi bu görüşmeler beklenmeden ayrıca ele alınır.

İstanbul ve Mersin’de endüstriyel mutfak dosyası hazırlanırken sözleşme eklerinin yanında yerleşim revizyonları, cihaz seri numaraları, deneme kayıtları ve açılış iş programı birlikte incelenmelidir. Başka şehirde bulunan işletme için de aynı kanun hükümleri uygulanır. Onarım öncesi yerinde teknik durumun korunması ve her yüklenicinin kapsamının ayrılması, sonradan yalnız fatura üzerinden sorumluluk kurulmasını önler.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 19,52,97,112,114,116,117,118,470–479
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 4,5,5/A,18/3,23
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 400–403

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →