Ankara Adli Kontrol Kararına İtiraz: CMK 109-115

Adli kontrol ceza veya suçluluk kararı değildir

CMK m.109/1, m.100’deki tutuklama nedenlerinin varlığında tutuklama yerine adli kontrol uygulanmasını düzenler. Kanunda tutuklama yasağı bulunan durumlarda da m.109/2 uyarınca adli kontrol mümkündür. Bu düzenleme, bütün şüphelilerin sırf soruşturma açıldığı için bir yükümlülüğe bağlanabileceği anlamına gelmez. Tedbirin soruşturmanın amacıyla ve kişinin somut durumuyla bağlantısı gösterilmelidir.

Yurt dışına çıkamama, belirli yerlere düzenli başvurma, konutu terk etmeme ve belirli bölgeyi terk etmeme m.109/3’te ayrı bentlerdir. Birinin varlığı diğerinin de kendiliğinden uygulandığı anlamına gelmez. Örneğin sadece belirli günlerde başvurma yükümlülüğü bulunan kişinin bütün şehirler arası yolculuklarının yasaklandığı söylenemez; kararın tam kapsamı esas alınır.

Birden fazla yükümlülük aynı kararda uygulanabilir; ancak her birinin amacı ve kişinin hayatına toplam etkisi değerlendirilmelidir. Haftanın belirli günlerinde başvuru ile konutu terk etmeme birlikte düzenlenmişse uygulamadaki çelişki giderilmelidir. Kararın yerine getirilmesini fiziksel olarak imkânsızlaştıran belirsizlik, yalnız kişinin dikkat etmesine bırakılmamalıdır.

Adli kontrol, hükmün açıklanmasının geri bırakılması denetimi veya kesinleşmiş hapis cezasının denetimli serbestlikle infazı değildir. İlkinde soruşturma veya kovuşturma sürerken bir koruma tedbiri vardır. Diğer kurumlar mahkemenin hükmü ve infaz rejimiyle ilgilidir. Aynı kelimeler kullanılsa da süreler, ihlal sonuçları ve başvurulacak makamlar farklıdır.

İtirazın başlangıç belgesi: gerekçeli adli kontrol kararı

Kararda isnat edilen suç, ilgili deliller, tedbirin dayandığı neden, uygulanan bentler ve yükümlülüklerin içeriği bulunmalıdır. Başvuru, yalnız UYAP dosya hareketinde adli kontrol yazdığı bilgisine dayanılarak hazırlanmaz. Sorgu tutanağı, savcı istemi ve kararın tam örneği birlikte okunur. Kararın hangi delili hangi riskle ilişkilendirdiği belirlenir.

Kaçma şüphesi gerekçesi varsa kişinin yerleşim, aile, çalışma, önceki çağrılara uyma ve yurt dışıyla ilişkisi somut kayıtlarla karşılaştırılır. Sabit adresin bulunması tek başına bütün kaçma risklerini ortadan kaldırmaz; ancak adres ve çağrıya uyum hiç değerlendirilmeden yalnız suçun adına dayanılması da yeterli kişiselleştirme değildir.

Delil karartma veya tanığa baskı riski ileri sürülmüşse henüz hangi delilin korunması gerektiği ve kişinin buna erişimi açıklanmalıdır. El konulan cihazın incelemesi tamamlanmış, ilgili kişiler dinlenmiş ve kayıtlar resmî dosyaya alınmışsa bu gelişmeler değerlendirmeye girer. Bununla birlikte dijital delilin alınmış olması, dosyadaki diğer kişilere baskı ihtimalini her durumda yok saydırmaz.

Tedbirin amacı ile suç vasfı birbirinden ayrılmaz fakat aynı değildir. Bir suçun katalogda sayılması, kişinin zaten mahkûm olduğu veya bütün yükümlülüklerin gerekçesiz uygulanacağı anlamına gelmez. Savunma, suçun oluşmadığı yönündeki esas itirazla tedbirin gereksiz veya aşırı olduğu itirazını ayrı başlıklarda kurabilir.

Karar dışında uygulanmış bir sınırlama varsa

Uygulayan birim kararın kapsamını aşamaz. Kararda belirli bir ilçeden ayrılmama değil yalnız belirli günlerde başvuru varsa, ek bir coğrafi yasak bulunduğu varsayılmaz. Buna karşılık uygulama belgesi kararın bir bendini eksik göstermişse bu eksiklik kişinin mahkeme kararını kendiliğinden kaldırmasına izin vermez. Çelişki resmî yazıyla açıklığa kavuşturulur.

İki haftalık itiraz süresi ve Ankara’daki inceleme mercii

CMK m.268/1 uyarınca genel süre, kararın m.35’e göre öğrenilmesinden itibaren iki haftadır. Tefhim, tebliğ ve somut öğrenme belgeleri bu nedenle incelenir. Güncel iki haftalık süre ile eski yedi günlük süre karıştırılmamalıdır. CMK geçici m.6, 1 Haziran 2024 öncesi kararların zaman bakımından uygulamasını ayrıca düzenler.

Haftayla belirlenen süre CMK m.39’a göre hesaplanır. Karşılık gelen son gün tatilse kanundaki uzama uygulanır. İtirazın son gününde yalnız avukata belge gönderilmesi, mahkemeye başvurunun yapılmış olduğu anlamına gelmez. Sunulduğunu gösteren UYAP veya mahkeme kayıt belgesi saklanmalıdır.

Dilekçe inceleyecek merciye gönderilmek üzere kararı veren makama sunulur. CMK m.268/2 gereğince kararını veren makam itirazı yerinde görürse düzeltir; görmezse en çok üç gün içinde yetkili inceleme merciine gönderir. Bu üç gün, başvurucunun itiraz süresi veya merciin her koşulda karar vereceği toplam süre değildir.

Ankara merkez ve Ankara Batı dosyaları aynı yargı çevresi kabul edilmez. Dosyadaki karar başlığı ve resmî tevzi bilgisi esas alınır; rastgele bir mahkeme numarası seçilmez. Birim bilgisi Ankara Adliyesi ve ilgili UYAP kaydından doğrulanır. Yanlış merci belirlenmesi konusunda CMK m.264 güvencesi bulunması, doğru birim ve sürenin araştırılmasını gereksiz kılmaz.

İtiraz yükümlülüğün gerçek etkisine göre kurulmalıdır

İmza olarak bilinen düzenli başvuru yükümlülüğü

CMK m.109/3-b’de başvurulacak yer ve aralık hâkimce belirlenir. İşyerinin çalışma saatleri, vardiya düzeni ve mesafe somut olarak açıklanır. Örneğin gece vardiyasından çıkan kişinin uzak bir birime haftada çok sayıda başvurması, daha yakın bir birim veya farklı günlerle aynı amaca ulaşılıp ulaşılamayacağı sorusunu doğurur. Sadece çalışıyorum demek yerine iş sözleşmesi ve vardiya belgesi sunulur.

Yurt dışına çıkamama

CMK m.109/3-a bakımından seyahatin amacı, süresi, dönüş planı ve dosyayla bağlantılı risk ele alınır. Yurt dışında çalışma sözleşmesi veya zorunlu tedavi belgesi, tedbirin kişiye etkisini gösterir; tek başına yasağı kaldırmaz. Başvuruda neden aynı güvenceyi daha sınırlı bir tedbirin sağlayacağı açıklanır. Pasaport bulunması, vize alınması veya uçak bileti satın alınması mahkeme kararını ortadan kaldırmaz.

Konutu terk etmeme ve bölge yasağı

Konutu terk etmeme CMK m.109/3-j; belirli yerleşim bölgesini terk etmeme m.109/3-k kapsamındadır. Bunların hareket özgürlüğüne etkileri farklıdır. Tedavi, çocuk bakımı veya zorunlu iş için ihtiyaç duyulan hareket alanı belgeyle açıklanır. Daha hafif alternatif talep edilecekse sadece karar kaldırılsın demek yerine hangi yükümlülüğün hangi nedenle yeterli olacağı belirtilir.

Güvence miktarı ve ödeme gücü

M.109/3-f, güvence miktarı belirlenirken şüphelinin parasal durumunun göz önünde tutulmasını emreder. Gelir, bakmakla yükümlü olunan kişiler ve erişilebilir malvarlığı belgelenir. Başkasının varlıklı olması kişinin aynı miktarı ödeyebildiğini göstermez. Güvencenin amacı ve iadesi m.113-115’te ayrıca düzenlenmiştir; bu hükümler genel adli kontrolü kaldırmanın yerine geçen bir rejim değildir.

Araç kullanmama yükümlülüğünde m.109/5’in mesleki kullanım için sürekli veya geçici izin düzenlemesi ayrıca incelenir. Mesleğin sürücü belgesi gerektirdiği iddiası, meslek belgesi ve işin kapsamıyla desteklenir. İdari trafik yaptırımıyla ceza dosyasındaki adli kontrol yasağı birbirinin yerine kaldırılmış sayılmaz.

İtiraz verildikten sonra tedbir devam eder mi?

CMK m.269/1 uyarınca evet: itiraz, kararın yerine getirilmesini kendiliğinden geri bırakmaz. Kararı veren makam veya inceleme mercii ikinci fıkra uyarınca geri bırakma kararı verebilir. Başvurucu acil bir zarar bulunduğunu ileri sürüyorsa bunu ayrıca talep etmeli ve dayanaklarını göstermelidir. Dilekçenin sunulduğu gün yükümlülüğe gitmeyi bırakmak, karar alınmış gibi davranmaktır.

CMK m.271’de incelemenin kural olarak duruşmasız yapılması düzenlenir. Gerekli görülürse savcı, ardından müdafi veya vekil dinlenir. Merci inceleme ve araştırma yapabilir; itiraz yerinde görülürse itiraz konusu hakkında da karar verir. Yazılı başvurunun düzenli olması bu nedenle önemlidir: belirleyici belge ve talep metnin içinde kolayca bulunmalıdır.

İnceleme mümkün olan en kısa sürede sonuçlandırılır. Kanunda bu merci için her dosyada kesin iki gün veya yedi gün içinde karar verilmesi gerektiği yazmaz. İlk makamdaki üç günlük gönderme süresiyle nihai karar süresini birleştirerek son gün ilan etmek doğru değildir. Gecikme veya devam eden ağır etki varsa dosya üzerinden durum ve aciliyet bildirilir.

İtiraz mercii kararları CMK m.271/4 gereğince kural olarak kesindir; ilk defa merci tarafından verilen tutuklama kararı istisnadır. Bu kesinlik, sonradan değişen şartlar nedeniyle CMK m.110-111 kapsamında adli kontrolün yeniden değerlendirilmesini yasaklamaz. Aynı karara süresiz tekrarlanan itiraz ile yeni olgulara dayalı kaldırma talebi farklıdır.

Adli kontrolün isteyerek ihlali CMK m.112 bakımından tutuklama değerlendirmesine yol açar. Her kayıt eksikliği veya belgelenmiş zorunlu mazeret otomatik olarak kasıtlı ihlal değildir; fakat mazeretin yetkili mercie gecikmeden bildirilmesi gerekir. Yeni karar alınmadan yükümlülüğün kaldırıldığı varsayılmamalıdır.

Dilekçe düzeni: karar, karşı gerekçe, belge, talep

Dilekçenin ilk bölümünde kararın tarih ve numarası, öğrenme biçimi ve hangi bentlere itiraz edildiği yazılır. Ardından kararın temel gerekçeleri sırayla ele alınır. Her itirazın altına ilgili belge ve belgenin neyi gösterdiği eklenir. Örneğin başvuru sıklığına yönelik itirazın eki vardiya çizelgesi; güvence miktarına yönelik itirazın eki gelir ve gider belgesidir.

Talep sonucu kademeli kurulabilir: öncelikle hukuki koşulları bulunmayan tedbirin kaldırılması; bu kabul edilmezse somut olarak tanımlanan daha hafif yükümlülük; aciliyet varsa inceleme sırasında uygulamanın geri bırakılması. Birbiriyle çelişen talepler veya ne kadar süreyle izin istendiği bilinmeyen açıklamalar yerine karar verilebilir netlik sağlanır.

İtirazda cevap ve inceleme yetkisi: CMK 270

CMK m.270/1, itiraz merciinin yazılı cevap için başvuruyu Cumhuriyet savcısına ve karşı tarafa bildirebileceğini düzenler. Merci inceleme ve araştırmayı kendisi yapabilir veya gerekli işlemlerin yapılmasını emredebilir. Bu nedenle başvuru yalnız mevcut karardaki cümlelerin biçimsel kontrolü değildir; belirleyici dosya belgesi ve talep edilen araştırma açıkça gösterilmelidir.

m.270/2’deki savcı görüşünün şüpheli, sanık veya müdafiine bildirilmesi ve üç günlük cevap süresi, maddede açıkça belirtilen CMK m.101 ve m.105 kapsamındaki itirazlara ilişkindir. Bu süre bütün adli kontrol başvurularının sonuçlandırılacağı süre olarak kullanılamaz. İtiraz türü, görüşün hangi usulle alındığı ve varsa cevap bildirimi dosyadan denetlenir.

CMK m.271/2 gereğince itiraz haklı bulunursa merci itiraz konusu hakkında da karar verir. Kararın yalnız bir yükümlülüğü kaldırması, kararda korunmuş diğer yükümlülükleri kendiliğinden sona erdirmez. CMK m.269’daki uygulamanın geri bırakılması talebi de esas itirazdan ayrı karara bağlanır.

İlk kararın verildiği süreçte müdafi yardımı ve sorgu güvenceleri için gözaltı ve ifade rehberi; tutuklamayla ilişki için tutuklamaya itiraz; uzun süre devam eden yükümlülük için kaldırma ve değişiklik başvurusu ayrı konulardır.

Sık sorulan sorular