Ankara Basit Yargılama Usulü: CMK 251-252

Basit yargılama her ceza dosyasında uygulanmaz

CMK m.251/1, asliye ceza mahkemesinin iddianameyi kabul etmesinden sonraki aşamayı düzenler. Adli para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl ya da daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda bu usulün uygulanmasına karar verilebilir. Ölçüt, mahkemenin sonunda vermeyi düşündüğü ceza değil, isnat edilen suçun uygulanacak kanuni yaptırımıdır. Alt sınırı düşük fakat üst sınırı iki yılı aşan her suç bu kapsama girmez.

Mahkemenin tercih yetkisi vardır; kapsama giren her dosyanın mutlaka duruşmasız bitirilmesi zorunlu değildir. CMK m.175/2 gereğince duruşma günü belirlendikten sonra basit yargılamaya geçilemez. Buna karşılık basit yargılama başlatılmış bir dosyada, hüküm verilinceye kadar gerekli görülürse m.251/6 uyarınca duruşma açılarak genel yargılamaya dönülebilir.

Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı ve soruşturma veya kovuşturmanın izne ya da talebe bağlı olması m.251/7’deki istisnalardır. Aynı fıkrada sağır ve dilsizliğe ilişkin dışlama Anayasa Mahkemesinin E.2024/66, K.2024/188 kararıyla iptal edilmiştir. İletişim veya savunma güçlüğü bulunan kişide gerekli güvencelerin sağlanması gerekir; iptal edilmiş ibare güncel kapsam dışı nedeni gibi kullanılamaz.

Kapsamdaki suç, kapsam dışındaki başka bir suçla birlikte işlenmişse m.251/8 uygulanır. Suçun temel ve nitelikli şekilleri bakımından ceza üst sınırı farklı olduğunda dosyadaki isnat fıkrası ayrıca kontrol edilir. Nitelikli şeklin delille desteklenmediği savunması varsa, bu hem hukuki vasıf hem uygulanacak usul yönünden açıklanmalıdır.

Seri muhakemeyle farkı

Seri muhakeme soruşturma sonunda savcı teklifine ve müdafi huzurunda kabule dayanır; basit yargılama kabul edilmiş iddianame üzerinden mahkemenin yürüttüğü usuldür. Seri muhakemede yarı, basit yargılamadaki mahkûmiyette dörtte bir indirim bulunur. Her ikisinde de özel itiraz yolu olsa da başvurunun etkisi aynı değildir. Seri muhakeme rehberi bu farkların diğer tarafını açıklar.

Yazılı savunma süresi ve tebligatın içeriği

CMK m.251/2 uyarınca iddianame sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ edilir. İki hafta içinde yazılı beyan ve savunma sunmaları istenir; duruşma yapılmadan hüküm verilebileceği bildirilir. Savunma için gelen tebligat ile sonradan verilecek hükmün tebliği farklı belgelerdir. Birinci belgeye cevap verilmesi, sonraki hükme itiraz yerine geçmez.

İki hafta, on beş günle aynı süre değildir. CMK m.39’un haftayla belirlenen sürelere ilişkin hesabında, son hafta başlangıç gününe isim itibarıyla karşılık gelen gün esas alınır; son gün tatile rastlarsa kanundaki tatil kuralı uygulanır. Dosyada kâğıt tebligat, elektronik tebligat veya başka usul bulunmasına göre geçerli tebliğ tarihi belirlenir. Sadece UYAP ekranına giriş yapılmış olması üzerinden bütün dosyalar için aynı tarih kabul edilmez.

Tebligatta iddianamenin tamamı, isnat edilen fiil ve karar vermenin duruşmasız yürütüleceği anlaşılmalıdır. İddianame eki ulaşmamışsa veya belge okunamıyorsa bunun giderilmesi hemen istenir. Sürenin sonuna kadar belgeyi hiç incelememek, eksik tebligat itirazıyla aynı şey değildir. Gerekli başvuru, somut eksiklik ve teslim tarihi gösterilerek yapılır.

Savunmanın sunulmaması suçun kabulü değildir. Mahkeme yine CMK m.217’deki hukuka uygun delil ve m.223’teki karar koşullarını uygulamak zorundadır. Bununla birlikte lehe belgeyi, tanığı veya hukuki itirazı hiç bildirmemek dosyanın eksik veriyle değerlendirilmesine neden olur. Yazılı savunma, kısa bir formalite değil, olayın ve delillerin mahkemeye düzenli aktarılacağı temel aşamadır.

Yazılı savunmada hangi bilgiler bulunmalıdır?

Önce mahkeme ve esas numarası, sanığın kimliği, iddianamenin tebliğ tarihi ve isnat edilen suç belirtilir. Ardından iddianamedeki olay anlatımı, kabul edilen ve itiraz edilen olgular şeklinde ayrılır. Her cümlenin tekrar edilmesi yerine uyuşmazlığı belirleyen somut noktalara cevap verilir: failin kimliği, hareketin gerçekleşip gerçekleşmediği, kast, şikâyet koşulu veya nitelikli hâl gibi.

Delil gösterilirken belgenin neyi ispatladığı yazılır. Olay anında başka yerde bulunulduğu ileri sürülüyorsa giriş kaydı veya kamera adresi ve saat aralığı belirtilir. Mesajın eksik aktarıldığı savunuluyorsa konuşmanın bütünü ve elde edilme kaynağı açıklanır. “Bütün deliller toplansın” talebi yerine, mahkemenin hangi kurumdan ne isteyeceği somutlaştırılır.

CMK m.251/2, mahkemenin toplanması gereken belgeleri ilgili kurumlardan istemesini de düzenler. Duruşmasız usul, belge toplamadan karar verme serbestisi değildir. Belgenin henüz gelmediği veya teknik raporun belirli soruya cevap vermediği açıklanabilir. Tanık dinlenmesi yahut yüz yüze çelişki giderilmesi gerekiyorsa m.251/6 çerçevesinde duruşmaya geçilmesi talep edilir ve nedenleri gösterilir.

Hukuka aykırı delil itirazında CMK m.206/2-a ve m.217/2 dayanağıyla elde etme işlemi somutlaştırılır. Örneğin telefon verisinin hangi kararla incelendiği tartışılıyorsa yalnız “özel hayat ihlali” ifadesiyle yetinilmez; karar tarihi, cihaz, kapsam ve rapor bölümü karşılaştırılır. Teknik uyuşmazlıklar için dijital delil incelemesi ayrıntıları dikkate alınır.

Talep sonucu da açık olmalıdır. Suçun unsurları oluşmamışsa beraat, geçerli şikâyet bulunmaması gibi bir muhakeme engeli varsa buna uygun karar, delil tartışması için gerekiyorsa duruşma istenir. Alternatif lehe talepler, temel beraat savunmasını belirsizleştirmeden ayrı başlıkta yazılır. Kanunda bulunmayan bir cezasızlık nedeni ileri sürmek, savunmanın somut delille bağını zayıflatır.

Dörtte bir indirim, beraat ve HAGB ayrımı

CMK m.251/3 uyarınca süre sonunda duruşma yapılmadan ve savcı görüşü alınmadan m.223’teki kararlardan biri verilebilir. Mahkûmiyet kurulursa sonuç ceza dörtte bir indirilir. İndirimin uygulanması, suçun oluştuğuna ilişkin gerekçe yazılması zorunluluğunu kaldırmaz. Suç sabit değilse indirimli mahkûmiyet yerine beraat koşulları değerlendirilir.

Dörtte bir indirim, TCK m.61’e göre yapılan ceza belirleme işlemlerinden sonra sonuç cezaya uygulanır. Temel ceza, artırımlar ve diğer indirimlerin gerekçeleri hükümde ayrı gösterilir. Sonuç cezanın düşüklüğü, CMK m.251/1’deki kanuni üst sınır koşulunun yerine geçmez. Böylece usulün başlangıçtaki kapsamı ile hüküm aşamasındaki indirim hesabı birbirinden ayrılır.

M.251/4, koşulları varsa kısa süreli hapsin seçenek yaptırıma çevrilmesini veya hapis cezasının ertelenmesini düzenler. Aynı fıkrada HAGB bakımından, sanığın uygulanmasına yazılı olarak karşı çıkmaması koşulu yer alır. Bu özel düzenleme, sıradan HAGB dosyalarında artık her durumda sanığın açık kabulünün zorunlu olduğu şeklinde genellenemez. HAGB’nin tarih ve kanun yolu ayrımı ayrıca incelenmelidir.

Kararda itirazın usulü ve sonuçları gösterilir. Özellikle sanığın itirazının dörtte bir indirime etkisi açıklanmalıdır. Sadece hükmün son ceza satırını okumak yeterli değildir; gerekçe, kanun yolu bildirimi, yargılama giderleri ve varsa güvenlik tedbirleri birlikte kontrol edilir. Karar kesinleşmeden cezanın infaz edileceği varsayımıyla işlem yapılmaz.

Esasa yönelik itirazdan sonra hangi mahkeme yargılar?

CMK m.252/1’e göre süresinde itiraz edilmeyen basit yargılama hükümleri kesinleşir. Başvuru, genel itiraz süresini düzenleyen m.268/1 kapsamında kararın m.35’e göre öğrenilmesinden itibaren iki haftada yapılır. Duruşmasız verilen hükümde tebliğ belgesi bu hesabın merkezindedir. Başvuru, hükmü veren mahkemeye sunulur; dosyanın sonraki gönderilme işlemi mahkemece yürütülür.

1 Haziran 2024’ten itibaren uygulanan m.252/2 düzenlemesinde, o yerde birden fazla asliye ceza mahkemesi varsa dosya tevzi ölçütleriyle belirlenen asliye ceza mahkemesine gönderilir. Tek mahkeme bulunan yerde yetkili başka hâkim, yoksa adalet komisyonu başkanının görevlendirdiği hâkim duruşma açar. Ankara’daki dosya için mahkeme numarası varsayılarak seçilmez; resmî tevzi sonucu esas alınır.

Bu aşamada genel hükümlere göre duruşma yapılır. Taraflar gelmese bile yargılama yürütülebilir ve m.223’e göre hüküm verilebilir; davetiyede bu husus belirtilir. Duruşmadan önce itirazdan vazgeçilirse duruşma yapılmaz ve itiraz edilmemiş sayılır. Böyle bir vazgeçmenin sonuçları, ilk karardaki ceza ve kesinleşme bakımından değerlendirilmeden imzalanmamalıdır.

İndirimin korunması kimin itiraz ettiğine bağlıdır

M.252/3 uyarınca duruşmalı yargılama yapan mahkeme önceki basit yargılama hükmüyle bağlı değildir. İtiraz sanık dışındaki kişi tarafından yapılmışsa dörtte bir indirim korunur. Sanık itiraz etmişse bu indirimin korunması güvencesi yoktur. Bu durum, her sanık itirazının mutlaka daha ağır ceza doğuracağı anlamına gelmez; duruşmada beraat veya başka lehe sonuç da kanuni koşullarıyla değerlendirilir.

İtiraz üzerine verilen karar sanık lehineyse ve aynı lehe hususun itiraz etmeyen diğer sanığa uygulanması mümkünse m.252/4 gereğince o sanık da yararlanır. Bu, bütün ortak dosyalarda sınırsız bir yararlanma değildir; lehe nedenin kişisel mi yoksa ortak mı olduğu belirlenir. Duruşma sonunda verilen yeni hüküm için m.252/5 uyarınca genel kanun yolu rejimi uygulanır.

Yalnız gider veya hesap hatasına itiraz

İtiraz sadece yargılama gideri, vekâlet ücreti veya maddi hata hakkındaysa m.252/7 gereğince m.268/2’deki merci incelemesi yapılır; dosya sırf bu nedenle tam duruşmalı yargılamaya dönüştürülmez. Başvurunun süre veya başvuru hakkı yönünden reddedilmesi gerektiği düşünülüyorsa m.252/6’daki gönderme ve merci denetimi uygulanır. Esasa itiraz ile yalnız masraf kalemine itirazın dilekçede ayrılması bu yüzden önemlidir.

İddianamedeki fiille bağlılık ve ek savunma

CMK m.225 uyarınca hüküm yalnız iddianamede unsurları gösterilen fiil ve fail hakkında verilir; mahkeme fiilin hukuki nitelendirmesinde iddia ve savunmayla bağlı değildir. Bu yetki, iddianamede bulunmayan başka bir olaydan doğrudan mahkûmiyet kurulmasını sağlamaz. İncelemede isnat edilen fiil ile uygulanacak kanun maddesi ayrılır.

CMK m.226, suçun hukuki niteliği değişmeden önce sanığın haberdar edilmesini ve savunmasını yapabilecek durumda bulundurulmasını gerektirir. Ek savunma gereken hâllerde istem üzerine hazırlık süresi verilir. Basit yargılama, bu güvenceleri ortadan kaldıran bir usul değildir. Yeni hukuki değerlendirme suçun basit yargılama kapsamını da etkiliyorsa m.251’in koşulları yeniden denetlenir; gerekli duruşma m.251/6 çerçevesinde açılır.

CMK m.225–226 ile m.251 birlikte uygulanır. İddianamenin kabul tarihi, isnat edilen olay ve ek savunma bildirimi dosyada ayrı belgelerle izlenir.

Sık sorulan sorular