Bakanlık Bazı Ürünlerde Sözleşmeli Üretimi Zorunlu Tutabilir mi? | 5488 m.13/b (2026)

Sözleşmeli üretimde temel kural irade serbestisi midir?

Evet. 5488 sayılı Tarım Kanunu m.13/b açıkça “sözleşmeli üretimde irade serbestisi esastır” der. Normal koşullarda üretici ile alıcı, sözleşmeli üretim ilişkisine girip girmeme konusunda kendi ekonomik ve hukuki kararlarını verir. Üretici belirli bir alıcıyla sözleşme yapmak zorunda değildir; alıcı da her üreticiyle sözleşme kurmak zorunda değildir.

Ancak aynı bent, kamu yararına ilişkin dört ana amaç nedeniyle bu serbestliğe istisna tanır. Bakanlık ihtiyaç hâlinde belirli ürün veya ürün gruplarının m.13 kapsamında sözleşmeli üretilmesini zorunlu tutabilir.

Zorunlu sözleşmeli üretimin kanuni dayanağı nedir?

Dayanak 5488 m.13/b’dir. Bakanlığın zorunlu sözleşmeli üretim kararı genel ve sınırsız bir yetki değildir. Kanun zorunluluğun uygulanabileceği amaçları sayar: salgın hastalıklar; tarım ürünleri ticaretindeki gelişmeler karşısında arz güvenliğinin sağlanması; tarımsal üretimin iç veya dış talebe uygun olarak ayarlanması; bitki ve hayvan sağlığının korunması.

Bu amaçlardan biri veya birkaçı doğrultusunda Bakanlık, ihtiyaç gördüğü ürün veya ürün gruplarını belirler. Kanuni istisna, bütün tarımsal üretimi otomatik olarak sözleşmeli sisteme dönüştürmez.

Salgın hastalık hâlinde neden sözleşmeli üretim zorunlu tutulabilir?

Salgın hastalık, tarımsal üretim zincirini, ürün hareketini ve gıda arzını doğrudan etkileyebilir. Bakanlık üretimin izlenebilir, kontrollü ve planlı yürütülmesi için belirli ürün veya üretim varlıklarında sözleşmeli model uygulayabilir.

Sözleşmeli model; üretici, alıcı, ürün miktarı, teslim, kayıt ve sigorta bilgilerinin önceden belirlenmesine imkân verir. Böylece üretim zincirinin daha yakından izlenmesi sağlanır.

Arz güvenliği gerekçesi nasıl uygulanır?

Tarım ürünleri ticaretindeki gelişmeler, ülke içinde belirli bir ürünün arzında risk yaratabilir. İthalat, ihracat, fiyat, stok, üretim miktarı veya tedarik zinciri gelişmeleri arz güvenliği açısından Bakanlık müdahalesini gerektirebilir. m.13/b bu durumda belirlenen ürünün sözleşmeli olarak üretilmesini öngörebilme yetkisi verir.

Arz güvenliği kararı üreticinin yalnızca ticari tercihine bırakılamayacak stratejik ihtiyaçlara yöneliktir. Hangi ürün veya ürün grubunun kapsama alındığı Bakanlığın güncel düzenlemesinden kontrol edilmelidir.

İç veya dış talebe göre üretim nasıl ayarlanır?

Kanun, tarımsal üretimin iç veya dış talebe uygun biçimde ayarlanmasını zorunlu sözleşmeli üretimin gerekçelerinden biri olarak sayar. Amaç, üretim miktarı ile pazar talebi arasında öngörülebilir bağ kurmaktır. Özellikle ihracata yönelik üretimde kalite, miktar ve teslim takvimi önceden belirlenebilir.

Bu sistem üreticinin ürünü kime satacağını, hangi miktarı hangi şartlarla teslim edeceğini ve alıcının hangi yükümlülükleri üstlendiğini sözleşme üzerinden görünür hâle getirir.

Bitki ve hayvan sağlığının korunması nasıl bir gerekçedir?

Bitki veya hayvan sağlığını tehdit eden risklerde üretim yönteminin, girdilerin, işletme kayıtlarının ve ürün hareketinin kontrolü önemlidir. m.13/b Bakanlığa, bu amaçla ihtiyaç hâlinde belirli ürün veya ürün gruplarında sözleşmeli üretimi zorunlu kılma yetkisi verir.

Bu yetki, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu gibi özel sağlık mevzuatındaki yükümlülüklerin yerine geçmez. Sözleşmeli üretim zorunluluğu ile bitki/hayvan sağlığı kuralları birlikte uygulanır.

Zorunluluk bütün ürünler için geçerli olabilir mi?

Kanun “Bakanlık tarafından belirlenen ürün veya ürün grupları” ifadesini kullanır. Dolayısıyla üretici, kendi ürününün güncel olarak zorunlu sözleşmeli üretim kapsamına alınıp alınmadığını Bakanlık düzenlemelerinden kontrol etmelidir. Kapsam dışında kalan ürün bakımından m.13/b istisnasına dayanılarak kendiliğinden sözleşme zorunluluğu doğmaz.

Ürün kapsamı dönemsel ihtiyaçlara göre değişebilir. Önceki yıl serbest olan bir ürün sonraki yıl kapsama alınabilir; bunun tersi de mümkündür.

Bakanlığın güncel kararları nereden izlenmelidir?

T.C. Tarım ve Orman Bakanlığının resmi internet sitesi, ilgili genel müdürlük duyuruları, mevzuat ve Resmî Gazete düzenlemeleri izlenmelidir. Üretici veya alıcının yalnız geçmiş sezon uygulamasına dayanması yeterli değildir.

Sözleşme imzalanmadan ve üretime başlanmadan önce ürünün güncel üretim planlaması, sözleşmeli üretim, kayıt ve sigorta statüsü birlikte kontrol edilmelidir.

Zorunlu sözleşmeli üretim ile üretim izni aynı şey midir?

Hayır. 5488 m.7, Bakanlığın belirlediği ürün veya ürün gruplarında üretime başlamadan önce izin alınmasını düzenler. m.13/b ise belirli koşullarda ürünün sözleşmeli üretilmesini zorunlu kılma yetkisini düzenler. Aynı ürün hem üretim iznine hem de sözleşmeli üretim yükümlülüğüne tabi olabilir.

Üretim izni hakkında Tarımsal Üretim İzni Zorunlu mu? rehberi incelenebilir.

Zorunlu sözleşmede taraflar sözleşme şartlarını serbestçe belirleyebilir mi?

Sözleşmeli üretimin zorunlu olması, sözleşmenin bütün içeriğinin tarafların serbest iradesine bırakıldığı anlamına gelmez. 5488 m.13/a; taraflarda aranacak nitelikler, ürünün teslim ve tesellüm koşulları, fiyat ve miktar değişim oranları, ayni ve nakdi avans sınırları gibi genel şartların Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenmesini öngörür.

Tarafların sözleşmesi bu emredici ve düzenleyici çerçeveye uygun olmalıdır. Kanuna aykırı özel hükümle kanuni korumalar bertaraf edilemez.

Sigorta zorunluluğu zorunlu sözleşmeli üretimde de geçerli mi?

Evet. m.13/ç, tarımsal üretim sözleşmesine tabi ürünlere veya üretim varlıklarına sigorta yaptırılmasını zorunlu tutar. Ürünün m.13/b gereği zorunlu sözleşmeli üretime alınmış olması bu sigorta yükümlülüğünü kaldırmaz.

Sigorta konusunda ayrıntılı bilgi için Sözleşmeli Tarımda Ürün Sigortası Zorunlu mu? rehberi incelenebilir.

Sözleşmeler kayıt sistemi üzerinden kurulabilir mi?

Evet. 5488 m.13/c’ye göre Bakanlık sözleşmeli üretimin geliştirilmesi, izlenmesi ve kontrolü amacıyla tarafları ve sözleşme kapsamını içeren kayıt sistemleri oluşturur; sözleşmeler bu sistemler kullanılarak da düzenlenebilir.

Zorunlu sözleşmeli üretimde kayıt sistemi özellikle önemlidir. Üretici, alıcı, ürün, miktar ve sözleşme bilgilerinin Bakanlık kayıtlarıyla uyumlu olması gerekir.

Uyuşmazlık çıkarsa hangi özel hükümler uygulanır?

Tarımsal üretim sözleşmesinden doğan davalarda m.13/e uyarınca arabuluculuk dava şartıdır. Arabulucu görevlendirmeden itibaren iki hafta içinde başvuruyu sonuçlandırır; zorunlu hâlde süre en fazla bir hafta uzatılabilir. Dava aşamasında m.13/f gereği basit yargılama uygulanır ve dava ivedi görülür.

Üretici ayrıca dava ve icra takip giderlerinden geçici olarak muaftır; giderleri Devlet avanslar ve sonuçta haksız çıkan taraftan tahsil eder.

Üretici ve alıcı için kontrol listesi

Önce ürünün güncel olarak zorunlu sözleşmeli üretim kapsamına alınıp alınmadığını kontrol edin. Bakanlıkça belirlenen genel sözleşme şartlarını sözleşmeye uygulayın. Taraf ve ürün bilgilerini kayıt sistemiyle eşleştirin. Ürün veya üretim varlığı için zorunlu sigortayı yaptırın.

Teslim, kalite, miktar, fiyat formülü, avans, mücbir sebep ve ceza koşulunu açık yazın. Alım veya satımdan vazgeçme ceza koşulunu m.13/d’deki yüzde 20–50 sınırına uygun kurun. Uyuşmazlık halinde önce zorunlu arabuluculuğa başvurun.

Zorunlu sözleşmeli üretim kararı belirli bir alıcıyı otomatik olarak tayin eder mi?

5488 sayılı Kanun m.13/b, Bakanlığa belirli ürün veya ürün gruplarının sözleşmeli olarak üretilmesini zorunlu tutma yetkisi verir; ancak bu bent tek başına belirli bir özel şirketi veya alıcıyı bütün üreticiler için zorunlu sözleşme tarafı olarak tayin eden bir hüküm içermez. Ürünün sözleşmeli üretime alınması ile somut sözleşmenin hangi taraflar arasında ve hangi usulle kurulacağı birbirinden ayrı konulardır.

Somut uygulamada tarafların nitelikleri, sözleşme şartları, kayıt sistemi ve Bakanlığın ilgili ürün için yayımladığı düzenlemeler birlikte esas alınır. Üretici, yalnız “ürün sözleşmeli üretime alındı” bilgisinden hareket ederek kendisine yöneltilen herhangi bir sözleşmeyi kontrolsüz biçimde imzalamamalıdır. Sözleşmenin tarafı, temsil yetkisi, ürün kapsamı, miktar, teslim, fiyat ve ödeme koşulları açık olmalıdır.

Bakanlık sözleşmeli üretimde ürün fiyatını doğrudan belirler mi?

5488 m.13/b’nin konusu zorunlu sözleşmeli üretim kararıdır; bu bent ürünün satış fiyatını doğrudan belirleyen bir fiyat tarifesi içermez. Buna karşılık m.13/a, sözleşmenin taraflarında aranacak nitelikler ile sözleşmeye konu ürünün teslim ve tesellüm koşulları, fiyat ve miktarlardaki değişim oranları, ayni ve nakdi avans sınırları ve benzeri genel şartların Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirleneceğini düzenler.

Bu nedenle sözleşmede fiyatın nasıl belirleneceği açık ve hesaplanabilir şekilde yazılmalıdır. Sabit fiyat, belirli bir endeks veya sözleşmede tanımlanmış başka bir hesap yöntemi kullanılacaksa hangi tarihte hangi verinin esas alınacağı tereddüde yer bırakmayacak biçimde gösterilmelidir. Taraflardan birine tek taraflı ve ölçüsüz biçimde belirsiz fiyat belirleme yetkisi veren kayıtlar, uyuşmazlık riskini artırır.

Sözleşmede ürün miktarı ve teslim şartları neden açık yazılmalıdır?

5488 m.13 sistemi, yalnız “ürün yetiştirilecek ve alınacak” şeklinde genel bir anlaşmayı değil, üretim ve alım yükümlülükleri belirlenebilir bir sözleşmeyi esas alır. Ürün çeşidi, üretim alanı veya işletme, sözleşme miktarı, kalite standardı, teslim yeri, teslim dönemi, kabul ve ret usulü ile ödeme tarihi açık yazılmalıdır.

Bu unsurlar m.13/d’deki ceza koşulunun hesabı bakımından da doğrudan önem taşır. Kanun, mücbir sebep dışında alım veya satımdan vazgeçme hâlindeki ceza koşulunu “vazgeçilen ürünün sözleşme bedeli” üzerinden kurar. Vazgeçilen ürün miktarı veya birim fiyat belirsiz bırakılırsa ceza koşulu hesabı da tartışmalı hâle gelir.

Ayni ve nakdi avanslar sınırsız olarak kararlaştırılabilir mi?

Hayır. 5488 m.13/a, tarımsal üretim sözleşmelerinde ayni ve nakdi avansların sınırlarının da Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenecek genel şartlar arasında olduğunu açıkça sayar. Tohum, fide, gübre, yem, ilaç, nakit avans veya benzeri girdilerin üreticiye verilmesi hâlinde bunların bedeli, mahsup şekli ve geri ödeme koşulları sözleşmede açıkça gösterilmelidir.

Avansın sonradan ürün bedelinden nasıl düşüleceği, ürünün kısmen veya tamamen teslim edilememesi hâlinde nasıl tasfiye edileceği ve sigorta tazminatının avans hesabına etkisi belirsiz bırakılmamalıdır. Üretici imza aşamasında yalnız alacağı avans tutarına değil, sözleşme sonunda karşılaşacağı mahsup hesabına da bakmalıdır.

Zorunlu sözleşmeli üretimde sigorta ve kayıt yükümlülükleri devam eder mi?

Evet. Bir ürünün m.13/b kapsamında sözleşmeli üretilmesinin zorunlu hâle gelmesi, maddenin diğer bentlerini devre dışı bırakmaz. m.13/c uyarınca Bakanlık sözleşmeli üretimin geliştirilmesi, izlenmesi ve kontrolü için tarafları ve sözleşme kapsamını içeren kayıt sistemleri oluşturur; sözleşmeler bu sistemler kullanılarak da düzenlenebilir. m.13/ç uyarınca da sözleşmeye konu ürün veya üretim varlıklarının sigortalanması zorunludur.

Bu nedenle üretici ve alıcı; imzalı sözleşme, Bakanlık kayıt sistemi, üretim yeri, ürün, miktar, dönem ve sigorta poliçesindeki bilgileri birbiriyle eşleştirmelidir. Farklı parseli veya farklı üretim dönemini gösteren poliçe, sözleşmeye konu üretimin sigortalandığını kanıtlamaz.

Sözleşmeli üretim yapan üretici desteklemelerde öncelik kazanabilir mi?

5488 m.13’ün başlangıç hükmü, Bakanlığın tarım sektöründe sözleşmeli üretimin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için gerekli düzenlemeleri yapacağını ve sözleşmeli üretimi özendirmek üzere üreticilere sözleşmeli üretim ile ilgili desteklerde öncelik verileceğini düzenler. Bu hüküm, her sözleşme imzalayan üreticiye otomatik ve koşulsuz ödeme yapılacağı anlamına gelmez.

Destekten yararlanabilmek için ilgili yılın destekleme kararı, tebliği ve başvuru şartlarının ayrıca sağlanması gerekir. Üreticinin sırf sözleşme imzalaması, başka bir destek programının kayıt, süre, ürün, alan veya belge şartlarını ortadan kaldırmaz.

Zorunlu sözleşmeli üretime ilişkin özel bir para cezası m.13/b’de yazıyor mu?

5488 m.13/b’nin kendi metninde, zorunlu sözleşmeli üretim kararına aykırılık için m.7’deki gibi belirli oranlı ve kademeli bir idari para cezası düzenlenmemiştir. Bu nedenle m.7’deki yüzde 1–5 para cezası veya beş yıllık destekten men yaptırımı, sırf m.13/b’deki sözleşmeli üretim düzenlemesine dayanılarak otomatik olarak uygulanamaz.

Bununla birlikte somut ürüne ilişkin Bakanlık düzenlemesi, destekleme mevzuatı, kayıt yükümlülükleri ve başka özel kanunlar ayrıca incelenmelidir. Yaptırım uygulanacaksa idare hukuki dayanağını, ihlal edilen açık yükümlülüğü ve yetkili makamı göstermelidir. Üretici açısından en güvenli yol, ürünün zorunlu sözleşmeli üretim kapsamına alındığı sezonda ilgili Bakanlık düzenlemesini üretime başlamadan önce kontrol etmektir.

m.7 üretim planlaması ile m.13/b birlikte nasıl uygulanır?

5488 m.7 ve m.13/b aynı kanunda yer alsa da farklı yükümlülükler kurar. m.7 üretim planlaması kapsamında Bakanlığın belirlediği ürün veya ürün gruplarında üretime başlamadan önce izin alınmasını düzenler. m.13/b ise kanunda sayılan amaçlarla belirlenen ürün veya ürün gruplarının sözleşmeli üretilmesini zorunlu kılma yetkisi verir.

Bir ürün her iki düzenlemenin kapsamına alınmışsa yalnız sözleşme yapmak üretim izninin yerine geçmez; yalnız üretim izni almak da zorunlu sözleşmeli üretim şartını ortadan kaldırmaz. Üretici, üretim planlaması izni ile sözleşmeli üretim şartlarını ayrı ayrı yerine getirmelidir.

Zorunlu sözleşmeli üretim kararında üreticinin kontrol etmesi gereken belgeler

Üretici öncelikle Bakanlığın ilgili ürün veya ürün grubunu kapsama alan güncel karar veya düzenlemesini kontrol etmelidir. Ardından sözleşme tarafının kimliği ve temsil yetkisi, ürün ve miktar, üretim alanı, fiyat veya fiyat formülü, teslim yeri ve tarihi, ödeme süresi, kalite şartları, avanslar, sigorta ve ceza koşulu maddeleri incelenmelidir.

Sözleşmenin Bakanlık kayıt sistemine işlenmesi gerekiyorsa sistem kaydı alınmalı; üretim izni gereken üründe m.7 kapsamındaki izin ayrıca tamamlanmalıdır. Poliçe, sözleşme ve üretim kayıtlarında ürün, parsel veya işletme ve üretim dönemi aynı olmalıdır. Taraflar yapılan değişiklikleri sözlü bırakmamalı, yazılı ek protokol ve kayıt güncellemesiyle belgelemelidir.

İlgili içerikler

• Tarımsal Üretim İzni Zorunlu mu?
• Sözleşmeli Tarımda Ürün Sigortası
• Sözleşmeli Üretimde Ceza Koşulu
• Tarımsal Üretim Sözleşmesinde Arabuluculuk

Resmî kaynaklar

• 5488 sayılı Tarım Kanunu
• T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı
• Resmî Gazete

Sık Sorulan Sorular