Bonoda Rehin Cirosu: Senedi Teminat Alanın Tahsil Yetkisi ve Borçlunun Savunmaları

Bonoda rehin cirosu, senetten doğan alacağın bir başka alacağı güvenceye almak üzere teminat verilmesidir. TTK m.689, rehin kaydıyla senedi alan hamile senetten doğan bütün hakları kullanma yetkisi verir. Aynı madde, bu hamilin yapacağı yeni cironun yalnız tahsil cirosu hükmünde olduğunu düzenler. Poliçeye ilişkin bu kural, TTK m.778/1-a nedeniyle bonoya da uygulanır. Senedin rehin verilmesi, bonoyu düzenleyen kişinin temel borcuyla teminat altına alınan alacağın aynı borç olduğu anlamına gelmez; hangi borcun hangi senetle güvenceye alındığı ayrı belirlenir.

Rehin cirosunda hangi kişiler ve hangi alacaklar bulunur?

İncelemenin ilk aşamasında üç sıfat ayrılır: bonoyu düzenleyerek ödeme taahhüdünde bulunan kişi, bonoyu elinde tutup teminat veren ciranta ve senedi rehin alan alacaklı. Düzenleyen, bono borçlusudur. Ciranta ise sahip olduğu senedi başka bir borcun teminatı olarak verir. Rehin alan kişinin hakkı hem senedin şekline ve ciro zincirine hem de teminat ilişkisinin içeriğine göre değerlendirilir. Aynı kişi bazı işlemlerde birden fazla sıfat taşısa bile belgelerde bu sıfatlar birbirine karıştırılmamalıdır.

Teminat altına alınan alacak; rehin verenin borcundan veya kararlaştırılan bir üçüncü kişi borcundan kaynaklanabilir. Bu nedenle senette yazan bedel ile güvence altına alınan hesabın bakiyesi her zaman aynı değildir. Bono numarası, düzenlenme tarihi, vadesi, bedeli ve düzenleyenin kimliği teminat sözleşmesinde açık gösterilir. Belirli senetlerin teslim edildiği bir işlemde, yalnız toplam teminat tutarını yazmak hangi senedin ne zaman geri verileceği konusunda uyuşmazlık doğurur. Senet listesi ve teslim kaydı bu ayrımı görünür hâle getirir.

Rehin cirosunun kanuni dayanağı ve şekli nedir?

TTK m.689/1, bedeli teminattır veya bedeli rehindir ibaresiyle ya da rehnetmeyi belirten başka bir kayıtla yapılan ciroyu düzenler. Kanun belirli iki kelimeyi kullanmayı tek geçerlilik yolu saymaz; kaydın rehnetme iradesini göstermesi gerekir. TTK m.683 uyarınca ciro, senet veya senede bağlı alonj üzerine yazılır ve ciranta tarafından imzalanır. Ayrı bir sözleşmede senedin teminat olarak verildiğinin yazılması ile senet üzerinde açık rehin cirosunun bulunması aynı şekil işlemi değildir.

Ciro metni tek başına yeterli görülmemelidir. TTK m.681, ciroyla birlikte senet zilyetliğinin geçirilmesini esas alır. TMK m.954, devredilebilen alacakların ve diğer hakların rehnini kabul eder; m.956, hamiline olmayan kıymetli evrakta teslimle birlikte ciro veya yazılı devir beyanını düzenler. Dolayısıyla asıl bononun kimin elinde olduğu belirlenir. Tarama dosyası, mesajlaşma uygulamasından gönderilen fotoğraf veya senet listesinin imzalanması, asıl senedin teslim edildiğini kendiliğinden göstermez.

Bonoda emre yazılı değildir kaydı bulunuyorsa TTK m.681/2 ayrıca uygulanır. Böyle bir senedin devri alacağın temliki hükümlerine bağlıdır; olağan ciro sistemi üzerinden aynı sonuçlar kurulamaz. İncelemede önce senedin devir rejimi, sonra imzanın ve rehin kaydının yeri değerlendirilir. Teminat işlemine karar veren şirket yetkilisinin temsil gücü de belgelenmelidir. Yetkisiz kişinin imzası sorunu, rehin cirosu ibaresinin doğru yazılmış olmasıyla ortadan kalkmaz.

Rehin cirosu, temlik ve tahsil cirosundan nasıl ayrılır?

Temlik cirosunun işlevi senetten doğan hakların devridir. Tahsil cirosunda ise senet başkası adına tahsil yetkisiyle verilir; TTK m.688 bu yetkiyi ve borçlunun ileri sürebileceği savunmaları ayrıca düzenler. Rehin cirosunda amaç bir alacağın güvence altına alınmasıdır. Bununla birlikte TTK m.689, rehin alan hamile senet haklarını kullanma imkânı tanır. Bu üç işlemi yalnız senedin fiziksel olarak el değiştirmesine bakarak birbirinden ayırmak mümkün değildir; ciro metni ve hukuki amaç birlikte okunur.

Tahsil cirosuyla devralana karşı, cirantaya yöneltilebilen defiler kanunun belirlediği çerçevede ileri sürülür. Rehin cirosunda ise m.689/2 ayrı bir savunma düzeni kurar. Bu fark, cironun yanlış adlandırılmasının neden önemli olduğunu gösterir. Bir bankaya veya başka bir alacaklıya gönderilen her senet tahsil senedi değildir; aynı şekilde her teminat teslimi de açık rehin cirosu içermez. Hesap sözleşmesindeki genel ifadeler okunurken senedin arkasındaki kayıtların ve alonjun ayrıca incelenmesi gerekir.

Senedi rehin alan hamil hangi hakları kullanır?

TTK m.689, rehin alan hamile bonodan doğan bütün hakları kullanma yetkisi tanır. Bu kapsamda ödeme isteme, hakkın korunması için gereken kambiyo işlemlerini yapma ve kanuni koşulları oluşan başvuru yollarını kullanma yetkisi değerlendirilir. Rehin kaydı, hamilin senedi yalnız kasasında tutabileceği anlamına gelmez. Ancak bono üzerinde hak sahibi görünmek, senedin şekil unsurlarındaki eksiklikleri veya takip şartlarını gidermez. Bonoya dayalı kambiyo takibi için senedin niteliği, vadesi ve takip belgeleri ayrıca kontrol edilir.

Bonoyu düzenleyen kişi, TTK m.779 uyarınca poliçeyi kabul eden gibi sorumludur. Cirantalara başvuru ise ilgili ibraz, protesto ve diğer başvuru koşullarıyla birlikte incelenir. Rehin cirosunun varlığından hareketle bütün imza sahiplerinin aynı işlem ve aynı süreyle sorumlu olduğu söylenemez. Dosyada kimin düzenleyen, kimin ciranta, kimin avalist olduğu açık gösterilmelidir. Hamilin yetkili olması ile belirli bir borçluya karşı başvuru hakkının korunmuş olması ayrı denetimlerdir.

Tahsil yetkisi ile tahsil edilen paranın nihai hesabı da ayrıdır. Rehin alan alacaklı, senet bedelini kendi malvarlığına hiçbir hesap vermeden katma hakkını yalnız rehin cirosundan çıkaramaz. Hangi borcun teminat altına alındığı, borcun kalan tutarı, tahsilatın hangi kaleme işlendiği ve senedin geri verilme koşulları teminat ilişkisi üzerinden hesaplanır. Bono bedeli ile teminat borcunu tek bir kayıt altında izlemek, fazla tahsilat ve mükerrer ödeme iddialarının incelenmesini güçleştirir.

Rehin alan kişi bonoyu yeniden devredebilir mi?

TTK m.689/1 bu konuda açık bir sınır koyar: Rehin cirosuyla senedi alan kişinin yapacağı ciro yalnız tahsil cirosu hükmündedir. Yeni ciroya ayrıca temlik sözcüğü yazılması, kanunun verdiği etkiyi genişletmez. Böylece rehin hamilinin senedi tahsil için başka bir kişiye vermesi ile senedi sınırsız biçimde yeni bir hak sahibine devretmesi ayrılır. Sonraki hamilin yetkisi belirlenirken ciro zincirindeki önceki rehin kaydı atlanamaz.

Bu nedenle senedi devralan kişi yalnız son imzaya bakmamalıdır. TTK m.686 kapsamındaki birbirine bağlı ciro zinciri incelenirken rehin veya tahsil kaydı taşıyan halkalar belirlenir. Çizilmiş cirolar, beyaz ciro ve alonj bağlantısı ayrı değerlendirilir. Zincirde görülen bir rehin kaydından sonra gelen imzaya doğrudan olağan temlik cirosu sonucu bağlamak, tahsil yetkisini mülkiyet devriyle karıştırır. Belge incelemesinde senedin ön yüzü, arka yüzü ve bütün alonj sayfaları birlikte korunmalıdır.

Bono borçlusu hangi şahsi savunmaları ileri sürebilir?

TTK m.689/2’ye göre senetten sorumlu kişiler, kendileriyle rehin cirosunu yapan ciranta arasında doğrudan var olan ilişkilere dayanan defileri rehin alan hamile karşı ileri süremez. Bu kural, senedi teminat olarak alan kişinin hakkını önceki kişisel ilişkilerden belirli ölçüde ayırır. Örneğin temel satış sözleşmesinin ifası hakkında çıkan uyuşmazlık ile rehin hamilinin senetten doğan talebi aynı hukuki ilişki değildir. Borçlunun hangi ilişkiye dayandığı ve bu ilişkinin taraflarının kim olduğu açıkça belirlenmelidir.

Kanunun istisnası, hamilin senedi edinirken bile bile borçlunun zararına hareket etmesidir. Buradaki değerlendirme edinme anına ve somut davranışa yönelir. Rehin alanın bir satış sözleşmesinin varlığını bilmesi veya senedin ticari işlemden doğduğunu öğrenmesi, tek başına istisnanın bütün koşullarını ispatlamaz. Bilginin içeriği, edinme tarihi ve borçlunun zararına davranış iddiasını destekleyen yazışmalar ayrı gösterilir. Kanundaki ölçüt, yalnız soyut bir kötüniyet suçlamasıyla karşılanmış sayılmaz.

Şahsi defilere ilişkin bu sınırlama, senet üzerindeki her eksikliğin etkisiz olduğu anlamına gelmez. İmzanın aidiyeti, senedin zorunlu unsurları ve hamilin hak sahibi olup olmadığı kendi kurallarına göre incelenir. Borçlunun savunmasını yalnız teminat ilişkisinin varlığına dayandırması, senedin kambiyo niteliği veya imza sorununu kendiliğinden gündeme getirmez. Kambiyo senedi niteliğine ilişkin İİK 170/a denetimi, rehin cirosunun hukuki etkisinden ayrı bir inceleme başlığıdır.

Rehin cirosu ile teminat senedi aynı şey mi?

Hayır. Kişinin kendi düzenlediği bonoyu bir sözleşmenin güvencesi olarak alacaklıya vermesi ile elindeki bir bonoyu rehin cirosuyla teminat göstermesi aynı işlem değildir. İlkinde bononun hangi borcun teminatı olarak düzenlendiği tartışılır; ikincisinde mevcut senet hakkı rehnedilir. Her iki işlemde teminat kelimesinin kullanılması, uygulanan hükümleri eşitlemez. Senedin düzenleyeni, ilk lehtarı, rehin veren ve rehin alan kişi ayrı ayrı yazıldığında ayrım çoğu dosyada belirginleşir.

Senet üzerindeki teminat kaydının ödeme taahhüdünü belirli bir koşula bağlayıp bağlamadığı da metnin tamamından değerlendirilir. TTK m.689’un ciro için kabul ettiği rehin ibaresini, bononun ön yüzündeki her şarta otomatik geçerlilik veren bir hüküm gibi okumak doğru değildir. Aynı şekilde teminat kelimesi görüldüğü için senedin mutlaka geçersiz olduğu sonucu da kurulamaz. İnceleme, kaydın yeri, ifadesi ve bono taahhüdüyle ilişkisi üzerinden yapılır; belge görülmeden kesin nitelendirme yapılmamalıdır.

Kısmi ciro, vade ve ödeme kayıtları neden önemlidir?

TTK m.682/2 kısmi ciroyu geçersiz sayar. Senet bedelinin yalnız belirli bir bölümünün ciro edilmesiyle, senedin daha düşük tutardaki bir alacağı güvenceye alması aynı konu değildir. Teminat borcunun tutarı ayrı sözleşmede belirlenirken ciro kaydının senet bedelini hukuken bölmeye çalışmaması gerekir. Bunun yanında ciroya bağlanan koşulun m.682/1’deki sonucu ayrıca dikkate alınır. Teminat sözleşmesindeki hesap hükümleri ile cironun şekli tek bir karma metne dönüştürülmemelidir.

Vadeden sonra yapılan ciro her durumda aynı sonucu doğurmaz. TTK m.690, ödenmeme protestosundan veya protesto süresi geçtikten sonraki ciroyu alacağın temliki hükümlerine bağlar. Bu nedenle rehin kaydının tarihini, vadenin ve protesto işlemlerinin tarihinden bağımsız okumak doğru değildir. Ödeme aşamasında ise TTK m.709 kapsamındaki senedin geri verilmesi, makbuz ve kısmi ödeme kaydı değerlendirilir. Ödenen tutarın senede ve teminat hesabına doğru işlenmesi, aynı bedelin ikinci kez istenmesine ilişkin uyuşmazlığı önler.

TTK m.709/2 uyarınca hamil kısmi ödemeyi reddedemez. Kısmi ödeme yapan borçlu, ödemenin senet üzerine yazılmasını ve kendisine makbuz verilmesini isteyebilir. Bu işlemde bononun tamamının ödenmiş gibi iade edilmesiyle, kalan alacak için senedin elde tutulması birbirinden ayrılır. Makbuzda hangi bonoya ilişkin ödeme yapıldığı belirtilir; aynı kişiler arasındaki başka fatura veya kredi hesabına yapılan ödeme gibi kaydedilmez. Ödenen miktar, senetten doğan bakiye ile teminat altındaki borç hesabında ayrı ayrı izlenir.

Tam ödeme bakımından m.709/1, ibra şerhiyle senedin geri verilmesini isteme hakkını düzenler. Borçlu yalnız banka havalesi açıklamasına güvenerek asıl senedin dolaşımda kalmasını göz ardı etmemelidir. Rehin hamilinin ödeme almasıyla senedin nerede tutulduğu, teslimi kimin yapacağı ve tahsil kaydının hangi tarihte kapanacağı belirlenir. Ödeme belgesinin bulunması ile senedin iadesi aynı ispat işlevine sahip değildir. İade edilemeyen asıl senet bakımından ayrıca uygulanacak hukuki yol belirlenmeden basit bir fotokopiye asıl senet teslim alınmıştır kaydı yazılmaz.

İmza ve temsil sorunu rehin kaydından bağımsız mıdır?

TTK m.778/2, geçersiz ve yetkisiz imzalara ilişkin m.677 ve m.678 hükümlerini de bonoya taşır. Bir imzanın ilgili kişiyi bağlamaması, m.677 uyarınca diğer imzaları kendiliğinden geçersizleştirmez. Temsil yetkisi olmadan veya yetki aşımıyla imza atan kişinin senet sorumluluğu ise m.678 kapsamında ayrıca değerlendirilir. Dolayısıyla rehin alanın şirket kaşesini görmüş olması yeterli değildir; imzalayan kişi ile temsil edilen şirket ve imza tarihindeki yetki birbirine bağlanmalıdır.

İmza incelemesi yalnız bonoyu düzenleyen bakımından yapılmaz. Rehin cirosunu şirket adına imzalayan kişinin yetkisi de önem taşır. Belgeyi teslim eden çalışanın adı, ciroyu atan kişinin adı ve teminat sözleşmesini imzalayan temsilci aynı olmak zorunda değildir; fakat her işlemin kimin iradesine dayandığı anlaşılmalıdır. Teslim tutanağı, eksik temsil yetkisini tamamlayan bir belge olarak kullanılmaz.

Çekteki kayıt neden bonoyla aynı değerlendirilemez?

Bono bakımından TTK m.778, m.689’a açıkça gönderme yapar. Çekte uygulanacak poliçe hükümlerini sayan TTK m.818 ise bu maddeyi kapsamaz. Dolayısıyla bonoya ilişkin rehin cirosu çözümü çek üzerine aynı ibare yazılarak doğrudan uygulanamaz. Çekin devri ve hamilin yetkisi kendi hükümlerine göre incelenmelidir. Çekte ciro zincirinin denetlenmesi başlığı, bono ile çek arasındaki bu kanuni ayrım korunarak okunmalıdır.

Teslim ve hesap dosyasında hangi belgeler bulunmalıdır?

Senet dosyasında asıl bono, bütün ciro ve alonj görüntüleri, teminat sözleşmesi, teslim tutanağı ve güvenceye alınan borcun hesap dökümü bulunmalıdır. Şirketler bakımından imza yetkisini gösteren kayıtlar da eklenir. Tahsilat yapıldığında ödeme tarihi, para birimi, tutar ve mahsup edilen kalem ayrı kaydedilir. Senet geri veriliyorsa iade alan kişinin kimliği ile iade tarihi belgelenir. Bu kayıtlar, teminatın kuruluşundan sona ermesine kadar aynı senedin izlenmesini sağlar.

İşlemde ayrıca aval varsa avalistin sorumluluğu rehin ilişkisiyle birleştirilmemelidir. Rehin veren senet alacağını güvenceye ayırır; aval veren ise kambiyo taahhüdü altına girer. Aval ile kefalet arasındaki hukuki fark bu ikinci güvence türünün sınırlarını açıklar. Aynı dosyada birden fazla teminat bulunması her teminatın koşullarını kaldırmaz; tahsilatların ortak borç hesabında izlenmesi gerekir.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

Açıklamanın temel kaynağı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.681–690, m.709, m.778, m.779 ve m.818’dir. Rehin ve teslim bakımından 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.954 ve m.956 birlikte değerlendirilmiştir. Somut senet incelemesinde asıl belge, ciro zinciri ve teminat sözleşmesinin tamamı esas alınır.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

bakircipartners@gmail.com · +90 552 224 43 66

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →