Çeviri Eserin Telif Hakkı Kime Aittir? FSEK 6 ve 21 Rehberi 2026

Çeviri Neden FSEK m.6 Kapsamında İşlenme Eserdir?

FSEK m.6, başka bir eserden yararlanılarak meydana getirilen ve o esere oranla bağımsız olmayan fakat işleyenin hususiyetini taşıyan fikrî ürünleri işlenme eser olarak düzenler. Kanunda tercümeler açıkça işlenme örnekleri arasında yer alır. Çeviri, kaynak metnin konu ve içeriğini başka dile aktarırken çevirmenin dil bilgisi, üslup tercihi, anlam çözümlemesi, sözdizimi ve kültürel aktarım kararlarını içerir. Bu nedenle mekanik kelime karşılığı vermekten ibaret olmayan özgün çeviri, çevirmenin hususiyetini taşıdığı ölçüde FSEK korumasından yararlanır.

İşlenme eser, asıl eserden tamamen bağımsız değildir. Romanın Türkçe çevirisi kaynak romandaki olay örgüsü, karakterler ve anlatılan düşüncelerden yararlanır. Buna rağmen Türkçe ifade biçimi, cümle kuruluşu ve çeviri tercihleri yeni bir fikrî emek içerir. Hukuk bu iki katmanı birlikte korur: asıl eser üzerindeki haklar asıl eser sahibinde, özgün çeviri üzerindeki işlenme hakkı ise çeviride hususiyet sahibi kişide bulunur.

Bu yapı nedeniyle çeviri eserlerde tek bir izin zinciri yoktur. Kaynak eserin işlenmesi için asıl eser sahibinin izni gerekir; meydana gelen çevirinin yayımlanması ve ekonomik kullanımı için de çevirmenin hakları dikkate alınır. Yayıncının sağlıklı hak zinciri kurması için her iki katmanı da sözleşmeyle düzenlemesi gerekir.

Çeviri Eserin Eser Sahibi Kimdir?

FSEK m.8’in temel kuralına göre eser sahibi onu meydana getiren kişidir. İşlenme ve derlemelerde ise asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak kaydıyla işlenmenin sahibi onu işleyendir. Çeviriyi fikrî emeğiyle meydana getiren gerçek kişi bu nedenle çeviri eser sahibidir.

Yayınevinin çevirmenle hizmet ilişkisi kurması, çeviri ücretini ödemesi veya kitabı basması tek başına yayınevini çeviri eser sahibi yapmaz. Yayınevi mali hakların kullanım yetkisini sözleşme veya FSEK m.18 gibi özel hükümler çerçevesinde elde edebilir. Eser sahipliği ile mali hakların kullanılma yetkisi birbirinden ayrılmalıdır.

Birden fazla çevirmenin birlikte çalıştığı eserde katkılar ayrılabiliyorsa her çevirmen kendi bölümünün sahibi olabilir; katkılar ayrılmaz bir bütün oluşturuyorsa FSEK m.10 kapsamında eser sahipleri arasındaki birlik hükümleri gündeme gelebilir. Editörün yalnız yazım hatası düzeltmesi eser sahipliği yaratmaz; fakat yaratıcı ve bağımsız nitelikte kapsamlı yeniden işleme yaptığı iddiası varsa katkının hukuki niteliği somut olarak incelenir.

Koruma Süresi Devam Eden Bir Eseri Çevirmek İçin İzin Gerekir mi?

Evet. FSEK m.21’e göre bir eserden onu işlemek suretiyle faydalanma hakkı münhasıran eser sahibine aittir. Çeviri, kanunda sayılan tipik işleme biçimlerinden biridir. Bu nedenle koruma süresi devam eden bir roman, makale, oyun, senaryo veya başka eserin ticari çevirisinin yapılması için hak sahibinden işleme izni alınması gerekir.

İzin yalnız “çeviri yapabilirsin” cümlesinden ibaret olmamalıdır. Çevirinin hangi dile yapılacağı, hangi ülkede kullanılacağı, basılı ve dijital yayın hakları, sesli kitap, yeniden çeviri, uyarlama ve alt lisans yetkileri açıkça düzenlenmelidir. Yayıncılıkta yabancı hak ajansları bu yetkileri belirli süre ve bölgeler için lisanslayabilir.

Asıl eser sahibinden işleme izni alınmadan hazırlanmış bir çevirinin çevirmen tarafından meydana getirilmiş olması, kaynak eser üzerindeki ihlali kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Çevirmenin kendi emeği üzerinde hak iddiası ile asıl eser sahibinin izinsiz işlemeye karşı hakları aynı dosyada birlikte değerlendirilir.

Yayınevinin Çeviri Üzerindeki Hakları Nelerdir?

Yayınevi çeviriyi basmak, e-kitap olarak sunmak, dağıtmak veya başka biçimlerde kullanmak istiyorsa gerekli mali hak kullanım yetkisini edinmelidir. Çeviri sözleşmesi yalnız “çeviri hizmeti” başlığıyla kurulup mali haklar açıkça yazılmamışsa ileride hangi kullanımların yayınevine verildiği konusunda uyuşmazlık çıkabilir.

FSEK m.52, mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olmasını ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesini şart koşar. Bu nedenle işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim hakları gerektiği ölçüde tek tek yazılmalıdır. “Tüm telif hakları yayınevine aittir” biçimindeki genel kayıt, FSEK’in şekil sistemine göre güvenli bir devir hükmü değildir.

Yayınevinin asıl eser sahibinden aldığı yabancı yayın hakkının süresi de önemlidir. Kaynak eser lisansı beş yıl için verilmişse çevirmen sözleşmesindeki kullanım yetkisinin daha uzun yazılması, yayınevine kaynak eserden bağımsız sınırsız yayın yetkisi sağlamaz. Hak zincirinin tüm halkaları aynı kullanım planıyla uyumlu olmalıdır.

Çeviri Sözleşmesinde Hangi Maddeler Açıkça Yazılmalıdır?

İlk olarak kaynak eser ve çevirinin kapsamı belirlenmelidir. Kitabın adı, yazarı, kaynak dili, hedef dil, baskı veya sürüm bilgisi yazılmalıdır. İkinci olarak teslim tarihi, editoryal süreç ve çevirmenin revizyon sorumluluğu düzenlenmelidir. Üçüncü ve en önemli alan mali haklardır.

Çevirmenin hangi mali hakları devrettiği veya lisansladığı ayrı ayrı gösterilmelidir. Basılı kitap çoğaltma ve yayma hakkı; e-kitap ve çevrim içi erişim için umuma iletim hakkı; sesli kitap veya dramatizasyon için ek işleme ve temsil kullanımları farklı olabilir. Çevirinin reklam materyalinde kısmen kullanılması, başka bir eserde iktibas edilmesi veya veri tabanına alınması da sözleşmede açık düzenlenebilir.

Bedel modeli sabit ücret, baskı başına telif yüzdesi veya karma model olabilir. FSEK mali hak devrinin geçerliliğini tek bir ücret modeline bağlamaz; taraflar sözleşme özgürlüğü içinde bedeli belirler. Ancak çevirmenin manevi hakları ile ödeme ve hesap verme hükümleri birbirinden ayrılmalıdır.

Çevirmenin adının kapakta, iç kapakta, dijital mağaza sayfasında ve metadata alanlarında nasıl gösterileceği yazılmalıdır. Yeni baskıda çevirinin değiştirilmesi, kısaltılması veya sadeleştirilmesi isteniyorsa FSEK m.16’daki eserde değişiklik yapılmasını men etme hakkı bakımından çevirmenin onay süreci belirlenmelidir.

Çevirmenin Manevi Hakları Nelerdir?

Çeviri eser sahibi, mali hakların yanında FSEK’teki manevi haklardan da yararlanır. Çevirinin yayımlanma biçimi, çevirmenin adının belirtilmesi ve çeviride değişiklik yapılması manevi haklarla ilişkilidir. Mali hakların yayınevine devredilmiş olması, manevi hakların ortadan kalktığı anlamına gelmez.

FSEK m.15 kapsamında eser sahibinin adının belirtilmesini isteme hakkı vardır. Çevirmenin adını kaldırarak eseri başka çevirmenin eseri gibi sunmak, yalnız ekonomik değil manevi hak ihlali de doğurur. Çevirmenin gerçek adı yerine takma ad kullanması kararlaştırılmışsa sözleşme buna uygun yürütülmelidir.

FSEK m.16 bakımından çeviri metninde eser sahibinin izni dışında değişiklik yapılması sınırlıdır. Editoryal zorunluluk, yazım birliği veya basım tekniği nedeniyle yapılan küçük düzeltmeler ile çevirinin üslubunu, anlamını veya karakterini değiştiren kapsamlı müdahaleler aynı değildir. Özellikle klasik eserlerin “sadeleştirilmiş çeviri” adıyla yeniden yayımlanmasında bu ayrım önemlidir.

Kamu Malı Hâline Gelmiş Bir Eser Serbestçe Çevrilebilir mi?

Asıl eserin FSEK koruma süresi sona ermişse işleme hakkı bakımından asıl eser sahibinden izin alma zorunluluğu kalkar. Ancak bu durum, piyasadaki mevcut çevirilerin telifinin de sona erdiği anlamına gelmez. Yeni bir çeviri yapan kişi kendi özgün çevirisi üzerinde işlenme eser hakkı elde eder.

Örneğin çok eski bir romanın orijinal metni kamu malı olabilir. Herkes kaynak metinden kendi Türkçe çevirisini hazırlayabilir. Buna karşılık 2024 yılında yayımlanmış özgün Türkçe çeviriyi kopyalayıp yeni kapakla basmak serbest değildir. Kaynak eser serbest olsa bile modern çevirmenin yaratıcı dil emeği ayrıca korunur.

Bu nedenle kamu malı eser yayınlayan yayınevleri kaynak metinden bağımsız yeni çeviri yaptırmalı veya kullanılacak mevcut çevirinin de koruma süresinin sona erdiğini doğrulamalıdır. “Yazar 100 yıl önce öldü” tespiti tek başına çeviri metninin telif durumunu göstermez.

Eski Bir Çeviriyi Yeniden Basmak İçin Hangi Tarihler Kontrol Edilmelidir?

Öncelikle asıl eserin koruma süresi, ardından çevirmenin çeviri eser üzerindeki koruma süresi ayrı hesaplanmalıdır. FSEK’te genel koruma süresi eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden sonra yetmiş yıl olarak düzenlenmiştir. Çevirmen de kendi işlenme eseri bakımından eser sahibidir.

Çevirmenin ölüm tarihi bilinmiyorsa araştırma yapılmalıdır. Kitabın ilk baskı tarihi tek başına koruma süresini sona erdirmez. Ayrıca birden fazla çevirmenin birlikte eser sahipliği, anonim/takma adla yayımlama veya tüzel kişi kullanım yetkisi gibi özel durumlarda süre hesabı farklı hükümlere tabi olabilir.

Koruma süresi bittikten sonra mali haklar sona erer; ancak eser sahibinin adının belirtilmesi ve eserin bütünlüğüne ilişkin bazı manevi hak alanları FSEK’in özel hükümleri çerçevesinde ayrıca dikkate alınır. Yayıncı eski eseri serbest kullanırken çevirmenin adını silerek veya metni ona ait olmayan değişikliklerle sunarak yanıltıcı yayın yapmamalıdır.

Makine veya Yapay Zekâ ile Yapılan Çeviride Telif Hakkı Kime Aittir?

FSEK’in klasik eser sahipliği sistemi insanın fikrî yaratımına dayanır. Otomatik sistemin hiçbir insan yaratıcı katkısı olmadan ürettiği çeviri bakımından “çevirmen eser sahipliği” sonucu otomatik kabul edilemez. Buna karşılık bir insan çevirmenin makine çevirisini yalnız ham taslak olarak kullanıp metni özgün dil tercihleriyle kapsamlı biçimde yeniden oluşturması hâlinde, ortaya çıkan insan katkısı eser şartları yönünden değerlendirilir.

Burada ayrıca kaynak eserin işleme hakkı unutulmamalıdır. Koruma süresi devam eden bir romanın tamamını yapay zekâ aracına vererek Türkçe çeviri üretmek, kullanılan teknolojiden bağımsız olarak asıl eser sahibinin FSEK m.21 kapsamındaki işleme hakkını gündeme getirir. “Çeviriyi insan değil yapay zekâ yaptı” savunması, kaynak eseri kullanma izninin gereksiz olduğu anlamına gelmez.

Profesyonel yayınevleri yapay zekâ veya makine çevirisi kullanılan projelerde sözleşmeye teknoloji kullanımını, gizlilik koşullarını, kaynak eserin üçüncü taraf sistemlere aktarılmasını ve son metnin insan editoryal katkısını açıkça yazmalıdır.

Altyazı ve Dublaj Çevirileri de Telif Hakkıyla Korunur mu?

Film, dizi, belgesel veya video içeriğinin altyazıya çevrilmesi de kaynak eserin dilsel olarak işlenmesini içerir. Çeviri hususiyet taşıyorsa altyazı metni işlenme eser niteliği kazanabilir. Ancak kaynak sinema eseri ve diyalog metni üzerindeki haklar saklıdır; yetkisiz altyazı hazırlayıp internette dağıtmak yalnız çeviri emeği yaratıldığı gerekçesiyle hukuka uygun hâle gelmez.

Dublajda çeviri yanında adaptasyon, senkronizasyon, seslendirme icrası ve fonogram gibi ek bağlantılı hak alanları bulunabilir. Bir dublaj projesinde çevirmen, diyalog adaptörü, ses sanatçıları, yapımcı ve yayıncı arasında çok katmanlı hak zinciri oluşur. Sözleşmeler bu rolleri ayırmalıdır.

Hayran topluluklarının hazırladığı “fan subtitle” çalışmalarında da ticari amaç bulunmaması otomatik serbesti yaratmaz. FSEK’te kişisel kullanım ve kanuni istisnalar sınırlıdır; eseri internette herkese açık biçimde dağıtmak kişisel kullanım değildir.

Çeviri Eserde Hak Sahipliği Nasıl İspatlanır?

Çevirmenin ilk taslakları, CAT tool kayıtları, çeviri belleği geçmişi, dosya metadata bilgileri, e-posta teslimleri, yayınevi revizyonları ve sözleşme hak sahipliğinin ispatında kullanılabilir. Kaynak metnin hangi baskısından çalışıldığı ve teslim tarihleri de kaydedilmelidir.

Bir çevirinin başka çeviriden kopyalandığı iddiasında yalnız aynı kelimelerin bulunması yeterli değildir. Aynı kaynak cümle bazı yerlerde doğal olarak aynı şekilde çevrilebilir. Karşılaştırma, yaratıcı tercihlerin, özgün hata veya ifade dizilerinin, cümle örgüsünün ve metnin bütünsel benzerliğinin incelenmesini gerektirir. Özellikle uzun metinde aynı sıra ve özgün ifade tercihleri kopyalama iddiasını güçlendirebilir.

Çevirmen, tarihli kaynak dosyaları ve sürüm geçmişini saklamalıdır. Yayınevi de teslim edilen nihai metnin hangi çevirmen tarafından üretildiğini kayıt altına almalıdır. FSEK m.13 kapsamındaki isteğe bağlı kayıt-tescil hak doğurmaz; uygun eser türlerinde ispat kolaylığı sağlayabilir.

Çeviri Telif Hakkı İhlal Edilirse Hangi Hukuki Yollar Kullanılabilir?

İhlalin türü önce belirlenmelidir. Başka yayınevinin çeviri metni kopyalaması çoğaltma ve yayma haklarını; e-kitap olarak izinsiz sunması umuma iletim hakkını; çevirmenin adını kaldırması manevi hakkı; metinde izinsiz ağır değişiklik yapması FSEK m.16 kapsamındaki hakkı etkileyebilir.

FSEK m.66 ve devamındaki tecavüzün kaldırılması ve önlenmesi davaları uygulanabilir. Şartları varsa FSEK m.68 kapsamındaki bedel talebi ile m.70 kapsamındaki maddi ve manevi tazminat talepleri gündeme gelir. İnternet ortamındaki ihlallerde Ek m.4’teki içerik kaldırma mekanizması somut şartları varsa kullanılabilir.

Fiilin FSEK m.71’deki suç tiplerinden birini oluşturması hâlinde cezai sorumluluk ayrıca değerlendirilir. Ancak her sözleşme uyuşmazlığının otomatik olarak ceza suçu olduğu sonucu çıkarılmamalıdır; lisans kapsamı, kast ve fiilin kanuni unsurları ayrı incelenir.

Çeviri Yayınlayan Yayınevleri İçin 10 Maddelik Hak Kontrolü

1. Kaynak eser üzerindeki koruma süresini doğrulayın.
2. Asıl eser sahibinden veya yetkili ajansından işleme/çeviri iznini alın.
3. Çeviri dilini, ülkeyi, süreyi ve yayın formatlarını lisans sözleşmesinde açıkça yazın.
4. Çevirmenle FSEK m.52’ye uygun yazılı mali hak sözleşmesi yapın.
5. Çevirmenin adının nerede ve nasıl gösterileceğini belirleyin.
6. E-kitap, sesli kitap, uygulama ve çevrim içi kullanım haklarını ayrıca düzenleyin.
7. Çeviride editoryal değişiklik sürecini FSEK m.16’ya uygun yönetin.
8. Kamu malı kaynak eserlerde dahi mevcut modern çevirinin telif durumunu kontrol edin.
9. Makine/yapay zekâ kullanımında kaynak metnin üçüncü taraf sisteme aktarılması ve gizlilik şartlarını değerlendirin.
10. Teslim, revizyon ve yayın kayıtlarını hak sahipliği ispatı için saklayın.