Dava Dosyasını Hâkimin İncelemesine Kim Hazırlar? HMK m.162 | 2026
Kısa ve net cevap: HMK m.162’ye göre zabıt kâtibi, yargılamadan önce ve gerektiği hâllerde dava dosyasını incelenmek üzere hâkime vermek ve dosyayı zamanında, eksiksiz olarak geri almakla görevlidir. Bu hüküm, dosyanın duruşma veya karar öncesinde hâkimin incelemesine hazır bulunmasını ve dosya içeriğinin geri alındığında eksiksiz şekilde korunmasını sağlayan açık bir dosya yönetimi kuralıdır. Taraflar dosyayı doğrudan hâkime teslim ederek bu kanuni işleyişin yerine geçemez.
HMK m.162’nin açık kuralı nedir?
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 162. maddesi “Dosyanın hâkimin incelemesine hazır tutulması” başlığını taşır. Maddeye göre zabıt kâtibi, yargılamadan evvel ve gerektiği hâllerde dava dosyasını incelenmek üzere hâkime vermek ve zamanında eksiksiz olarak geri almakla görevlidir.
Madde kısa olmasına rağmen dava dosyasının mahkeme içindeki dolaşımını düzenleyen temel hükümlerden biridir. Yargılama faaliyeti yalnız duruşma anından ibaret değildir. Hâkimin duruşma öncesinde dilekçeleri, delilleri, tebligatları, bilirkişi raporlarını, önceki tutanakları ve dosyadaki diğer evrakı incelemesi gerekir. Dosyanın bu incelemeye hazır hâlde tutulması zabıt kâtibinin kanuni görevidir.
HMK m.162 aynı zamanda dosyanın hâkimden geri alınırken “zamanında” ve “eksiksiz” olmasını şart koşar. Böylece dosyanın mahkeme içinde dolaşırken bir evrakının kaybolması, dosyanın kalemde uzun süre bulunmaması veya yeni sunulan belgenin inceleme dosyasına girmemesi gibi risklere karşı kayıt disiplini sağlanır.
Yargılamadan önce dava dosyası neden hâkime verilir?
Hâkim duruşmaya girmeden önce dosyanın hangi aşamada olduğunu bilmek zorundadır. Dava ve cevap dilekçelerinin içeriği, tarafların talepleri, dava şartları, ilk itirazlar, delil durumu, daha önce verilen ara kararların yerine getirilip getirilmediği ve tebligat işlemleri dosya üzerinden değerlendirilir. Bu hazırlık, duruşmanın amaca uygun ve gereksiz tekrarlar olmadan yürütülmesini sağlar.
Ön inceleme duruşması öncesinde hâkimin dava şartları ve ilk itirazlar bakımından dosyayı değerlendirmesi gerekir. Tahkikat duruşması öncesinde hangi tanıkların dinleneceği, bilirkişi raporuna karşı itiraz bulunup bulunmadığı, müzekkere cevaplarının gelip gelmediği veya eksik delil kalıp kalmadığı kontrol edilir. Karar aşamasında ise dosyanın bütün delil ve beyanları birlikte değerlendirilir.
Bu nedenle HMK m.162’deki “yargılamadan evvel” ifadesi yalnız ilk duruşmadan önceki tek bir anı değil, yargılama faaliyeti öncesindeki dosya hazırlığını ifade eder. Zabıt kâtibi dosyanın hâkimin önüne düzenli ve eksiksiz biçimde gelmesini sağlar.
“Gerektiği hâllerde” dosya hâkime ne zaman verilir?
HMK m.162 yalnız duruşma öncesini düzenlemez; gerektiği hâllerde de dosyanın hâkime verilmesini emreder. Duruşmalar arasındaki dönemde tarafın sunduğu acil bir talep, ihtiyati tedbir veya ara karar gerektiren bir işlem, gelen bilirkişi raporu, kurum cevabı, tebligat sorunu veya başka usulî mesele hâkimin dosyayı yeniden incelemesini gerektirebilir.
Tarafın verdiği dilekçede hâkim tarafından karar verilmesi gereken bir talep varsa evrakın yalnız kalem kayıtlarında beklemesi yeterli değildir. Dosyanın veya ilgili elektronik evrakın hâkimin incelemesine sunulması gerekir. Bu iç işleyişin düzenlenmesi HMK m.162’nin zabıt kâtibine verdiği görevin kapsamındadır.
“Gerektiği hâl” kanunda tek tek sayılmamıştır. Bunun nedeni yargılama sırasında çok farklı ara işlemlerin ortaya çıkabilmesidir. Ölçüt, dosyanın hâkim tarafından incelenmesini gerektiren yargısal bir işlem veya karar ihtiyacının bulunmasıdır.
Dosyanın “zamanında ve eksiksiz” geri alınması ne demektir?
HMK m.162’nin ikinci yarısı, zabıt kâtibinin dosyayı hâkime vermekle görevinin bitmediğini açıkça gösterir. Dosyanın zamanında ve eksiksiz olarak geri alınması da aynı görevin parçasıdır. Böylece dosya kalemde tekrar erişilebilir hâle gelir ve yargılama işlemleri devam edebilir.
“Zamanında” ifadesi, dosyanın gereksiz şekilde hâkimde tutulmamasını ve sonraki kalem işlemlerinin gecikmemesini ifade eder. Tarafa tebligat çıkarılması, yeni evrakın dosyaya eklenmesi, örnek verilmesi veya başka bir resmî mercie gönderme işlemi yapılacaksa dosyanın kalem düzenine geri dönmesi gerekir.
“Eksiksiz” ifadesi ise hâkime teslim edilen dosyanın geri alınırken içinde bulunan evrakın tam olmasını gerektirir. Dizi listesi ve elektronik evrak kayıtları bu kontrolü destekler. Dosyada bir belgenin eksik olduğu fark edilirse bunun kaynağı araştırılmalı ve resmî kayıtlar düzeltilmelidir.
HMK m.162 zabıt kâtibine hangi sorumluluğu yükler?
Zabıt kâtibi mahkeme dosyasının düzenli tutulmasında merkezi role sahiptir. HMK m.157 hâkim huzurundaki işlemlerde zabıt kâtibi bulunmasını; m.159 mahkemeye sunulan evrakın havale sonrası dosyaya konulmasını; m.160 dizi listesinin tutulmasını; m.162 ise dosyanın hâkimin incelemesine verilmesi ve geri alınmasını düzenler.
Bu hükümler birlikte okunduğunda zabıt kâtibinin görevinin yalnız duruşmada yazı yazmak olmadığı görülür. Dosyanın oluşturulması, evrakın doğru dosyada bulunması, evrak hareketlerinin kaydı ve dosyanın hâkimle kalem arasındaki güvenli dolaşımı da görev alanının parçasıdır.
HMK m.157 zabıt kâtibi bulunması ve HMK m.160 dizi listesi bu sistemin diğer iki önemli halkasıdır.
Hâkimin dosyayı incelemesi tarafların dosya inceleme hakkını kaldırır mı?
Hayır. Hâkimin yargılama faaliyeti için dosyayı incelemesi ile tarafların HMK m.161 kapsamındaki dosya inceleme hakkı farklı hukuki işlemlerdir. Taraflar ve fer’î müdahil, kanundaki koşullarla dava dosyasını inceleyebilir. Dosyanın belirli bir anda hâkimin incelemesinde olması, bu hakkın ortadan kalktığı anlamına gelmez; yalnız fizikî dosyanın o anda kalemde bulunmaması nedeniyle inceleme başka bir zamana bırakılabilir.
Elektronik dosya sistemi bu konuda erişimi kolaylaştırır. Taraf veya vekil, yetkileri kapsamında UYAP üzerinden pek çok evrakı görüntüleyebilir. Ancak gizlilik kararı bulunan belge ve tutanaklar bakımından HMK m.161/2’nin açık izin şartı devam eder.
HMK m.161 dosya inceleme hakkı, hâkimin dosyayı incelemesine ilişkin m.162’den ayrı bir düzenlemedir.
Dosya hâkime eksik verilirse ne olur?
Dosyanın hâkime eksik sunulması, yargılama faaliyetinin sağlıklı yürütülmesini doğrudan etkileyebilir. Örneğin süresinde sunulmuş bir dilekçe, bilirkişi raporu veya tebligat kaydı dosyada görünmüyorsa hâkim dosyanın gerçek durumunu eksik bilgiyle değerlendirebilir. Bu nedenle dosya içeriğinin güncel ve tam olması gerekir.
Taraf, kendi sunduğu evrakın dosyada görünmediğini fark ederse UYAP gönderim kaydı, havale bilgisi veya alındı belgesiyle mahkemeye bildirim yapmalıdır. Dizi listesi dosyada hangi evrakın bulunması gerektiğinin kontrolünde yardımcı olur.
HMK m.159’a göre mahkemeye sunulan her türlü dilekçe ve belge havale sonrasında zabıt kâtibi tarafından dosyasına konulur. HMK m.159 dosyaya belge konulması hükmü, m.162’deki eksiksiz dosya hazırlığının ön aşamasıdır.
Elektronik dava dosyasında HMK m.162 nasıl uygulanır?
UYAP’la birlikte hâkim dosyanın büyük bölümünü elektronik ortamda inceleyebilir. Dilekçeler, tutanaklar, tebligat kayıtları, raporlar ve kurum yazışmaları sistemde görüntülenebilir. Buna rağmen HMK m.162’nin temel amacı geçerliliğini korur: Hâkimin incelemesi gereken dosya içeriğinin zamanında ve eksiksiz şekilde erişilebilir olması gerekir.
Elektronik sistemde “dosyayı hâkime vermek”, fizikî klasörün masa üzerine bırakılmasından farklı teknik yöntemlerle gerçekleşebilir. Ancak yeni gelen evrakın doğru dosyaya kaydedilmesi, hâkimin iş listesine veya incelemesine sunulması ve işlem tamamlandığında kayıt düzeninin korunması aynı işlevi yerine getirir.
Ayrıca bazı belgelerin fizikî aslı elektronik görüntüden bağımsız önem taşır. Senet, özgün imzalı sözleşme veya fizikî inceleme yapılacak belge bakımından hâkim elektronik kopyayı görse dahi aslına ihtiyaç duyabilir. Bu durumda fizikî dosya ve asıl belge yönetimi devam eder.
HMK m.159-162 dosya yönetimi zinciri nasıl çalışır?
Bu dört hüküm birbiriyle doğrudan bağlantılıdır. HMK m.159, mahkemeye sunulan dilekçe ve belgelerin havale edilerek dosyaya konulmasını ve dosya başka resmî mercie gönderilirken asıl belge yerine onaylı örnek gönderilebilmesini düzenler. HMK m.160, dosyadaki her tür belgenin dizi listesinde gösterilmesini emreder.
HMK m.161, dosyanın taraflar, fer’î müdahil ve belirli şartlarla ilgililer tarafından incelenmesini düzenler. HMK m.162 ise aynı dosyanın hâkimin yargısal incelemesine sunulması ve sonra zamanında, eksiksiz geri alınması görevini zabıt kâtibine verir.
Bu sistem dosyanın kim tarafından ne amaçla incelendiğini ve dosya içeriğinin nasıl korunduğunu belirler. Tarafın dosya incelemesi, hâkimin dosyayı incelemesi ve dosyanın başka resmî mercie gönderilmesi farklı işlemlerdir; ancak hepsinde evrak bütünlüğünün korunması ortak amaçtır.
Yargılama öncesi dosya kontrolünde hangi evraklar önemlidir?
Dosyanın türüne göre içerik değişmekle birlikte hâkimin yargılama öncesinde görmesi gereken temel evrak arasında dava ve cevap dilekçeleri, ikinci sıra dilekçeler, tebligat kayıtları, tarafların delilleri, önceki duruşma tutanakları, bilirkişi raporları, tanık işlemleri, keşif belgeleri, kurum yazışmaları ve verilen ara kararların gereğinin yerine getirildiğini gösteren kayıtlar bulunur.
Ön inceleme aşamasında dava şartları ve ilk itirazlar; tahkikatta çekişmeli vakıalar ve deliller; karar aşamasında ise tüm ispat malzemesi ve tarafların son beyanları önem kazanır. Bu nedenle dosyanın hâkime “eksiksiz” verilmesi, aşamaya göre gereken evrakın güncel biçimde dosyada bulunmasını da kapsar.
Taraflar açısından pratik kontrol listesi
- Sunulan dilekçenin UYAP veya havale kaydı kontrol edilmelidir.
- Önemli delillerin dizi listesinde ve dosyada bulunduğu doğrulanmalıdır.
- Tebligat tarihleri ile mahkemenin verdiği süreler karşılaştırılmalıdır.
- Bilirkişi raporu veya kurum cevabı geldiyse dosyaya işlendiği kontrol edilmelidir.
- Duruşma öncesinde önemli bir talep verilmişse hâkim tarafından değerlendirilip değerlendirilmediği takip edilmelidir.
- Dosyada eksik evrak tespit edilirse yazılı başvuruyla kayıtların düzeltilmesi istenmelidir.
- Fizikî aslı önemli belgelerin hangi yerde saklandığı gerektiğinde teyit edilmelidir.
Resmî kaynaklar
Mevzuat Bilgi Sistemi – 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Resmî Gazete – Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Sık Sorulan Sorular
Dava dosyasını hâkime kim verir?
HMK m.162’ye göre zabıt kâtibi, yargılamadan önce ve gerektiği hâllerde dosyayı incelenmek üzere hâkime verir.
Dosyayı hâkimden kim geri alır?
Aynı hükme göre zabıt kâtibi dosyayı zamanında ve eksiksiz şekilde geri almakla görevlidir.
Taraf dilekçesini doğrudan hâkime verebilir mi?
Usulüne uygun sunum mahkeme kalemi ve elektronik sistem üzerinden yapılır. HMK m.159’a göre evrak havale ve dosya kayıt sürecinden geçer.
Dosya yalnız duruşmadan önce mi hâkime verilir?
Hayır. HMK m.162 “yargılamadan evvel ve gerektiği hâllerde” ifadesini kullanır; duruşmalar arasında karar gerektiren işlemlerde de dosya hâkimin incelemesine sunulabilir.
Hâkimin dosyayı incelemesi tarafın inceleme hakkını kaldırır mı?
Hayır. Tarafların dosya inceleme hakkı HMK m.161’de ayrıca düzenlenmiştir.
Dosyanın eksiksiz geri alınması neden önemlidir?
Dosya içeriğinin korunması, tarafların erişimi, tebligat ve sonraki yargılama işlemlerinin doğru yapılması için gereklidir.
UYAP varsa HMK m.162 uygulanmaz mı?
Uygulanır. Elektronik sistem teknik yöntemi değiştirir; hâkimin dosya içeriğine zamanında ve eksiksiz erişmesi gereği devam eder.
Fizikî belge aslı hâkimin incelemesine sunulabilir mi?
Evet. Özellikle imza veya fizikî özellik incelemesi gereken belgelerde asıl evrak önem taşıyabilir.
Dosyada belge eksikse taraf ne yapmalıdır?
UYAP ve havale kayıtlarıyla eksiklik tespit edilmeli, mahkemeye yazılı olarak bildirilerek dosya kayıtlarının düzeltilmesi istenmelidir.
Yazar: Av. Halil Bakırcı – Mersin Barosu
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
