Dava Dosyası Başka Resmî Mercie Gönderilirse Asıl Belge Gönderilir mi? HMK m.159 | 2026
Kısa ve net cevap: HMK m.159’a göre dava ile ilgili olarak mahkemeye sunulan her türlü dilekçe ve belge, hâkim veya yazı işleri müdürüne havale ettirildikten sonra zabıt kâtibi tarafından dava dosyasına konulur. Dosyanın başka bir resmî mercie gönderilmesi gerektiğinde ise hâkim, kendiliğinden veya talep üzerine, dosyada bulunan bir belgenin aslı yerine onaylı örneğinin gönderilmesine karar verebilir. Bu nedenle “dosya başka kuruma gidiyorsa bütün asıllar mutlaka dosyayla birlikte gider” şeklinde bir kural yoktur; belge aslının korunması gerekiyorsa hâkim onaylı örnek gönderilmesine karar verebilir.
HMK m.159 neyi düzenler?
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 159. maddesi, iki farklı fakat birbiriyle bağlantılı dosya düzeni kuralını içerir. Birinci fıkra mahkemeye sunulan dilekçe ve belgelerin hangi işlemden sonra dava dosyasına konulacağını, ikinci fıkra ise dava dosyasının başka bir resmî mercie gönderilmesi gerektiğinde belge asıllarının nasıl korunabileceğini düzenler.
HMK m.159/1’e göre dava ile ilgili olarak mahkemeye sunulan her türlü dilekçe ve belge, hâkim veya yazı işleri müdürüne havale ettirildikten sonra zabıt kâtibi tarafından dosyasına konulur. Bu kural, dosyaya sonradan belirsiz biçimde evrak eklenmesini önleyen kayıt zincirinin parçasıdır. Evrakın hangi dosyaya, hangi tarihte ve hangi işlemle girdiğinin anlaşılabilmesi gerekir.
HMK m.159/2 ise dosyanın başka bir resmî mercie gönderilmesi gerektiğinde hâkime özel bir yetki verir. Hâkim, kendiliğinden veya tarafın talebi üzerine, dosyada yer alan bir belgenin aslı yerine onaylı örneğinin gönderilmesine karar verebilir. Böylece özellikle senet, sözleşme, vasiyetname, özgün imzalı belge veya sonradan inceleme yapılması gerekebilecek evrakın aslının mahkemede veya güvenli dosya düzeninde korunması sağlanabilir.
Mahkemeye sunulan dilekçe ve belge dosyaya nasıl girer?
HMK m.159/1, mahkemeye teslim edilen evrakın doğrudan rastgele biçimde dosyaya konulmasını öngörmez. Önce evrak hâkim veya yazı işleri müdürüne havale ettirilir; ardından zabıt kâtibi evrakı ilgili dava dosyasına koyar. Havale işlemi, evrakın mahkemeye sunulduğunun resmî dosya akışına dâhil edilmesini sağlayan temel işlemlerden biridir.
Bu sistem, özellikle fizikî dosya uygulamasında son derece açıktır. Mahkemeye verilen dilekçe veya belge, dosya numarası ve sunum bilgileriyle kayıt altına alınır; ilgili görevli tarafından havale edilir ve daha sonra dosyanın içine yerleştirilir. Böylece dosyadaki belgenin kaynağı, geliş tarihi ve hangi yargılama işlemiyle bağlantılı olduğu izlenebilir.
Elektronik yargılama sisteminde evrakın UYAP üzerinden gönderilmesi teknik süreci değiştirir; ancak temel ilke değişmez. Belgenin doğru dosyaya kaydedilmiş, dosya evrakı hâline gelmiş ve mahkemenin erişimine sunulmuş olması gerekir. Kullanıcının kendi bilgisayarında hazırladığı veya yalnızca sisteme yükleme ekranına eklediği fakat gönderimi tamamlanmayan bir belge dava dosyasına girmiş sayılmaz.
Bu nedenle süreye tabi bir dilekçe veya delil sunulduğunda yalnız “gönder butonuna basıldığı” varsayımıyla hareket edilmemelidir. Evrakın ilgili dosyada kayda geçtiği, tarih ve evrak numarasının oluştuğu kontrol edilmelidir. Bu yaklaşım HMK m.126’daki cevap dilekçesinin verilmesi ve havale tarihi bakımından da önem taşır.
Dava dosyası hangi durumlarda başka resmî mercie gönderilebilir?
HMK m.159/2, dosyanın başka bir resmî mercie gönderilmesini gerektiren bütün ihtimalleri tek tek saymaz. Düzenlemenin konusu, gönderme sebebi değil, gönderme gerektiğinde belge aslının nasıl korunacağıdır. Dosya kanun yolu incelemesi, başka mahkemenin talebi, görev veya yetki nedeniyle yapılacak işlemler ya da başka bir resmî makamın kanuni talebi kapsamında geçici veya sürekli olarak başka bir resmî mercie gönderilebilir.
Buradaki “resmî merci” kavramı önemlidir. Madde, dava dosyasının özel bir kişiye veya herhangi bir kuruluşa teslim edilmesini düzenleyen genel bir izin değildir. Dosyanın başka yere gönderilmesi, yargısal veya resmî bir işlem nedeniyle ve ilgili mevzuatın izin verdiği çerçevede söz konusu olur.
Dosya gönderilirken mahkemenin, hangi asıl belgelerin dosyayla birlikte gönderilmesinin gerçekten gerekli olduğunu ayrıca değerlendirmesi mümkündür. Eğer belirli bir belge aslının mahkemede korunması daha uygun görülürse onaylı örneğin gönderilmesi yoluna gidilebilir.
Asıl belge yerine onaylı örnek gönderilebilir mi?
Evet. HMK m.159/2’nin açık düzenlemesi budur. Dosyanın başka bir resmî mercie gönderilmesi gerektiğinde hâkim, dosyada yer alan bir belgenin aslı yerine onaylı bir örneğinin gönderilmesine karar verebilir. Bu yetki, bütün dosyanın otomatik olarak fotokopiyle gönderileceği anlamına gelmez; belirli belgenin aslı bakımından hâkimin kararına bağlı bir koruma tedbiridir.
Onaylı örnek, sıradan fotokopi değildir. Belgenin aslına uygun olduğunun yetkili mahkeme personeli veya mevzuatta belirtilen usulle doğrulanmış olması gerekir. Böylece gönderilen merci belge içeriğini resmî örnek üzerinden inceleyebilirken asıl belge kaybolma, zarar görme veya dosya dolaşımı sırasında fizikî bütünlüğünün bozulması riskine karşı korunabilir.
Belge aslının gönderilmesine gerçekten ihtiyaç bulunan durumlarda hâkim onaylı örnekle yetinmeyebilir. Özellikle imza, yazı, mühür, fizikî özellik, tahrifat veya başka özgün nitelik üzerinde inceleme yapılacaksa asıl belgenin görülmesi gerekebilir. HMK m.159/2, asılın hiçbir zaman gönderilemeyeceğini değil, hâkimin gerektiğinde onaylı örnek gönderilmesine karar verebileceğini düzenler.
Hâkim onaylı örnek gönderilmesine kendiliğinden karar verebilir mi?
Evet. HMK m.159/2 “hâkim resen veya talep üzerine” ifadesini kullanır. Bu nedenle taraflardan hiçbiri talepte bulunmasa bile hâkim, dosyadaki belirli bir belgenin aslının korunması gerektiğini görürse asıl yerine onaylı örnek gönderilmesine karar verebilir.
Resen karar yetkisinin amacı, dava dosyasındaki özgün belgelerin güvenliğini ve yargılamanın ilerleyen aşamalarında erişilebilirliğini sağlamaktır. Özellikle daha sonra bilirkişi incelemesine, imza incelemesine veya belge aslının karşılaştırılmasına ihtiyaç duyulma ihtimali varsa hâkimin bu hususu gözetmesi dosyanın sağlıklı yönetimine hizmet eder.
Hâkimin bu konuda vereceği karar dosyada açıkça gösterilmelidir. Hangi belgenin aslının saklanacağı, hangi onaylı örneğin gönderileceği ve gönderme işleminin hangi merciye yapılacağı dosya kayıtlarından anlaşılabilmelidir.
Taraf belge aslının gönderilmemesini isteyebilir mi?
Evet. HMK m.159/2, hâkimin tarafın talebi üzerine de asıl yerine onaylı örnek gönderilmesine karar verebileceğini açıkça düzenler. Taraf özellikle dosyaya sunduğu özgün belgenin kaybolma veya zarar görme riskinden korunmasını istiyorsa gerekçeli bir talepte bulunabilir.
Ancak tarafın talebi hâkimi otomatik olarak bağlamaz. Kanun “karar verebilir” ifadesini kullanır. Hâkim, belgenin başka resmî mercide asıl olarak incelenmesinin gerekip gerekmediğini, uyuşmazlığın niteliğini ve gönderme amacını değerlendirir. Eğer asıl belgenin gönderilmesi zorunlu veya gerekli ise talep reddedilebilir.
Talepte belgenin açıkça tanımlanması gerekir. “Dosyadaki asıllar gönderilmesin” şeklindeki belirsiz bir ifade yerine, hangi tarihli ve hangi nitelikteki belgenin aslının korunması istendiği belirtilmelidir. Belgenin neden önemli olduğu ve asıl inceleme gerektiren başka bir işlem bulunup bulunmadığı da açıklanabilir.
Belge aslının korunması delil hukuku bakımından neden önemlidir?
Bazı belgelerin ispat gücü yalnız metin içeriğinden ibaret değildir. İmza, mühür, el yazısı, fizikî tahrifat, kâğıdın özellikleri veya belgenin özgün düzenlenme biçimi uyuşmazlığın çözümünde önem taşıyabilir. Bu durumlarda belgenin aslının kaybolması veya zarar görmesi ileride yapılacak incelemeyi güçleştirebilir.
Özellikle senetlerde imza inkârı veya sahtelik iddiası, belge üzerinde kazıntı-silinti tartışması, el yazısı incelemesi veya belgenin özgün yapısının değerlendirilmesi gerektiğinde asıl belge kritik hâle gelir. Bu nedenle HMK m.159/2 dosya yönetimi kuralı olmakla birlikte delil güvenliğini de doğrudan destekler.
Belgelerin dava açılırken sunulmasına ilişkin temel sistem için HMK m.121 belgelerin birlikte verilmesi rehberi; başka yerde bulunan deliller için ise HMK m.195 başka yerdeki delilin getirtilmesi yazısı incelenebilir.
Elektronik dava dosyasında HMK m.159 önemini yitirir mi?
Hayır. UYAP ve elektronik dosya sistemi, pek çok evrakın dijital ortamda mahkemeler ve resmî merciler arasında iletilmesini kolaylaştırmıştır. Ancak fizikî aslı bulunan belgeler bakımından HMK m.159/2’nin önemi devam eder. Elektronik tarama kopyası, her durumda belge aslının yerine geçen maddi delil değildir.
Bir sözleşmenin, senedin veya başka özgün belgenin taranmış görüntüsü dosyada bulunabilir; buna rağmen mahkeme fizikî aslın ibrazına ihtiyaç duyabilir. Dosyanın başka mercie elektronik olarak gönderilmesi, özgün belgenin hangi makamda saklanacağı sorununu ortadan kaldırmaz.
Elektronik sistemde de evrakın doğru dosyaya kaydedilmesi HMK m.159/1’in temel amacına uygundur. Evrakın sisteme yüklenmesi kadar hangi dosyada, hangi tarih ve kayıtla yer aldığının belirlenebilir olması gerekir.
HMK m.159, m.158, m.160 ve m.161 ile nasıl bağlantılıdır?
HMK m.158 tarafların ve fer’î müdahilin tutanak örneği alma hakkını düzenler. Duruşma tutanağı örneği alma konusunda onay usulü ayrıca açıklanmıştır. HMK m.159 ise mahkemeye sunulan belgelerin dosyaya konulması ve dosya başka resmî mercie gönderilirken asıl belge yerine onaylı örnek kullanılması meselesini düzenler.
HMK m.160, dosyada bulunan her tür belgeyi gösteren dizi listesinin tutulmasını zorunlu kılar. Dosyaya giren veya dosyadan çıkan belgelerin derhâl bu listeye kaydedilmesi gerekir. Böylece HMK m.159 uyarınca dosyaya konulan evrakın dosya içindeki varlığı sistematik olarak takip edilebilir.
HMK m.161 ise tarafların, fer’î müdahilin ve şartları varsa dava ile ilgili üçüncü kişilerin dosyayı inceleme hakkını düzenler. Bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde dosyanın oluşması, içindeki belgelerin listelenmesi, başka resmî mercie gönderilmesi ve ilgililerin dosyayı incelemesi birbirini tamamlayan kayıt güvenliği kurallarıdır.
Uygulamada belge aslı bakımından kontrol listesi
- Mahkemeye sunulan fizikî belgenin havale ve kayıt işlemi tamamlanmalıdır.
- Belgenin doğru dava dosyasına konulduğu kontrol edilmelidir.
- Belge aslının ileride imza, yazı veya fizikî özellik incelemesi için gerekli olup olmadığı değerlendirilmelidir.
- Dosya başka resmî mercie gönderilecekse özgün belgenin gönderilmesi gerçekten gerekli mi kontrol edilmelidir.
- Gerekliyse HMK m.159/2 uyarınca asıl yerine onaylı örnek gönderilmesi talep edilmelidir.
- Talepte belge tarih, tür ve ayırt edici bilgileriyle açıkça gösterilmelidir.
- Dosyada yapılan gönderme ve onay işlemleri UYAP veya fizikî dosya kayıtlarından takip edilmelidir.
Resmî kaynaklar
Mevzuat Bilgi Sistemi – 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Resmî Gazete – Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Sık Sorulan Sorular
Mahkemeye verilen dilekçe doğrudan dosyaya mı konulur?
HMK m.159/1’e göre önce hâkim veya yazı işleri müdürüne havale ettirilir, ardından zabıt kâtibi tarafından ilgili dava dosyasına konulur.
Dava dosyası başka mahkemeye giderken belge aslı da mutlaka gider mi?
Hayır. HMK m.159/2 uyarınca hâkim, resen veya talep üzerine belirli belgenin aslı yerine onaylı örneğinin gönderilmesine karar verebilir.
Taraf belgenin aslının gönderilmemesini isteyebilir mi?
Evet. Talep mümkündür; ancak son kararı, belgenin başka mercide asıl olarak görülmesinin gerekip gerekmediğini değerlendirerek hâkim verir.
Hâkim taraf talep etmese de onaylı örnek gönderilmesine karar verebilir mi?
Evet. Madde hâkime resen karar verme yetkisi tanır.
Onaylı örnek normal fotokopi midir?
Hayır. Onaylı örnek, aslına uygunluğu yetkili usulle doğrulanmış resmî örnektir.
Elektronik dosyada fizikî asıl hiç önemli değil midir?
Yanlıştır. İmza, tahrifat, fizikî özellik veya özgünlük incelemesi gereken belgelerde fizikî asıl önemini korur.
Belge dosyadan çıkarsa bunun kaydı tutulur mu?
HMK m.160 uyarınca dosyaya ibraz edilen veya dosyadan çıkarılan belgeler dizi listesine derhâl kaydedilir.
Taraf dava dosyasındaki bu belgeleri inceleyebilir mi?
Evet. HMK m.161 uyarınca taraflar ve fer’î müdahil zabıt kâtibinin gözetiminde dosyayı inceleyebilir; gizli belge ve tutanaklarda özel izin kuralı vardır.
Belge aslının korunması için hangi anda talep yapılabilir?
Dosyanın başka resmî mercie gönderilmesi gündeme geldiğinde, gönderme işleminden önce belirli belgenin aslı yerine onaylı örneğinin gönderilmesi talep edilmelidir.
Yazar: Av. Halil Bakırcı – Mersin Barosu
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
