Endüstriyel Temizlikte Makine Hasarı: Temizlik Firmasının Sorumluluğu

Fabrikadaki makine veya üretim hattı profesyonel temizlik sırasında zarar görürse, temizlik firmasının üstlendiği iş ve hasarın oluşma sebebi birlikte incelenir. TBK m. 112, sözleşmeye aykırı ifadan doğan zararın giderilmesini; belirli temizleme sonucunun üstlenildiği işte m. 471, mesleki ve teknik özeni düzenler. Arızanın temizlikten sonra fark edilmesi tek başına bütün sorumluluğu belirlemez; uygulama ile hasar arasında teknik bağlantı kurulmalıdır.

Dosyanın merkezinde kimyasal seçimi, uygulama sınırı, iş sahibinin verdiği bilgiler, tesisin çalışmaya kapatılması ve yeniden devreye alınması bulunur. Temizlik ücretinin iadesi ile makinenin onarımı ve üretim kaybı ayrı taleplerdir.

Temizlik firması hangi endüstriyel sonucu üstlendi?

Üretim alanının yüzey temizliği, makinenin dış gövdesinin temizlenmesi, belirli ekipmanın sökülerek temizlenmesi ve proses hattının işletmeye hazır hâle getirilmesi farklı işlerdir. Sözleşme işin sınırını belirlemelidir. Teklifte yalnız alan adı yazılmışsa saha keşfi, teknik ekler ve tarafların açıklamalarıyla hangi bölümün üstlenildiği araştırılır. İşletmenin bütün tesisi için aynı sınırsız sonuç borcu varsayılmaz.

TBK m. 19 tarafların gerçek ortak iradesini esas alır. Belirli ve denetlenebilir temizleme sonucunun meydana getirilmesi üstlenilmişse TBK m. 470 ve devamı incelenir. Sürekli personel sağlama ve farklı yönetim düzeni içeren ilişkiler ise gerçek içerikleriyle ayrıca nitelendirilir. Firmalar arası sözleşmenin adı, çalışanı kimin yönettiği ve hangi sonucun teslim edileceği sorularının yerine geçmez.

İş emrinde dışarıda bırakılan parçalar, müşterinin hazırlayacağı alanlar ve teslim ölçütleri bulunmalıdır. İş sahibi çalışma sonunda yalnız görünür temizliği mi, belirli kalıntının giderildiğini mi, sökülmüş parçaların doğru biçimde geri takılmasını mı beklemektedir? Taahhüdün bu unsurları ayrıldığında hem ayıp iddiası hem makinede oluşmuş bağımsız hasar doğru hukuki temele oturtulur.

Makinenin temizlikten önceki durumu nasıl belgelenir?

Başlangıç fotoğrafları, bakım kayıtları, çalışma durumu ve bilinen arıza listesi aynı makine kimliğiyle saklanmalıdır. Ekipmanın genel görüntüsü, hasarın tartışıldığı parçanın durumunu her zaman göstermez. Özellikle kapalı bölüm, bağlantı noktası ve hassas bileşenlerde firmanın hangi bilgilere eriştiği belirlenir. Önceden var olan yıpranma ile işlem sırasında oluşan yeni zarar teknik olarak ayrılmalıdır.

Bakım nedeniyle zaten durmuş üretim hattı ile temizlikten kaynaklanan ek duruş süresi aynı değildir. İşletmenin planlı bakım takvimi, beklenen yeniden başlama tarihi ve arızanın fark edildiği an dosyaya eklenir. Temizlik yapılmasa da gerçekleştirilecek parça değişimi, yalnız aynı döneme rastladığı için zarar hesabına yazılmaz. Buna karşılık önceki yıpranma da yeni ve bağımsız hasarı bütünüyle görünmez kılmaz.

Başlangıç tutanağı bulunmaması talebi otomatik ortadan kaldırmaz; diğer kayıtlarla durum gösterilir. Önceki üretim verisi, bakım firmasının tespiti ve iş sırasında yapılan yazışmalar birlikte değerlendirilir. Tarafların sonradan hazırladığı açıklamalar ile olay anındaki kayıtlar arasındaki fark açık tutulmalıdır. Dosya yalnız taraflardan birinin son fotoğrafına dayandırılmamalıdır.

Kimyasalı iş sahibi verdiğinde firma sorumsuz olur mu?

Kimyasalın kim tarafından seçildiği, kimin sağladığı ve hangi kullanım için verildiği belirlenir. İş sahibinin malzeme sağlaması yüklenicinin mesleki özenini kendiliğinden kaldırmaz. TBK m. 472, iş sahibinin sağladığı malzemenin veya gösterdiği yerin ayıplı olduğunun anlaşılması ya da işi gereği gibi veya zamanında yapmayı tehlikeye düşüren durumun ortaya çıkması hâlinde hemen bildirim gerektirir.

Profesyonel firmanın incelemesi gereken bir uyumsuzluk karşısında hiçbir uyarı yapmadan uygulamaya devam etmesi ayrıca değerlendirilir. İş sahibinin açık uyarıya rağmen talimatta ısrar etmesi ise TBK m. 476 bakımından önem taşır. Bu hüküm, iş sahibinin her talimatının bütün riski üzerine geçirdiği anlamına gelmez; uyarının kapsamı, anlaşılırlığı ve hasarın gerçekten o talimattan doğup doğmadığı gösterilmelidir.

Ürünün etiketi, teknik bilgi belgesi, teslim kaydı ve kullanılan parti bilgisi korunur. Bu yazı belirli kimyasala, karışıma veya uygulama oranına ilişkin teknik talimat vermez. Uyuşmazlıkta uzman, somut malzemenin gerçek yüzeye ve yönteme uygunluğunu incelemelidir. İş sahibinin sağladığı malzemede yüklenicinin uyarı borcu, bu görev dağılımının kanuni temelini açıklar.

Yöntem onayı hangi riski kapsar?

Teknik yöntem belgesinin onaylanması ile uygulamanın bütün ayrıntılarının doğru yapılmış olması aynı değildir. İş sahibi bir yöntemi kabul etmiş olsa dahi firmanın bu yöntemi sözleşmeye ve mesleki kurallara uygun yürütme borcu sürer. Onay, kapsam dışında işlem yapılmasına veya uyarı gerektiren yeni durumun gizlenmesine otomatik yetki sağlamaz.

Yüklenici başlangıçtaki yöntem yerine başka işlem uygulamışsa değişikliğin sebebi ve kimin onay verdiği araştırılır. Saha çalışanının imzası yalnız işyerine giriş veya günlük süre kaydı niteliğinde olabilir. Şirket adına teknik yöntem değiştirme yetkisi bulunan kişinin onayıyla aynı kabul edilmemelidir. Onay belgesindeki gerçek işlem ile sonradan ileri sürülen kapsam karşılaştırılır.

Deneme alanı veya sınırlı uygulama kararlaştırılmışsa sonucun nasıl değerlendirileceği ve geniş uygulamaya kimin karar vereceği belirlenir. Başarılı sınırlı işlem, farklı malzeme ve koşullardaki bütün bölümlerin uygunluğunu kendiliğinden kanıtlamaz. Tersine olumsuz işaretlerin görülmesine rağmen çalışmanın sürdürülmesi, tarafların özen ve zarar azaltma davranışları bakımından incelenir.

Makinenin kapatılması ve yeniden devreye alınması neden ayrı kayıtlanır?

İşin yapılacağı alanın kimin kontrolüne bırakıldığı, hangi ekipmanın işlem dışında tutulduğu ve çalışmanın başlangıç-bitiş zamanı belirlenmelidir. İş sahibinin tesis hazırlığı ile temizlik firmasının uygulama borcu ayrı gösterilir. Üretim, bakım ve temizlik ekiplerinin aynı zamanda çalışması hâlinde her müdahalenin yeri ve zamanı kaydedilmelidir. Kimin hangi bölümde işlem yaptığı bilinmeden bütün hasar tek firmaya bağlanamaz.

Yeniden devreye alma işleminin kimin görevi olduğu sözleşme ve çalışma planından çıkarılır. Temizlik firmasının işin tamamlandığını bildirmesi, tek başına bütün üretim şartlarının teknik olarak kontrol edildiği anlamına gelmez. Buna karşılık hazır ve güvenli teslimi üstlenen firma yalnız personelinin sahadan çıktığını göstererek borcunu yerine getirmiş sayılmaz. Teslim edilen sonucun gerçek kapsamı incelenir.

İlk çalıştırmada görülen arıza, alarm veya olağandışı durum kaydı korunmalıdır. Yeniden başlatma ile hasarın büyümesi arasında bağlantı ileri sürülüyorsa işletmenin aldığı bilgi ve verdiği karar açıklanır. Teknik güvenlik tedbirleri yetkili uzmanlarca belirlenir. Delil elde etmek amacıyla tehlikeli çalıştırmanın sürdürülmesi hukuki dosya hazırlamanın bir yöntemi değildir.

Temizlik işlemi ile makine hasarı arasındaki bağ

Teknik rapor yalnız makinenin arızalı olduğunu değil, arızanın hangi mekanizmayla oluştuğunu açıklamalıdır. Kimyasal etkileşim, sıvı girişi, mekanik müdahale veya parça montajı iddiası dayanak bulgularıyla gösterilir. Mevcut korozyon, bakım eksikliği ve başka ekibin işlemi de değerlendirmeye alınır. Olaydan sonra fark edilmiş her kusur, temizliğin sonucu olarak kabul edilmez.

Onarım sırasında çıkarılan parçaların kimliği, fotoğrafı ve teslim zinciri korunur. Parça üzerinde yapılacak analiz gerekiyorsa hangi sorunun cevaplanacağı önceden belirlenir. İşletmenin elindeki tek arızalı parçanın açıklamasız biçimde atılması, hasar sebebinin incelenmesini güçleştirir. İleri sürülen zarar üretim kalitesine de yansımışsa ilgili parti kayıtları ayrıca eşleştirilmelidir.

HMK m. 266 kapsamında uzmanlık gerektiren teknik konu bilirkişiye inceletilir. Hukuki nitelendirme ve sorumluluk kararı mahkemeye aittir. Raporun yalnız “temizlikten sonra arızalandı” şeklinde zaman sırası kurması, ileri sürülen fiziksel sebebi açıklamak için yeterli değildir. Alternatif sebeplerin neden elendiği veya hangi ölçüde etkili olduğu da anlaşılır olmalıdır.

Firma personelin veya alt yüklenicinin işlemini ileri sürerse

Hizmet sözleşmesinin tarafı olan firma, borcun ifasında kullandığı yardımcıların işi yürütürken verdikleri zarar bakımından TBK m. 116 çerçevesinde değerlendirilir. “İşi çalışan yaptı” açıklaması sözleşme borcunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Görevlendirme listesi, çalışma alanı, talimat zinciri ve ilgili kişinin işin ifasındaki rolü saptanmalıdır.

İş sahibinin ayrıca sözleşme yaptığı bakım firması ile temizlik yüklenicisinin kendi kullandığı alt ekip aynı değildir. Ayrı firmaların işlemleri, sözleşme ve zaman çizelgesi üzerinden ayrılır. Eser işinde yardımcı ve alt yüklenici kullanımı, yüklenicinin organizasyon içindeki görevlerini açıklar. Taraf sayısının artması her zarar için otomatik ortak sorumluluk kurulmasını haklı kılmaz.

Sözleşmedeki sorumsuzluk kayıtları da kendi koşullarıyla denetlenir. TBK m. 115/1 yüklenicinin kendi ağır kusurundan önceden sorumsuzluğunu kesin hükümsüz sayar; yardımcı kişi kayıtlarında m. 116’nın özel düzeni gözetilir. Uzmanlık gerektiren her temizlik işi, ayrıca araştırılmadan kanuni izne bağlı meslek sayılmamalıdır. Önceden hazırlanmış genel koşullar TBK m. 20–25 bakımından da incelenir.

Temizlik ücretinin iadesi makine zararını karşılar mı?

Ayıplı temizleme sonucu için TBK m. 475’in koşullarına göre ücretsiz giderim, ayıp oranında indirim veya ağır ayıpta dönme değerlendirilir. Aynı madde genel hükümlere göre tazminatı saklı tutar. Hizmet ücretinin geri verilmesi, makinedeki bağımsız hasarın ve bağlı gerçek zararın kendiliğinden ödendiği anlamına gelmez.

Makinenin gerekli onarım gideri, onarımla giderilmeyen gerçek değer kaybı ve kullanım dışı kalmasının belgeli etkisi ayrı hesaplanır. Yeni ve daha üstün makine alma tercihiyle hasarlı makinenin eski işlevini geri getirme gideri ayrılmalıdır. Değiştirilen parça ekonomik değer taşıyorsa kalan değer hesabı değerlendirilir. Zararın aynı kısmı farklı adlarla iki kez karşılanamaz.

TBK m. 112’deki sorumlulukta işletme borca aykırılık, zarar ve nedenselliği ortaya koyar; firma kusursuzluğunu ispat savunması yapar. Hasarın miktarını açıklamayan tek fiyat teklifi bütün talebi kanıtlamaz. Teklifin hangi parça ve işçilikleri kapsadığı, yapılacak işin gerekliliği ve olayla bağlantısı gösterilmelidir.

Hizmet bitiş formunun imzalanması da belgenin gerçek içeriğiyle değerlendirilir. Personelin sahadan ayrıldığını veya çalışma saatini doğrulayan kayıt, teknik inceleme yapılmış olduğuyla aynı değildir. Eserin kabulü bakımından TBK m. 477’nin sonuçları ve gizli ya da kasten gizlenen ayıba ilişkin istisnaları incelenir. Ayrıca belirli parasal zarar üzerinde açık bir sulh veya ibra beyanı varsa onun kapsamı ayrı okunur; teknik teslim kaydı otomatik olarak her zarar kaleminden vazgeçme belgesine dönüştürülmez.

Üretim kaybı hangi dönem ve tutar üzerinden hesaplanır?

Planlı temizlik duruşu ile hasar nedeniyle uzayan duruş ayrılır. Makine zaten başka bakım için çalışmayacaksa aynı günler ikinci kez kayıp üretim olarak yazılmaz. Onarımın teknik olarak gerekli süresi, parça tedariki ve işletmenin yeniden başlatma planı birlikte incelenir. Firmanın sorumluluğuna bağlanan süre, açıklanabilir bir zaman çizelgesine dayanmalıdır.

Karşılanamayan siparişler, eldeki stok, başka hatta üretim imkânı ve dışarıdan yapılan ikame üretim kayıtları zarar hesabını belirler. Brüt satış tutarı ile net kazanç kaybı aynı değildir. Tasarruf edilen giderler ve başka şekilde tamamlanmış işler hesaba katılır. İkame üretim bedeli istenirken aynı işin bütün kâr kaybını da ayrıca istemek mükerrer sonuç doğurabilir.

TBK m. 114/2 yoluyla m. 52, zararın doğmasına veya artmasına işletmenin katkısını değerlendirmeye imkân verir. Makul önlemin alınmaması iddiası somutlaştırılmalıdır. İşletmenin her pahalı ve belirsiz çözümü denemek zorunda olduğu söylenemez; önlemin erişilebilirliği, gerekliliği ve olayın şartları birlikte incelenir. Sigorta veya başka ödeme aynı zarar hesabında ayrıca gösterilir.

Acil onarım gerektiğinde delil nasıl korunur?

Arıza öğrenildiğinde makine kimliği, olay saati, kullanılan malzeme, işlem kaydı ve ilk teknik bulgu belgelenir. Karşı tarafa inceleme imkânı tanınması uyuşmazlığı daraltır; ancak üretimin veya güvenliğin gerektirdiği acil müdahale, yalnız firmanın yanıtını beklemek amacıyla belirsiz süre ertelenmez. Müdahalenin neden acil olduğu ve öncesindeki durum kayıtlı olmalıdır.

HMK m. 400 ve devamındaki delil tespiti, parçanın değişmesi veya mevcut izlerin kaybolması nedeniyle ispatın güçleşmesi tehlikesinde değerlendirilir. Taleple makinenin mevcut durumu, arıza sebebi ve gerekli onarımın belirlenmesi istenir. HMK m. 199 kapsamındaki elektronik kayıtların tarih ve cihaz bağlantısı korunur; yalnız seçilmiş görüntülerle dosya oluşturulmaz.

Eser ilişkisinde TBK m. 474 teslimden sonra inceleme ve uygun sürede ayıp bildirimi; m. 477 sonradan çıkan ayıp için gecikmeksizin bildirim arar. Tazminatın tam hesabı henüz hazır olmasa da bilinen teknik kusur ve haklar açıklanmalıdır. Fatura itirazı ile ayıp bildiriminin konusu ve hukuki etkisi farklıdır. Tek başına hizmet faturasına itiraz edilmesi bütün hasar iddiasını anlatmış sayılmaz.

Ticari uyuşmazlıkta talep dosyası nasıl tamamlanır?

Talep; üstlenilen temizleme işini, ihlal edilen borcu, makinenin gerçek hasarını ve her zarar kaleminin dayanağını ayrı göstermelidir. Tacirler arasında temerrüt, fesih ve dönme açıklamalarında TTK m. 18/3 gözetilir. Tacirler arası ihtar usulü, teknik olay bildirimi ile hukuki hakkın kullanıldığı beyanı birbirinden ayırmaya yardımcı olur.

TTK m. 4–5 kapsamında ticari dava niteliği ve görev incelenir; m. 5/A’daki para alacağı ve tazminat davalarında arabuluculuk dava şartıdır. Zamanaşımında talebin niteliği belirlenir: ayıplı eser sebebiyle davada TBK m. 478, diğer eser alacaklarında m. 147/6 ve ağır kusur istisnası, özel süre bulunmayan alacaklarda m. 146 değerlendirilir. Sırf iş fabrikada yapıldı diye bütün sonuçlara taşınmaz yapı ayıbı süresi uygulanmaz.

Sık sorulan sorular

Temizlik sonrası makine arızalandıysa firma mutlaka sorumlu mudur?

Zaman sırası tek başına yeterli değildir. Üstlenilen iş, uygulama ve arıza sebebi arasında teknik bağlantı kurulmalıdır. TBK m. 112 kapsamında ihlal, zarar ve nedensellik gösterilir; firma kendisine kusur yüklenemeyeceğini ispat savunması yapar.

Kimyasalı fabrika verdiyse temizlik firmasının borcu biter mi?

Hayır. TBK m. 472 kapsamında malzeme veya yer kaynaklı sorun anlaşılınca hemen uyarı gerekir. Açık uyarıya rağmen iş sahibinin talimatından doğan ayıp m. 476 çerçevesinde değerlendirilir. Her talimat sınırsız sorumsuzluk sağlamaz.

Yöntem onayı firmanın yanlış uygulamasını da kapsar mı?

Onayın gerçek kapsamı belirlenir. Bir yöntemin kabulü, onun yanlış veya kapsam dışında uygulanmasına otomatik izin vermez. Saha tutanağını imzalayan kişinin hangi konuda şirket adına yetkili olduğu ayrıca incelenir.

Makine zaten bakımdaysa bütün duruş süresi istenir mi?

Planlı bakım veya temizlik duruşu ile hasarın eklediği süre ayrılır. Zaten çalışılmayacak dönem aynı zarar hesabına ikinci kez yazılmaz. Teknik onarım süresi, siparişler ve ikame üretim kayıtları gerçek kaybı belirler.

Personelin verdiği hasardan yalnız çalışan mı sorumludur?

Sözleşmenin borçlusu firmanın yardımcı kişi kullanımı TBK m. 116 kapsamında incelenir. İşi çalışanın yapmış olması şirketin borcunu kendiliğinden kaldırmaz. Ayrı sözleşmeli başka firmanın müdahalesi ise ayrıca değerlendirilir.

Temizlik ücretinin iadesi makine onarımını kapatır mı?

Kendiliğinden kapatmaz. Eser ayıbında TBK m. 475 seçimlik hakları ve genel hükümlere göre tazminatı ayırır. Makinenin belgeli onarım gideri ve bağlantılı zararlar ayrıca değerlendirilir; aynı kayıp iki kez istenemez.

Tamamen yeni makine fiyatı tazminat olarak yazılır mı?

Gerçek hasar ve gerekli gider belirlenir. Onarım imkânı, eski makinenin durumu, kalan değer ve yeni ekipmanın ek faydası değerlendirilir. Yeni yatırımın tamamı sırf aynı dönemde yapıldığı için temizlik firmasına yüklenemez.

Acil onarımı delil tespiti bitene kadar bekletmek zorunlu mu?

Her olayda böyle bir zorunluluk yoktur. Teknik güvenlik ve acil müdahale ihtiyacı değerlendirilir; ilk durum mümkün olan ölçüde belgelenir. İspatın kaybolma veya önemli ölçüde güçleşme tehlikesinde HMK m. 400 kapsamında tespit istenir.

Makine fabrikada olduğu için beş yıllık yapı ayıbı süresi mi uygulanır?

Otomatik uygulanmaz. İşin ve talebin hukuki niteliği belirlenir. TBK m. 478’in eser ayıbı süreleri ile m. 147/6 ve m. 146’nın diğer alacak düzenleri ayrı incelenmelidir. İşin yapıldığı yer tek başına süreyi belirlemez.

Firma bütün hasarlardan sorumsuz olduğunu yazmışsa talep edilebilir mi?

Kayıt kanuni denetime tabidir. TBK m. 115/1 kendi ağır kusurundan önceden sorumsuzluğu geçersiz sayar; yardımcı kişi için m. 116 ayrıca uygulanır. Genel işlem koşulları da TBK m. 20–25 kapsamında değerlendirilir.

İstanbul ve Mersin’deki üretim tesisleri için kayıt düzeni

İstanbul ve Mersin’deki tesislerde temizlik uyuşmazlığı için makine kimliği, başlangıç durum kaydı, iş emri, yöntem onayı, çalışma çizelgesi ve ilk arıza raporu birlikte hazırlanmalıdır. Aynı duruşta bakım ve montaj ekipleri de çalışmışsa faaliyetleri ortak zaman çizelgesinde ayrı gösterilir. Türkiye genelinde aynı özel hukuk hükümleri uygulanır. Hukuki talebin gücü, olaydan sonraki genel işletme kaybını saymaktan önce belirli temizlik işlemi ile belirli teknik hasar arasındaki bağlantıyı açıklamaya dayanır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.19,20–25,52,112,114–116,146,147,470–478
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.4,5,5/A,18/3
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.199,266,400–403

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →