Evde Sürekli Parça Başı Üretimde Sözleşmenin Süresi ve Fesih

TBK 468’e göre evde hizmet işçisi aralıksız çalıştırılıyorsa, aksi kararlaştırılmadıkça sözleşme belirsiz sürelidir; diğer durumlarda belirli süreli kabul edilir. Her ürün tesliminin ayrı fişle kaydedilmesi, devam eden ilişkiyi kendiliğinden bağımsız sözleşmelere bölmez. Önce çalışma düzeni ve süre anlaşması belirlenir. TBK’ya tabi belirsiz süreli ilişkide fesih önelleri TBK 432’deki hizmet süresine göre iki, dört veya altı haftadır.

Evde üretim yapan kişi hangi sözleşmeyle çalışıyor?

TBK m.461, işverenin verdiği işin işçinin kendi evinde veya belirlediği başka yerde, bizzat ya da aile bireyleriyle ücret karşılığında görülmesini evde hizmet sözleşmesi olarak düzenler. Üretimin işverenin binasında yapılmaması, hizmet ilişkisini tek başına ortadan kaldırmaz.

Parça teslimiyle ödeme yapılması da tek başına bağımsız eser yükleniciliği anlamına gelmez. İşin kim tarafından verildiği, çalışma koşulları, ücret düzeni, araç ve malzemeler ile tarafların gerçek iradesi incelenir. İşin adı yerine fiilen kurulan hukuki ilişki belirlenmelidir.

Evde hizmet sözleşmesinde işçi ve işverenin temel hakları tanım ve günlük işleyişi açıklar. Burada özel olarak sürekli iş verilmesinin sözleşme süresine etkisi ve ilişki kesildiğinde uygulanacak fesih düzeni ele alınmaktadır. Bir başkasının evindeki temizlik veya bakım işi, yalnız ev sözcüğü kullanıldığı için TBK 461 ile aynı ilişki değildir.

TBK 468’in aralıksız çalışma karinesi

İşveren işçiyi aralıksız çalıştırıyorsa TBK 468, aksi kararlaştırılmadıkça belirsiz süreli sözleşme bulunduğunu kabul eder. Düzenli biçimde yeni üretim partisi verilmesi, teslimden sonra işin aynı ilişki içinde sürmesi ve kesintisiz ödeme kayıtları bu incelemenin konusudur.

Aksi kararlaştırılmadıkça ifadesi önemlidir. Kanun, bütün sürekli çalışma ilişkilerinde tarafların süreye dair hiçbir anlaşma yapamayacağını söylemez. Ancak gerçekten kurulmuş süre anlaşmasıyla sonradan tek taraflı biçimde yazılan iş emri farklıdır. İmzalar, önceki yazışmalar ve sözleşmenin tamamı birlikte görülmelidir.

Aralıksızlık her gün aynı miktarda ürün teslim edilmesi demek değildir. Üretimin niteliği, düzenli iş akışı ve ilişkinin devamı araştırılır. Teslimler arasındaki normal üretim süresi, çalışmanın hukuken kesildiğini otomatik göstermez. Belirli hafta veya ayda teslim olmamasının nedeni, yeni işe hazır olma durumu ve taraf açıklamaları kaydedilir.

Her iş emri ayrı belirli süreli sözleşme midir?

TBK 462, her yeni işte o işe özgü çalışma koşullarının bildirilmesini ister. Bu bildirim, mevcut çerçeve ilişki içinde miktar, malzeme ve ücret gibi özellikleri açıklayabilir. Her yeni ürün için belge düzenlenmesi, TBK 468’deki sürenin her defasında sıfırlandığı anlamına gelmez.

İş emrinin sadece ürün miktarını mı, yoksa tarafların açıkça kabul ettiği ayrı sözleşme süresini mi gösterdiği belirlenmelidir. Teslim günü ile hizmet ilişkisinin bitiş günü aynı kavram değildir. İşçinin belirli bir partiyi tamamlaması, devam eden çalışma ilişkisinin bütün borçlarını kendiliğinden sona erdirmez.

Dosyada tek bir ilk sözleşmeyle çok sayıda iş emri varsa belgeler beraber okunur. Her fişin üzerine iş bitti yazılması ile tarafların sürekli ilişkiyi sona erdirme konusunda anlaşması ayrılmalıdır. Fesih veya süre sonu iddiası, kullanılan belgenin gerçek kapsamı ve önceki uygulamayla tutarlı olmalıdır.

Aralıklı işte belirli süre ve sonradan devam

TBK 468’in aralıksız çalıştırma dışındaki durumlara ilişkin kuralı belirli süreli sözleşmedir. İşin kapsamı, teslim zamanı ve ilişkinin hangi olayla biteceği belirlenir. Belirli süreyi sadece işverenin istediği zaman sona eren belirsiz bir ifadeyle açıklamak, açık süre hesabı kurulmasını engeller.

Özel hüküm bulunmayan konularda TBK 469 gereğince genel hizmet hükümleri uygulanır. TBK 430, belirli süreli sözleşmenin aksi kararlaştırılmadıkça süre sonunda bildirim gerekmeksizin sona ermesini düzenler. Aynı hüküm süre bitiminden sonra örtülü devam halinde belirsiz süreye dönüşmeyi de öngörür.

Üst üste belirli süreli sözleşme kurulması bakımından TBK 430’daki esaslı sebep düzeni ayrıca incelenir. Belgelerin farklı tarihler taşıması tek başına bu sebebi kanıtlamaz. Yeni üretim partisinin önceki ilişkiyle bağlantısı, dönemler arasındaki davranış ve yapılan gerçek anlaşmalar dosyaya alınmalıdır.

Deneme işi ile ücretsiz çalışma aynı değildir

TBK 468, deneme amacıyla iş verilmişse aksi kararlaştırılmadıkça sözleşmenin deneme süresi için kurulduğunu kabul eder. Deneme amacı işe başlanırken belirlenmelidir. Ürün teslim edildikten sonra, ödemeden kaçınmak için işin yalnız deneme olduğu yönünde yeni bir açıklama yapılması önceki anlaşmayı değiştirmez.

TBK 433 genel hizmet sözleşmesinde iki ayı aşmayan deneme süresini ve bu süre içindeki fesih düzenini belirler; çalışılan günlerin ücret ve diğer haklarını korur. Evde hizmette özel süre karinesiyle genel deneme hükmü birlikte okunur. Deneme, yapılan işin ekonomik karşılığını kendiliğinden sıfırlayan kurum değildir.

İşe özgü ücret ve malzeme karşılığı bakımından TBK 462; teslim ve ücretin ödenmesi bakımından TBK 463 ve466 dikkate alınır. Deneme işi belgesinde ürün, miktar, teslim, ücret ve devam koşulları açık olmalıdır. Sonraki sürekli iş verilmesi, ilk deneme döneminden ayrı bir süre değerlendirmesi gerektirir.

Belirsiz süreli evde hizmette fesih önelleri

TBK 431 her iki tarafa belirsiz süreli sözleşmeyi fesih sürelerine uyarak sona erdirme hakkı tanır. TBK 432’de bildirim öneli, açıklamanın karşı tarafa ulaşmasından başlar. Bu yazıda incelenen TBK hizmet rejimi, başka kanunlardaki farklı kıdem aralıklarıyla karıştırılmamalıdır.

Süreler kısaltılamaz; sözleşmeyle artırılabilir. Taraflar için farklı öneller kararlaştırılmışsa kanun her ikisine en uzun önelin uygulanmasını öngörür. İşveren, bildirim süresine ait ücreti peşin vererek feshedebilir. Hizmet sözleşmesinin askıya alındığı durumlarda ise bildirim süreleri işlemez.

Hizmet süresi belirlenirken yalnız son iş emrinin tarihi esas alınmamalıdır. Önceki çalışma aynı ilişkinin parçasıysa bu süre dosyaya dahil edilir. İşyerinin veya ilgili bölümünün hukuki işlemle devri söz konusuysa TBK 428, devralanın mevcut sözleşmelere geçmesini ve hizmete bağlı haklarda devreden yanındaki başlangıcın esas alınmasını düzenler. Buna karşılık aynı ürün için birbirinden bağımsız işverenlerle kurulmuş ilişkiler sebepsiz birleştirilmez. Ödeme yapan şirketin değişmesi, tek başına hukuki devir işleminin bütün şartlarını kanıtlamaz; taraf ve işlem kayıtları birlikte incelenir.

Fesih bildiriminin ulaşması nasıl belgelenir?

Bildirimin düzenlendiği gün, gönderildiği gün ve muhataba ulaştığı gün ayrı kaydedilir. İade edilmiş bir gönderi veya kime ait olduğu anlaşılmayan mesaj, ulaşmanın kesin kanıtı gibi kullanılmamalıdır. Bildirimde taraflar, hizmet ilişkisi, sona erdirme iradesi ve hedeflenen tarih açıkça gösterilir.

İşverenin bir süre yeni sipariş vermeyeceğini açıklamasıyla sözleşmeyi tamamen sona erdirdiğini bildirmesi aynı değildir. İşçi açısından da üretime kısa süre ara verme talebiyle kesin ayrılma iradesi ayrılır. Hangi açıklamanın hangi hukuki sonucu hedeflediği yazışmanın tamamı üzerinden belirlenir.

Ürün kabul görevlisi, kargo çalışanı veya aracı kişinin sözleşmeyi feshetme yetkisi bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir. Düzenli teslim almış olmak her durumda işveren adına bütün hukuki işlemleri yapma yetkisi anlamına gelmez. Fesih iddiası doğru kişinin açıklamasına ve ispatlanmış ulaşma kaydına bağlanmalıdır.

İş verilmemesi, kabul etmeme ve fesih farklı durumlardır

Sürekli iş akışının durması incelenirken işverenin fesih açıklaması, işçinin çalışma hazırlığı ve teslim edilmeyi bekleyen ürünler belirlenir. Ücret hakkının hangi hükme dayandığı bu ayrımdan sonra gösterilir. Her üretim boşluğuna otomatik fesih veya otomatik ücretsiz izin adı verilmez.

TBK 467, aralıksız çalıştırılan işçide ürünün kabulünde temerrüt veya işçinin kişiliğinden kaynaklanan kusursuz engellenme için özel ücret düzeni getirir. Madde diğer durumlarda aynı özel ödeme borcunun bulunmadığını da belirtir. Bu nedenle sadece iş gelmediğini söylemek bütün dönem ücretinin tek hükümle kesinleştiğini göstermez.

Ürünün hazır olduğu, teslim için sunulduğu ve kimin hangi nedenle kabul etmediği kaydedilir. İşverenden gelen yeni üretim talebi ile işçinin cevabı saklanır. Böylece sözleşmenin devamı tartışması, tamamlanmış ürünün ücretinden ve fesih nedeniyle talep edilen tazminattan ayrılabilir.

Haklı sebeple derhal fesihte yazılı neden

TBK 435, dürüstlük kurallarına göre ilişkiyi sürdürmenin beklenemediği durumlarda derhal feshi düzenler ve fesih sebebinin yazılı bildirilmesini zorunlu tutar. Kanuni bildirim önelinden ayrılmak için sadece işi bırakmak veya yeni siparişi kesmek yeterli hukuki açıklama değildir.

İleri sürülen sebep tarih, olay ve belgeyle gösterilmelidir. Kusurlu üretim iddiasında iş emri, ürün teslimi ve ayıp bildirimi; ücret sorunu iddiasında dönem hesabı ve ödeme belgeleri incelenir. Sonradan eklenen farklı sebeplerle ilk açıklamanın kapsamı belirsizleştirilmemelidir.

Evde hizmette bozuk malzemenin bildirilmesi ve talimat beklenmesi başka bir yükümlülüğü açıklar. Bozuk malzeme için işveren talimatını beklemek, kendiliğinden bütün hizmet sözleşmesini feshetmek değildir. Bildirim, çalışma engeli ve kesin sona erdirme açıklaması ayrı işlemler olarak değerlendirilir.

İşveren haklı sebep olmadan hemen sona erdirirse

TBK 438, işverenin haklı sebep olmaksızın derhal feshinde tazminat düzenler. Belirsiz süreli sözleşmede bildirim öneline; belirli sürelide sözleşme süresine uyulsaydı kazanılacak miktar esas alınır. Bu nedenle önce sürenin doğru nitelendirilmesi doğrudan alacak hesabını etkiler.

Belirli süreli sözleşmede tasarruf edilen miktar, başka işten elde edilen gelir ve bilerek elde etmekten kaçınılan gelir kanundaki esasla indirilir. Kalan bütün dönem için hesap yapılırken bu unsurlar yok sayılmaz. Ürün başına ücrette geçmiş gerçek üretim ve ödeme verileri hesabın dayanağı olarak açıklanmalıdır.

TBK 438 ayrıca hakimin koşullara göre belirleyebileceği, en fazla altı aylık ücretle sınırlı ek tazminatı düzenler. Üst sınır, her dosyada otomatik altı aylık ödeme demek değildir. Aynı şekilde TBK 434’teki fesih hakkının kötüye kullanılması ayrı bir hukuki değerlendirme gerektirir; talepler gerekçesiz biçimde üst üste eklenmemelidir.

Ürün başına ücrette son hesabın kurulması

Son hesap yalnız fesih tazminatından oluşmaz. Tamamlanmış ve teslim edilmiş ürünlerin ücreti, işçinin sağladığı malzeme bedeli, daha önce yapılmış ödemeler ve kalan işler ayrı gösterilir. Aynı ürünün hem teslim ücreti hem hiç yapılmamış iş karşılığı olarak iki kez yazılması önlenmelidir.

TBK 466, aralıksız çalışmada on beş günde bir veya işçinin rızasıyla ayda bir; aralıklı çalışmada her ürün tesliminde ücret ödenmesini düzenler. Sözleşmenin sona ermesiyle TBK 442’nin muacceliyet kuralları da incelenir. Önceki ödenmemiş ücret, fesih tarihine kadar yok sayılmaz.

Evde hizmette ücret hesap özeti talebi üretim, birim ücret ve kesintilerin belgelenmesini ele alır. Son bordro veya hesap özetindeki kesinti, dayanağı gösterilmeden geçerli zarar alacağı sayılmaz. Yapılmış ödeme ve sözleşmeye dayanan gerçek borçlar tarihleriyle eşleştirilmelidir.

Malzeme, makine ve tamamlanmamış işlerin iadesi

TBK 464 işverenin verdiği araç ve malzemenin özenli kullanımını, hesap verilmesini ve kalanların teslimini düzenler. Sona erme sırasında bu kayıtlar kapatılmalıdır. İşçiye verilen makine ile işçinin kendi makinesi aynı listeye işveren malı olarak yazılamaz.

Teslim tutanağında hammadde, yarı mamul, tamamlanmış ürün, örnek ve araçlar ayrı sayılır. Ürünün ayıplı olduğu iddiası varsa hangi partiye ilişkin bulunduğu ve bildirim tarihi belirtilir. İşçinin teslim etmiş olduğu ürünlerin daha sonra yeniden iade edilmemiş gibi gösterilmesi önlenmelidir.

TBK 443 genel geri verme borcunu düzenler ve tarafların hapis haklarını saklı tutar. Bu hüküm, her belge veya malın sınırsız biçimde elde tutulabileceği anlamına gelmez. Ücret talebiyle eşya iadesinin hangi hukuki koşullarda bağlantılı olduğu belirlenir; fiziki teslimle bütün para alacaklarının ibrası birbirine karıştırılmaz.

Çalışma zinciri hangi belgelerle kurulmalıdır?

İlk işe başlama, verilen her üretim işi, ürün teslimi, ödeme, ara verme ve sona erdirme kayıtları tarih sırasına konulur. Çalışmanın aralıksız olup olmadığı sadece son ayın fişiyle incelenmez. İlişkinin bütününü gösteren düzenli sipariş ve ödeme akışı önemlidir.

Elektronik mesajlar HMK 199 kapsamında belge olarak değerlendirilir; kimlik, tarih ve konuşma bütünlüğü korunmalıdır. Karşı taraftaki iş emri veya ödeme kayıtları için HMK 219–221’in belge ibrazı düzeni kullanılır. Talep, hangi dönemin hangi işlemini kanıtlayacağı belirtilerek somutlaştırılır.

Tanıklar gördükleri çalışma ve teslim olgularını açıklayabilir. Bunun yanında ücret, süre ve değişiklik anlaşmaları bakımından kanuni ispat kuralları uygulanır. Gerçekte olmayan çalışma günü, sipariş veya ödeme belgeye eklenmez; eksik kayıt hangi bağımsız veriyle doğrulanıyorsa o veri açıkça gösterilir.

Arabuluculuk, görevli mahkeme ve talebin kapsamı

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5, TBK İkinci Kısım Altıncı Bölümdeki hizmet sözleşmesine tabi işçi ve işverenler arasındaki iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıkları iş mahkemesinin görevine dahil eder. Evde hizmete TBK uygulanması, alacak davasının sırf bu nedenle genel hukuk mahkemesine ait olduğu sonucunu doğurmaz.

7036 m.3 kapsamında işçi veya işveren alacağı ve tazminatı için dava öncesi arabuluculuğa başvurulur. Talep edilen ücret ve fesih tazminatı, ilgili dönemleriyle belirtilir. Kanunun m.3/17 hükmüne göre büroya başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Başvuru dosyasında önce ilişkinin evde hizmet olduğu, sonra süre karinesi ve varsa karşı anlaşma, en son fesih ve alacak hesabı açıklanmalıdır. Bu sıra, her teslimi ayrı iş sayma veya bütün üretim akışını tek sabit dönem gibi gösterme hatasını önler. Hukuki sonuç, gerçek çalışma zinciriyle kanuni süre düzeninin birlikte değerlendirilmesine dayanır.

Sık sorulan sorular

Evde sürekli ürün yapan işçinin sözleşmesi belirsiz süreli mi?

TBK 468, işverenin aralıksız çalıştırdığı işçi için aksi kararlaştırılmadıkça belirsiz süreli sözleşme kabul eder. Gerçek çalışma akışı ve varsa süre anlaşması birlikte incelenir. Her ürün için ayrı teslim fişi bulunması ilişkiyi kendiliğinden bağımsız sözleşmelere bölmez.

Ürün teslim tarihi sözleşmenin bitiş tarihi midir?

Her zaman aynı değildir. Teslim tarihi belirli partinin tamamlanmasını gösterir; devam eden hizmet ilişkisi ayrıca değerlendirilir. İş emrinin yalnız ürün özelliklerini mi yoksa gerçek süre anlaşmasını mı içerdiği, sözleşme ve önceki uygulamayla belirlenir.

Aralıklı evde üretim hangi süreyle kurulmuş sayılır?

TBK 468’in diğer durumlara ilişkin kuralı belirli süreli sözleşmedir. İşin ve sürenin kapsamı kayıtlardan belirlenir. Sonradan örtülü devam veya üst üste süreli sözleşme kurulması TBK 430’un koşullarıyla ayrıca incelenir.

TBK’ya tabi belirsiz süreli ilişkide bildirim süresi kaç haftadır?

TBK 432 hizmet süresi bir yıla kadar ise iki, bir yıldan beş yıla kadar ise dört, beş yıldan fazla ise altı hafta öngörür. Süre bildirimin karşı tarafa ulaşmasından başlar; sözleşmeyle artırılmış geçerli önel de kontrol edilir.

Deneme amacıyla verilen üretim işi ücretsiz midir?

Deneme amacı ücret hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. TBK 433 çalışılmış günlerin ücret ve diğer haklarını korur; TBK 462 ve466 evde işin karşılığını ve ödeme düzenini belirler. Deneme amacı ile kararlaştırılan ücret ayrı kaydedilmelidir.

Bir süre sipariş gelmemesi otomatik fesih midir?

Yeni iş verilmemesi, ürün kabul etmeme ve sözleşmeyi kesin sona erdirme farklıdır. Taraf açıklamaları ve çalışma hazırlığı belirlenir. TBK 467’deki ücret koruması da aralıksız çalışma ve engellenme nedenine bağlı kendi koşullarıyla incelenir.

Haklı nedenle derhal fesihte sebep yazılı bildirilmeli mi?

TBK 435 fesheden tarafın sebebi yazılı bildirmesini zorunlu tutar. Dayanılan olay tarih ve belgeleriyle açıklanmalıdır. Malzeme arızası bildirimi veya geçici çalışma engeli açıklaması tek başına bütün hizmet sözleşmesinin feshi anlamına gelmez.

İşveren hemen iş vermeyi keserse her durumda altı aylık tazminat mı öder?

Hayır. TBK 438’de önel veya kalan süreye ilişkin hesap ile hakimin takdir edeceği ek tazminat ayrıdır. Ek tazminatın altı aylık sınırı otomatik ödeme miktarı değildir. Önce fesih, haklı sebep ve sözleşmenin türü belirlenir.

Evde hizmet uyuşmazlığı iş mahkemesinde mi görülür?

7036 m.5, TBK’nın hizmet sözleşmesi hükümlerine tabi işçi ve işverenler arasındaki iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıkları iş mahkemesine dahil eder. İlişki gerçekten hizmet sözleşmesi olmalıdır; bağımsız eser işi farklı değerlendirilir.

Son ürün ve makineler teslim edilince ücret alacağı biter mi?

Eşyanın fiziken iadesi bütün para alacaklarının ibrası değildir. Ürün ücreti, malzeme bedeli, ödemeler ve fesih talepleri ayrı hesaplanır. Teslim tutanağında hangi eşyanın verildiği, para hesabında hangi kalemlerin kapandığı açıkça belirtilmelidir.