Gayrisıhhî Müesseseler Nasıl Denetlenir? Yönetmelik m.24 | 2026

Kısa ve net cevap: Gayrisıhhî müesseseler yalnız ruhsat verildiği anda değil, faaliyet devam ettiği sürece yetkili idarenin denetimine tabidir. İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmeliğin 24. maddesi, gayrisıhhî müesseselerin çevre ve toplum sağlığı bakımından denetlenmesini düzenler. Denetimde tesisin ruhsat şartlarını koruyup korumadığı, onaylı faaliyet konusu ve kapasite sınırları içinde çalışıp çalışmadığı, çevre ve toplum sağlığına yönelik koruyucu tedbirleri sürdürüp sürdürmediği ve ruhsata esas teknik koşulların devam edip etmediği incelenir. Ruhsatın daha önce verilmiş olması sonradan denetim yapılamayacağı anlamına gelmez; özellikle üretim prosesi, kapasite, atık, emisyon, koku, gürültü veya sağlık koruma bandını etkileyen değişiklikler Yönetmeliğin 27 ve 28. maddeleri bakımından ayrıca değerlendirilir.

Gayrisıhhî müessese denetiminin hukuki dayanağı nedir?

Gayrisıhhî müessese ruhsatı, tesisin belirli faaliyet, kapasite ve teknik koşullarla çalışmasına verilen idari izindir. Ruhsatın verilmesi, idarenin denetim yetkisinin sona ermesi anlamına gelmez. Yönetmeliğin 24. maddesi gayrisıhhî müesseselerin çevre ve toplum sağlığı bakımından denetlenmesine ilişkin temel kuralı oluşturur.

Denetim sistemi Yönetmeliğin diğer maddeleriyle birlikte okunur. Birinci sınıf tesislerde m.16 sağlık koruma bandı, m.21 açılma ruhsatı, m.25 sorumlu müdür, m.27 kirletici yükü artıran değişiklikler ve m.28 faaliyet alanı/sınıf değişiklikleri önemlidir. İkinci ve üçüncü sınıf tesislerde ise m.23’te ayrıca ruhsat sonrası bir aylık ilk kontrol düzenlenmiştir.

Güncel ve bağlayıcı Yönetmelik Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden kontrol edilmelidir. İkinci ve üçüncü sınıf GSM’nin ilk kontrol sistemi için İkinci ve Üçüncü Sınıf GSM Ruhsatı 5 Günde Verilir mi? rehberi incelenebilir.

Hangi gayrisıhhî müesseseler denetlenir?

Denetim yalnız birinci sınıf tesislere özgü değildir. Yönetmelik kapsamındaki birinci, ikinci ve üçüncü sınıf gayrisıhhî müesseseler kendi ruhsat şartları ve faaliyet özellikleri bakımından denetlenebilir. Denetimin kapsamı tesisin sınıfına, yaptığı üretime, kapasitesine ve çevresel risklerine göre değişir.

Birinci sınıf GSM’de büyük ölçekli veya yüksek etkili üretim süreçleri nedeniyle sağlık koruma bandı, çevresel tedbirler ve teknik proje uyumu daha ayrıntılı incelenebilir. İkinci ve üçüncü sınıf tesislerde ise m.23’teki hızlı ruhsatlandırma sistemi nedeniyle ruhsat sonrası fiilî uygunluk kontrolü özellikle önemlidir.

Faaliyetin zaman içinde değişmesi, yeni üretim hattı kurulması veya kapasitenin artırılması tesisin sınıfını dahi değiştirebilir. Bu nedenle denetimde yalnız ilk ruhsat tarihindeki durum değil, denetim günündeki fiilî faaliyet esas alınır.

Gayrisıhhî müessese denetimini kim yapar?

Denetim yetkisi, tesisin işyeri açma ve çalışma ruhsatı bakımından yetkili idaresine aittir. Yetkili idare belediye, büyükşehir/ilçe belediyesi, il özel idaresi, organize sanayi bölgesi tüzel kişiliği veya özel mevzuata göre başka bir makam olabilir. Tesisin bulunduğu alan ve faaliyetin özel niteliği doğru makamın belirlenmesinde önemlidir.

Birinci sınıf GSM ruhsat sürecinde Yönetmeliğin 15. maddesindeki inceleme kurulu da önemli görev üstlenir. Ancak sürekli denetim, yalnız kurulun ilk ruhsat aşamasındaki incelemesiyle sınırlı değildir. Yetkili idarenin ruhsat ve denetim birimleri mevzuattan doğan görevlerini faaliyet süresince yürütür.

Çevre, iş sağlığı ve güvenliği, yangın, gıda, maden veya başka özel mevzuat bakımından farklı kamu kurumlarının da kendi denetim yetkileri olabilir. İşyeri ruhsat denetimi bu diğer denetimleri ortadan kaldırmaz.

Denetimde hangi hususlar kontrol edilir?

İlk kontrol noktası, işyerinin ruhsatta belirtilen faaliyet konusu ve adresle uyumlu çalışıp çalışmadığıdır. Ruhsatta bulunmayan başka bir üretim veya hizmet faaliyeti yürütülmesi, ruhsatın kapsamı bakımından ayrıca değerlendirilir. İkinci olarak tesisin ruhsata esas kapasitesi ve üretim prosesi kontrol edilir.

Üçüncü olarak çevre ve toplum sağlığını koruyan teknik sistemlerin çalışır durumda olup olmadığı incelenir. Filtreler, arıtma sistemleri, atık depolama alanları, gürültü önlemleri, koku kontrolü, baca ve emisyon sistemleri tesisin niteliğine göre denetim konusu olabilir.

Dördüncü olarak birinci sınıf GSM’de sağlık koruma bandının korunup korunmadığı, bandın içine sonradan sürekli ikamete mahsus yapı veya uygun olmayan kullanım getirilip getirilmediği kontrol edilebilir. Beşinci olarak yangın ve patlama güvenliği ile sorumlu müdür yükümlülüğü incelenir.

Ruhsatlı işyeri neden tekrar denetlenebilir?

İşyeri açma ve çalışma ruhsatı tesisin belirli şartlarla faaliyetine izin verir; denetim dokunulmazlığı vermez. Ruhsat şartlarının faaliyet devam ettiği sürece korunması gerekir. Tesis ilk ruhsat gününde uygun olsa bile daha sonra yapılan değişiklikler mevzuata aykırılık yaratabilir.

Örneğin üretim kapasitesi artırılmış, yeni hammadde kullanılmaya başlanmış, arıtma sistemi devre dışı kalmış veya ruhsatta bulunmayan yeni bölüm kurulmuş olabilir. İdarenin denetim yetkisi, bu tür değişikliklerin çevre ve toplum sağlığına etkisini kontrol etmeye yarar.

Beyana dayalı bazı ruhsat sistemlerinde de ruhsatın müktesep hak doğurmadığı açıkça düzenlenmiştir. Bu genel yaklaşım, ruhsat belgesinin fiilî aykırılığı hukuka uygun hale getirmediğini gösterir.

“Çevre ve toplum sağlığı” denetimde nasıl uygulanır?

Gayrisıhhî müessese kavramının temelinde çevresine zarar verme veya zarar verme ihtimali bulunan faaliyetler vardır. Bu nedenle denetim yalnız bina içindeki teknik düzene değil, tesisin çevresine olan etkilerine de yöneliktir. Emisyon, atık su, tehlikeli atık, koku, gürültü, titreşim, toz, kimyasal risk ve benzeri etkiler faaliyetin niteliğine göre önem taşır.

Toplum sağlığı yönünden tesisin yakınındaki konut, okul, sağlık tesisi, işyeri veya diğer hassas kullanımlar dikkate alınabilir. Birinci sınıf GSM’de sağlık koruma bandı tam da bu nedenle zorunlu tutulur. Bandın teknik amacı, tesis etkileri ile insanların sürekli bulunduğu alanlar arasında koruyucu mesafe oluşturmaktır.

Çevre mevzuatından alınan izin veya geçici faaliyet belgesi, işyeri ruhsat denetimini ortadan kaldırmaz. Çevre izni ile işyeri açma ve çalışma ruhsatı farklı idari işlemlerdir.

Kapasite veya üretim prosesi değişirse ne olur?

Yönetmeliğin 27. maddesi, gayrisıhhî müessesede çevre ve toplum sağlığı yönünden kirletici yükü artıracak değişikliklerin yetkili idarenin iznine tabi olmasını öngörür. Bu nedenle tesisin üretim kapasitesini artırması veya daha yüksek çevresel etki doğuran yeni proses kurması yalnız işletme içi ticari karar değildir.

Denetimde ruhsata esas kapasite ile fiilî kapasite karşılaştırılabilir. Üretim hattının sayısı, enerji tüketimi, hammadde miktarı, atık çıkışı veya emisyon değerleri kapasite artışını gösterebilir. Değişiklik tesisin GSM sınıfını yükseltiyorsa Yönetmeliğin 28. maddesindeki yeniden ruhsatlandırma hükümleri gündeme gelir.

İşletmeci değişikliği yapmadan önce izin ihtiyacını değerlendirmeli; üretime başladıktan sonra denetimde tespit edilmesini beklememelidir.

Denetimde hangi belgeler hazır tutulmalıdır?

İşyeri açma ve çalışma ruhsatının aslı veya mevzuata uygun örneği, ruhsata esas proje ve vaziyet planı, sağlık koruma bandı planı, çevre izni veya yerine geçen belge, itfaiye raporu, sorumlu müdür görevlendirmesi ve faaliyete özgü diğer izinler güncel dosyada tutulmalıdır.

Birinci sınıf GSM’de m.22 kapsamında hazırlanmış belge dosyası, denetimde temel referanstır. İkinci ve üçüncü sınıf tesislerde Örnek 2 başvuru formu ve m.23 ruhsat kayıtları önemlidir. Denetim sırasında sonradan yapılan değişikliklere ilişkin idari izinler de gösterilebilmelidir.

Belgenin varlığı kadar geçerlilik süresi ve fiilî faaliyetle uyumu önemlidir. Eski kapasiteye veya farklı üretim hattına ait çevre veya yangın belgesinin mevcut tesisi kapsayıp kapsamadığı ayrıca kontrol edilmelidir.

Denetim tutanağı neden önemlidir?

Denetim sırasında tespit edilen hususların yazılı tutanakla belirlenmesi hem idare hem işletmeci bakımından hukuki güvenlik sağlar. Tutanakta denetim tarihi, denetimi yapan görevliler, tespit edilen aykırılıklar, ilgili mevzuat hükümleri ve varsa verilen süre açıkça gösterilmelidir.

İşletmeci tutanağın bir örneğini almalı ve eksikliklerin hangi tarihte giderildiğini belgelemelidir. Fotoğraf, teknik servis kaydı, analiz raporu, fatura, yeni izin veya yazılı bildirim gibi kayıtlar sonradan yapılacak kontrolde önem taşır.

İdari yaptırım veya ruhsat işlemi uyuşmazlığa dönüşürse denetim tutanağı, tebligat ve giderme belgeleri birlikte değerlendirilir. Sözlü beyanlar yerine tarihli yazılı kayıtların bulunması savunmayı somutlaştırır.

Denetimde aykırılık tespit edilirse ne olur?

Aykırılığın sonucu, tesisin sınıfına ve hangi Yönetmelik hükmünün ihlal edildiğine göre belirlenir. İkinci ve üçüncü sınıf GSM’nin m.23 kapsamındaki ilk kontrolünde eksiklik için bir defaya mahsus 15 gün süre verilir; giderilmezse ruhsat iptal edilir ve işyeri kapatılır.

Birinci sınıf GSM’de sorumlu müdür eksikliği, kapasite/proses değişikliği, faaliyet alanı değişikliği veya başka ruhsat şartı ihlali için ilgili özel maddeler uygulanır. Bu nedenle her aykırılığa otomatik olarak aynı süre veya aynı yaptırım uygulanmaz.

İdari işlem hangi somut aykırılığa dayanıyorsa hukuki değerlendirme o madde üzerinden yapılmalıdır. Mevzuatta bulunmayan genel ve keyfî yaptırım süreleri oluşturulamaz.

İşletmeci kendi iç denetimini nasıl yapmalıdır?

İlk olarak ruhsat üzerinde yazılı faaliyet, adres ve işletmeci bilgileri fiilî durumla karşılaştırılmalıdır. İkinci olarak üretim kapasitesi ve proses ruhsata esas proje ile eşleştirilmelidir. Üçüncü olarak çevresel sistemlerin çalışır durumda olduğu ölçüm ve bakım kayıtlarıyla doğrulanmalıdır.

Dördüncü olarak sağlık koruma bandı, vaziyet planı ve bina kullanımları kontrol edilmelidir. Beşinci olarak sorumlu müdürün görevde olup olmadığı ve mesleki belgesinin güncelliği incelenmelidir. Altıncı olarak yangın raporu ve yangın sistemlerinin bakım kayıtları gözden geçirilmelidir.

Yedinci olarak çevre izni, geçici faaliyet belgesi veya diğer sektörel izinlerin süresi kontrol edilmelidir. Sekizinci olarak son denetim tutanaklarındaki eksikliklerin tamamen giderilip giderilmediği teyit edilmelidir. Dokuzuncu olarak kapasite artışı veya yeni faaliyet planlanıyorsa m.27 ve m.28 izinleri üretim başlamadan önce alınmalıdır.

m.24 denetim rehberi neden ayrı bir içeriktir?

m.23 yazısı ruhsatın ilk verilmesi ve ilk bir aylık kontrolü; m.24 ise gayrisıhhî müessesenin faaliyet devam ederken genel denetim mantığını hedefler. Bu nedenle iki sayfa aynı arama niyetinde değildir.

“Fabrika ruhsatı denetiminde neye bakılır?”, “GSM ruhsatlı işyeri tekrar denetlenir mi?” ve “kapasite değişikliği denetimde sorun olur mu?” gibi sorgular m.24 ekseninde cevaplanır. Böylece ruhsat alındıktan sonraki uyum yönetimi ayrı bir içerik kümesi oluşturur.

Sık Sorulan Sorular

Ruhsatlı gayrisıhhî müessese tekrar denetlenebilir mi?

Evet. Ruhsatın verilmesi yetkili idarenin sonraki denetim yetkisini ortadan kaldırmaz.

Denetimde yalnız ruhsat belgesine mi bakılır?

Hayır. Faaliyet konusu, kapasite, proje, çevresel tedbirler, sağlık koruma bandı, yangın güvenliği ve diğer ruhsat şartları tesisin niteliğine göre incelenebilir.

Çevre izni varsa işyeri ruhsat denetimi yapılmaz mı?

Yanlış. Çevre izni ve işyeri ruhsatı farklı idari süreçlerdir.

Kapasite artışı denetimde kontrol edilir mi?

Evet. Ruhsata esas kapasite ile fiilî üretim karşılaştırılabilir; kirletici yükü artıran değişiklik m.27 kapsamında izne tabidir.

Sağlık koruma bandı sonradan kaldırılabilir mi?

Birinci sınıf GSM’de m.16’daki bandın korunması gerekir; tesis değişikliği özel olarak değerlendirilmelidir.

Denetim tutanağının bir örneği alınmalı mı?

Evet. Tespitlerin, verilen sürenin ve tebliğ tarihinin ispatı açısından tutanak örneğinin saklanması önemlidir.

İkinci sınıf GSM’de ilk kontrolde eksiklik çıkarsa kaç gün verilir?

m.23 kapsamında bir defaya mahsus 15 gün süre verilir.

Birinci sınıf GSM’de sorumlu müdür kontrol edilir mi?

Evet. m.25 birinci sınıf GSM’de mesleki yeterliliğe sahip sorumlu müdür bulundurulmasını zorunlu tutar.

Yeni üretim hattı kurmadan önce izin gerekir mi?

Kirletici yükü artıran değişiklik m.27 kapsamında yetkili idarenin iznine tabidir; sınıf veya faaliyet değişikliği varsa m.28 de uygulanır.

Resmî m.24 metni nereden kontrol edilir?

Mevzuat Bilgi Sistemindeki güncel Yönetmelik esas alınmalıdır.