GES Üretim Garantisi Tutmazsa Yükleniciden Hangi Haklar İstenir?

GES kurulumu yapan şirketin taahhüt ettiği üretim sağlanmıyorsa, önce sözleşmedeki üretim ölçütü ile gerçekleşen veriler aynı koşullarda karşılaştırılır. Anahtar teslim santral meydana getirme borcunda TBK m.470–478; bağımsız bir üretim veya performans taahhüdünün ihlalinde sözleşmenin içeriğiyle birlikte TBK m.112 uygulanır. Her düşük elektrik faturası, kurulumun ayıplı olduğunu göstermez; fiziksel üretim, öz tüketim, satış geliri ve fiyat değişimi farklı konulardır.

Bu yazının odağı, ticari amaçla kurdurulan güneş enerjisi santralinde yükleniciye yöneltilecek özel hukuk talepleridir. Üretim açığının nasıl belgeleneceği, hangi şirketten hangi hakkın isteneceği ve uzun süreli garanti belgesinin kanuni ayıp haklarından nasıl ayrılacağı açıklanmaktadır.

Üretim garantisi hangi belgede ve kimin adına verilmiştir?

GES yatırımında teklif eki, üretim simülasyonu, teknik şartname, sözleşme ve panel üreticisinin garanti belgesi farklı kişilerce hazırlanabilir. Uyuşmazlık çıktığında bu belgeler tek bir garantiymiş gibi ele alınmamalıdır. Yüklenicinin belirli bir enerji üretimini üstlenmesiyle panel üreticisinin belirli şartlarda modül performansını korumayı taahhüt etmesi aynı borcu doğurmaz. Talep, belgenin düzenleyeni ve üstlendiği sonuç üzerinden kurulmalıdır.

TBK m.19, sözleşmenin türünü ve içeriğini belirlerken tarafların gerçek ortak iradesini esas alır. “Öngörülen”, “tahmini”, “garanti edilen” ve “asgari” üretim ifadeleri bu nedenle bütün belgeyle birlikte okunur. Sadece pazarlama sunumundaki başlık veya satıcının sonradan kullandığı nitelendirme belirleyici değildir. Teklifin kabulü, sözleşmeye dahil edilen ekler ve yazışmalardaki açık taahhütler birlikte incelenir.

Ölçülebilir bir garanti kurulmuşsa garanti dönemi, başlangıç tarihi, ölçüm noktası, kabul edilen kesintiler ve eksik üretimin nasıl giderileceği tespit edilir. Taahhüdün yalnız ilk işletme yılına mı, her yıl için ayrı bir alt sınıra mı, yoksa belirli teknik koşullara mı bağlandığı açık olmalıdır. Bu bilgiler olmadan seçilen tek bir ayın sonucu bütün sözleşmenin ihlali olarak sunulamaz.

Anahtar teslim kurulum ile panel satışı hangi yönden ayrılır?

Projelendirme, ekipman seçimi, montaj, entegrasyon ve işler durumda tesis teslimi üstlenilmişse belirli bir eser meydana getirme borcu incelenir. TBK m.470 bu ilişkinin temelini, m.471 ise yüklenicinin sadakat ve mesleki özen borcunu düzenler. Sözleşmede bütünleşik sonuç üstlenen yüklenici, kendi edimi içinde kalan sorunu yalnız ekipman üreticisine yönlendirdiğini söyleyerek inceleme dışı bırakamaz.

Yalnız panel veya inverter satın alınmış, tasarım ve montaj başka kişilere yaptırılmışsa satım ve diğer sözleşmeler ayrı değerlendirilir. Satılanın bildirilmiş niteliklerinin bulunmaması TBK m.219 kapsamındadır; satım ayıbına ilişkin başvuru hakları m.227’de düzenlenir. Tacirler arasındaki satışta TTK m.23/1-c’nin inceleme ve ihbar rejimi ayrıca uygulanır. Eser sözleşmesindeki bildirim süresine ilişkin kurallar, mal satışının yerine geçirilmez.

Taraflar arasında birden fazla sözleşme bulunması, her zarardan herkesin otomatik olarak birlikte sorumlu olduğunu göstermez. Tasarımcı, kurulum şirketi, bakım firması ve ekipman satıcısının üstlendikleri ayrı ayrı belirlenir. Arızalı modül ile yanlış projelendirilmiş gölgeleme hesabının sorumluluk kaynağı farklıdır. Birden çok neden varsa teknik inceleme her birinin üretim açığına etkisini açıklamalıdır.

Kurulu güç, enerji üretimi ve gelir açığı aynı şey değildir

Sözleşmede yazılı kurulu güç, belirli bir dönem boyunca fiilen üretilen enerji miktarıyla aynı ölçüt değildir. Tesisin ekipman listesiyle üretim sayacı farklı olguları gösterir. Sözleşme sadece belirli kapasitede ekipman tedarikini içeriyorsa ayrıca yıllık gelir garantisi verilmiş sayılmaz. Buna karşılık açık bir yıllık üretim taahhüdü, yalnız panel etiketindeki gücün uygunluğuna bakılarak yerine getirilmiş kabul edilemez.

İşletmenin elektrik faturasında beklenen düşüşün görülmemesi, üretimin eksik olmasından kaynaklanabileceği gibi tüketim profilinden veya uygulanan fiyatlardan da kaynaklanabilir. Hukuki dosyada önce eksik enerji miktarı belirlenir, daha sonra bunun gerçek ekonomik etkisi hesaplanır. Fiziksel üretim taahhüdü ile elektrik satışına ilişkin idari koşulların ayrımı için lisanssız üretim düzeni de kendi kapsamında kontrol edilmelidir.

Doğru performans karşılaştırması nasıl hazırlanır?

Karşılaştırmanın başlangıç noktası, tarafların kabul ettiği ölçüm yöntemidir. Simülasyonda kullanılan yer, panel yerleşimi, eğim, gölgelenme kabulü, ekipman ve çalışma dönemi belirlenir. Fiilî kurulum farklıysa bu farkın ne zaman, kimin talebiyle ve hangi onayla ortaya çıktığı kaydedilir. Sonradan hazırlanan daha elverişli bir simülasyon, imzalanmış üretim taahhüdünün yerine kendiliğinden geçmez.

Meteorolojik koşulların hesaba nasıl katılacağı sözleşmede açıklanmışsa o yöntem incelenir. Belirli bir yılın hava koşullarının uzun dönem varsayımından farklı olması ile sistemin teknik verimsizliği ayrı meselelerdir. Teknik uzman, karşılaştırmada hangi veriyi kullandığını ve neden uygun bulduğunu açıklamalıdır. Bir tarafın yalnız en düşük üretimli günleri, diğerinin yalnız en iyi günleri seçmesi denetlenebilir bir sonuç sağlamaz.

Kesinti ve arıza dönemleri tek listede tutulmalıdır. Şebeke kaynaklı kesinti, bakım nedeniyle planlı duruş, inverter arızası, bağlantı sınırlaması ve ölçüm kaybı aynı sebep değildir. Her satırın tarihi, süresi, kaynağı ve sözleşmeye göre hangi tarafın alanında kaldığı gösterilir. Böylece garanti hesabından çıkarılması istenen dönemlerin somut dayanağı ortaya konulur.

İzleme portalı ve sayaç verileri neden birlikte saklanır?

Yüklenicinin erişim sağladığı izleme portalı, tesisin çalışma geçmişini gösteren önemli bir kaynaktır. Ancak yalnız ekrandaki aylık grafikle yetinilmemelidir. Tarih aralığı, cihaz kimliği, sayaç verisi, arıza kodları ve ölçümlerin hangi saat diliminde tutulduğu korunmalıdır. Portal kullanımı sona ermeden mevcut verilerin hukuka uygun biçimde alınması, sonraki teknik incelemenin yapılabilmesini sağlar.

HMK m.199 elektronik verileri belge kapsamında sayar. Bu, her ekran görüntüsünün içeriğinin tartışmasız doğru kabul edileceği anlamına gelmez. Verinin kaynağı, bütünlüğü ve ilgili tesise ait olduğu açıklanmalıdır. Orijinal dışa aktarımlar ile bunlardan hazırlanan özet tablolar ayrı saklanır; hesaplamada yapılan düzeltmelerin ne olduğu gösterilir.

Hatalı tasarım, ekipman ayıbı ve işletme koşulu nasıl ayrılır?

Eksik üretimin kaynağı tesisin başlangıçtaki tasarımı, kullanılan ekipman, montaj, sonradan verilen bakım veya işletme koşulları olabilir. Bu ihtimaller sırayla teknik incelemeye konu edilir; yalnız düşük üretim sonucundan hareketle arızanın kaynağı kesinleştirilmez. Panel seri numaraları, bağlantı planları, devreye alma ölçümleri, sonradan yapılan değişiklikler ve servis kayıtları aynı dosyada bulunmalıdır.

TBK m.472, yüklenicinin sağladığı malzemedeki ayıptan satıcı gibi sorumluluğunu; iş sahibinin sağladığı malzeme veya gösterdiği yerdeki sakıncaları ise bildirme yükümlülüğünü düzenler. İş sahibinin açık uyarıya rağmen verdiği talimattan doğan ayıpta m.476 uygulanır. Yüklenicinin yalnız “çatı böyleydi” demesiyle, proje başında bilinen ve uyarılmayan teknik sorunun sorumluluğu otomatik olarak müşteriye geçmez.

Sonradan kurulan bir yapı, yeni gölgeleme, işletmenin değiştirdiği ekipman veya yerine getirilmeyen bakım işlemi ileri sürülüyorsa olayın tarihi ve etkisi gösterilir. Başlangıçtan beri var olan kusurla sonradan oluşan durum ayrılmalıdır. Teknik açıklama, yüklenicinin sözleşmede üstlendiği araştırma ve öngörme göreviyle de karşılaştırılır; yalnız bugünkü fotoğraf başlangıçtaki koşulları açıklamaz.

Düşük üretim fark edildiğinde yıllık hesabın bitmesi beklenir mi?

Eser sözleşmesinde TBK m.474, teslim sonrası olağan akışta imkân bulunur bulunmaz inceleme ve belirlenen ayıpların uygun sürede bildirilmesini ister. Sonradan ortaya çıkan ayıplarda m.477 gereğince gecikmeksizin bildirim yapılır. Garanti hesabının yıllık döneme bağlı olması, açıkça fark edilen teknik arızanın bir yıl boyunca saklanmasına veya bildirilmemesine gerekçe değildir.

Bildirimde görülmüş belirtiler, dönem, ölçüm kaynağı ve beklenen inceleme somutlaştırılır. Teknik neden kesinleşmemişse veri eksikliği açıkça belirtilir; buna rağmen bilinen sorun bildirilir. Eserde ayıp ihbarı ile garantinin dönem sonu tazminat hesabı ayrı işlemlerdir. Bildirimler, karşı tarafa ulaştıkları ve hangi aykırılığa ilişkin oldukları ispatlanacak şekilde saklanır.

Tesisin kabul edilmesi yükleniciyi bütün taleplerden kurtarır mı?

İdari veya teknik kabul işlemiyle tarafların kendi sözleşmesindeki kabul ve ibra beyanı ayrı okunmalıdır. Tesisin işletmeye alınmasına ilişkin belge, özel sözleşmede garanti edilmiş bütün dönemsel üretimin gerçekleştiğini kendiliğinden kanıtlamaz. Hangi kontrolün yapıldığı, performans ölçümünün kapsama girip girmediği ve hangi eksiklerin saklı tutulduğu tespit edilir.

TBK m.477’deki kabulün etkisi, gözden geçirme ve bildirim davranışıyla birlikte değerlendirilir. Normal incelemede görülemeyen veya kasten gizlenen ayıp bakımından hükmün koruduğu sorumluluk devam eder. Başlangıçta yapılan kısa devreye alma testi, yalnız uzun süreli veriyle ortaya çıkan her üretim sorununun kabul edildiği şeklinde yorumlanmamalıdır. Bununla birlikte görünür eksiklerin kayıtsız bırakılması da önemsiz sayılmaz.

Parça değişmeden önce hangi teknik sorular cevaplanmalıdır?

İnverter, bağlantı düzeni veya panel grubu değiştirildiğinde eski kusurun incelenmesi güçleşebilir. HMK m.400, delilin kaybolması veya sonradan ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması tehlikesinde hukuki yarara dayalı delil tespiti imkânı tanır. Başvuru, genel bir “santral kötüdür” ifadesiyle değil, ölçülecek hususlar ve korunması gereken verilerle hazırlanır.

İncelemede sözleşmeye göre hedef üretim, gerçek üretim, ölçüm güvenilirliği, dış etkenler, ekipman veya kurulum kusuru, giderim yöntemi ve bunun maliyeti açıklanmalıdır. HMK m.266 uyarınca teknik konuda bilirkişi görüşü alınır; sözleşmenin hukuki yorumu ve hakkın sonucu mahkemenin görevindedir. Tarafın aldığı özel teknik rapor, mahkemece yaptırılan tespitin usul statüsüyle karıştırılmaz.

Onarım, bedel indirimi ve sözleşmeden dönme

Eserde yüklenicinin sorumlu olduğu ayıp varsa TBK m.475’teki koşullu haklar uygulanır. Aşırı masraf gerektirmeyen ücretsiz onarım, ayıp oranında bedel indirimi veya kullanılamayacak yahut hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacak ağırlıktaki ayıpta dönme farklı sonuçlar doğurur. Bir arızanın belirli bileşen değişimiyle giderilmesiyle bütün tesisin amacını karşılayamaması aynı değerlendirmeye tabi değildir.

İş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılan eserin sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa m.475’in dönmeye ilişkin özel sınırı ayrıca uygulanır. Her GES için otomatik olarak dönme hakkı bulunduğu veya bulunmadığı söylenemez; tesisin niteliği ve sökümün sonucu incelenir. Ayıplı eserde seçimlik haklar bu nedenle teknik çözüm önerisiyle birlikte belirlenmelidir.

Uzun süreli panel garantisi dava süresini tek başına belirler mi?

Garanti belgesinde uzun bir dönem yazması, bütün yüklenicilere karşı her tür talebin aynı süreye tabi olduğunu göstermez. Belgenin kimin borcu olduğu, hangi arızayı kapsadığı, garanti kapsamında ne sağlandığı ve kanuni sorumlulukla ilişkisi incelenir. Ücretsiz panel verilmesi taahhüdünden söküm, taşıma, yeniden kurulum ve bütün gelir kaybının da mutlaka karşılanacağı sonucu çıkarılmaz.

TBK m.478 ayıplı eser davalarında teslimden itibaren taşınmaz yapı dışındaki eserler için iki, taşınmaz yapılar için beş, yüklenicinin ağır kusurunda eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıllık zamanaşımı düzenler. Tesisin hukuki niteliği somut kurulum üzerinden belirlenir. Bağımsız garanti edimi ile satım ayıbının süreleri ayrıca değerlendirilir; eser ayıbında zamanaşımı ile ihbar yükümlülüğü birbirinin yerine geçmez.

Eksik üretimden doğan ekonomik zarar nasıl hesaplanır?

TBK m.475’in saklı tuttuğu tazminat ve genel olarak m.112 kapsamında, sözleşmeye aykırılığın yol açtığı zarar incelenir. Önce yükleniciye bağlanabilen eksik enerji miktarı tespit edilir. Sonra işletmenin bu enerjiyle hangi ekonomik faydayı sağlayacağı gerçek tüketim, faturalar ve uygulanabilir sözleşme kayıtlarıyla açıklanır. Üretim açığının tamamını en yüksek piyasa fiyatıyla çarpmak kendiliğinden doğru zarar hesabı değildir.

Öz tüketimde elektrik alımındaki gerçek artış, satışa ayrılan bölümde hukuken gerçekleşebilecek gelir ve gider farkı ayrı gösterilir. Kaybedilmemiş bir gelir veya katlanılmamış bir gider talebe eklenmez. Tesis onarıldıktan sonraki geleceğe ilişkin zarar ileri sürülüyorsa kalıcı kaybın neden devam ettiği açıklanmalıdır. Aynı teknik kusur için hem tüm gelecek gelir kaybı hem tam performansı geri getiren bütün giderim bedeli mükerrer şekilde hesaplanmamalıdır.

Yükleniciden somut çözüm istenmesi ve başvuru dosyası

Yüklenicinin çözüm teklifi yalnız “panel değiştirilecek” cümlesinden ibaret olmamalıdır. Değişecek ekipman, uygulanacak teknik iş, süre, ölçüm dönemi, doğrulama yöntemi ve giderlerin kime ait olduğu yazılılaştırılır. Yeniden test, önceki sözleşmedeki üretim ölçütünü sessizce azaltan yeni bir kabul belgesine dönüştürülmemelidir. Açık kalan tazminat ve garanti taleplerinin akıbeti ayrıca belirtilir.

Ticari işletmeler arasındaki para alacağı veya tazminat davasında TTK m.4, 5 ve 5/A uyarınca görev ve dava şartı arabuluculuk incelenir. Dosyada sözleşmenin bütün sürümleri, üretim modeli, teslim ve kabul belgeleri, cihaz listesi, ham ölçümler, arıza kayıtları, yazılı bildirimler ve mali zarar hesabı bulunmalıdır. Yüklenicinin sorumluluğu ile lisans veya bağlantı işlemlerine ilişkin idari uyuşmazlık aynı başvuru olarak yürütülmez.

Sık sorulan sorular

GES teklifindeki tahmini üretim her durumda garanti midir?

Belgenin tamamı, kabul edilen ekler ve tarafların gerçek iradesi TBK m.19 kapsamında incelenir. Tahmin, simülasyon ve bağlayıcı asgari üretim taahhüdü aynı değildir. Açık taahhüt yokken yalnız sunumdaki rakamdan sınırsız sonuç garantisi çıkarılmaz.

Panel gücü sözleşmeye uygunsa düşük üretim iddiası sona erer mi?

Sözleşme ayrıca bütün tesis için belirli üretim veya performans sonucu öngörüyorsa sona ermez. Ekipman gücü ile dönemsel enerji üretimi farklı ölçütlerdir. Taahhüdün kapsamı ve gerçek koşullardaki ölçümler birlikte değerlendirilir.

Elektrik faturam azalmadıysa kurulum firması mutlaka sorumlu mudur?

Hayır. Tüketim miktarı, fiyatlar, öz tüketim, üretim ve satışa ilişkin kayıtlar ayrılır. Kurulum firmasına yöneltilen talep, onun ihlaliyle bağlantılı üretim açığına ve bunun gerçek ekonomik sonucuna dayanmalıdır.

Üretim garantisi yıllıksa arızayı yıl sonunda mı bildirmeliyim?

Yıllık hesap dönemi, bilinen teknik ayıbın bildirimini ertelemez. Eser ilişkisinde TBK m.474 ve sonradan ortaya çıkan ayıpta m.477 uyarınca inceleme ve zamanında bildirim yükümlülüğü sürer.

Kurulum firmasının gösterdiği üretici garantisine başvurmak zorunda mıyım?

Kurulum firmasının kendi sözleşmesel borcu ile üreticinin garanti taahhüdü ayrı incelenir. Yüklenici kendi üstlendiği sonuç içindeki sorumluluğu sırf başka bir garanti belgesi bulunduğu gerekçesiyle ortadan kaldırmış sayılmaz.

İzleme portalındaki ekran görüntüsü kullanılabilir mi?

Elektronik veriler HMK m.199 anlamında belgedir. Bununla birlikte verinin tesise aitliği, tarih aralığı, kaynağı ve bütünlüğü açıklanmalıdır. Ham veriler, sayaç kayıtları ve arıza geçmişiyle desteklenen inceleme gerekir.

Düşük üretim nedeniyle bütün GES bedeli geri alınır mı?

TBK m.475 kapsamında dönme için ayıbın kanundaki ağırlığa ulaşması gerekir. Taşınmaz üzerinde yapılan eserin sökülmesinin aşırı zarar doğurması sınırı da gözetilir. Her üretim farkı bütün bedelin iadesini sağlamaz.

Uzun yıllı panel garantisi bütün giderleri karşılar mı?

Garanti belgesindeki edim ve muhatap belirlenir. Panelin verilmesi, işçilik, söküm, taşıma ve gelir kaybı aynı edim değildir. Kanuni ayıp hakları ve ayrıca verilen garanti kendi şartlarıyla değerlendirilir.

İnverter değiştirilmeden delil tespiti gerekir mi?

Her değişimde zorunlu değildir. Delilin kaybolması veya ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması tehlikesi varsa HMK m.400 uyarınca hukuki yarara dayalı delil tespiti istenir. İncelenecek ölçüm ve parçalar somutlaştırılmalıdır.

Tazminat hesabında eksik enerji en yüksek fiyatla çarpılır mı?

Otomatik olarak çarpılmaz. Yükleniciye bağlanabilen üretim açığı ile işletmenin gerçek öz tüketim veya satış kaybı belirlenir; gerçekleşmeyen gelirler ve mükerrer zarar kalemleri hesaptan ayrılır.

İstanbul ve Mersin ofislerinde incelenecek GES performans dosyasında tesisin bulunduğu yerden alınan ham üretim kayıtları, kabul belgeleri ve ilk teklif birlikte sunulmalıdır. Türkiye genelindeki dosya yönetiminde hukuki taahhüt ile mühendislik hesabının eşleştirilmesi gerekir. Yalnız düşük fatura tasarrufunu gösteren özet yerine, kayıp dönemi ve taahhüt edilen performansın aynı veri seti üzerinden ortaya konulması sağlıklı bir talebin temelidir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 19,26,112,219,227,470–478
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 4,5,5/A,23/1-c
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 199,266,400

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →