Hâkimlik Mesleğinin Gerektirdiği Hukuki Bilgi İçin Bilirkişi Atanabilir mi? 6754 m.3/3 | 2026

Hukuki bilgi için bilirkişi atanamayacağının kanuni dayanağı

6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu m.3/3, genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulamayacağını emreder. Aynı ilke Bilirkişilik Yönetmeliği m.5/3 ve m.49/2’de tekrar edilmiştir. Böylece bilirkişilik, yargılamada hukuki karar verme işlevinin dışına yerleştirilmiştir.

Kanunun Resmî Gazete’de yayımlanan metninde temel ilke açıkça yer alır. Kuralın amacı, hâkimin hukuku uygulama görevini başka bir kişiye devretmesini önlemek ve bilirkişiliği gerçekten teknik veya özel bilgi gereken alanlarla sınırlamaktır. Bilirkişi, hâkimin yerine hukukçu karar verici değildir; yargısal karar için gereken uzmanlık verisini sunan yardımcıdır.

Bilirkişi atanmasını gerektiren uzmanlık, özel veya teknik bilgi nedir?

Yönetmelik m.49/1 uyarınca çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin görüşüne başvurulabilir. Bu bilgi, hâkimin genel yaşam tecrübesi ve hukuk eğitimi dışında kalan, belirli bir meslek veya bilim alanında uzmanlaşma gerektiren bilgidir. Mühendislik hesabı, tıbbi bulgunun uzmanlık açısından değerlendirilmesi, mali kayıtların teknik analizi, bilişim sistemindeki verilerin incelenmesi, değerleme yönteminin uygulanması veya belirli bir imalatın teknik şartnameye uygunluğunun saptanması bu çerçevede düşünülebilir.

Burada belirleyici olan, uyuşmazlığın konusunun “teknik görünümlü” olması değil, çözülmesi gereken somut sorunun gerçekten uzmanlık gerektirmesidir. Dosyada şirket, bina, makine, banka hesabı veya sağlık belgesi bulunması tek başına bilirkişi atanmasını zorunlu kılmaz. Mahkemenin çözmesi gereken soru salt hukuki nitelikteyse, dosyanın teknik bir sektöre ilişkin olması sonucu değiştirmez.

Bilirkişi atanırken soru mümkün olduğunca ölçülebilir ve uzmanlık alanına bağlı kurulmalıdır. Hangi kayıtların inceleneceği, hangi hesaplamanın yapılacağı, hangi teknik standardın uygulanacağı veya hangi maddi olgunun açıklığa kavuşturulacağı belirlenmelidir. Yönetmelik m.51’in görevlendirme yazısında kapsamı ve soruları açıkça gösterme zorunluluğu bu ayrımın uygulanma aracıdır.

Hukuki mesele neden bilirkişiye verilemez?

Hukuku resen uygulamak, delilleri hukuki değerleriyle değerlendirmek ve uyuşmazlığın hukuki sonucunu belirlemek yargı merciinin görevidir. Bilirkişiye bir kanun maddesinin somut olaya uygulanıp uygulanmayacağını, sözleşmenin hukuken geçerli olup olmadığını, zamanaşımının gerçekleşip gerçekleşmediğini, bir tarafın hukuki sorumluluğunun doğup doğmadığını veya davanın kabul edilip edilmemesi gerektiğini sormak, teknik yardım sınırını aşar.

Bu yasak bilirkişinin mesleğinin hukukla ilişkili olmasına göre değişmez. Bilirkişilik listesinde görev alan kişinin hukuk eğitimi bulunması veya teknik alanında mevzuat bilgisine sahip olması, yargısal yetki vermez. Yönetmelik m.38/4 de hukuk öğrenimi görmüş kişilerin hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlığa sahip olmadıkça sicile ve listeye kaydedilemeyeceğini düzenleyerek sistemin hukuki görüş bilirkişiliği üzerine kurulmadığını ayrıca ortaya koyar.

Hukuki değerlendirme yasağını ayrıntılı inceleyen Bilirkişi Hukuki Değerlendirme Yapabilir mi? rehberimizde rapor içeriği bakımından sınırı ayrıca açıkladık. Buradaki önemli fark şudur: m.3/3 ve m.49/2 daha bilirkişi atama aşamasında “bu konu bilirkişiye verilebilir mi?” sorusunu çözer; m.3/2 ve m.55/4 ise görevlendirilmiş bilirkişinin raporda hukuki değerlendirme yapmasını yasaklar.

Görevlendirme kararı teknik-hukuki sınırı nasıl korumalıdır?

Yönetmelik m.51, bilirkişiye gönderilen yazıda inceleme konusunun bütün sınırlarıyla açıkça belirlenmesini, cevaplanacak soruların gösterilmesini, ücretin ve rapor süresinin belirtilmesini zorunlu kılar. Bu düzenleme yalnız şekil şartı değildir. Görev tanımı doğru kurulmazsa bilirkişi kendisinden hukuki sonuç üretmesi beklenen bir konumda kalabilir.

Görev soruları, teknik bulgunun ne olduğunu ortaya çıkaracak biçimde formüle edilmelidir. “Taraf borçlu mudur?” yerine mahkemenin hukuki kabulü çerçevesinde ödeme ve bakiye hesabının yapılması; “sözleşme ihlal edilmiştir mi?” yerine sözleşme eki teknik şartnameye göre imalatın teknik uygunluğunun belirlenmesi; “tazminat gerekir mi?” yerine hasarın teknik kapsamı ve hesaplamaya esas verilerin belirlenmesi gibi ayrımlar görev sınırının korunmasına hizmet eder.

Bilirkişi, kendisine verilen görevin uzmanlık, özel veya teknik bilgiyi gerektirmediğini fark ederse Yönetmelik m.53 gereği en geç bir hafta içinde görevlendirmeyi yapan mercie bildirimde bulunmalıdır. Bu bildirim yükümlülüğü, yanlış kurulmuş görevlendirmenin rapor aşamasında hukuki değerlendirmeye dönüşmesini önleyen ikinci güvencedir.

Birden fazla bilirkişi atanması hukuki değerlendirme yasağını ortadan kaldırır mı?

Hayır. Yönetmelik m.50/2, işin mahiyetine göre ve gerekçesi açıkça gösterilmek kaydıyla birden fazla bilirkişi görevlendirilebileceğini düzenler. Bilirkişi sayısının artırılması yalnız gereken uzmanlık alanlarının çoğalmasıyla ilgilidir; heyete hukuki karar yetkisi vermez. Üç kişilik veya daha geniş bir heyet de yalnız özel veya teknik meseleler hakkında görüş bildirebilir.

Birden çok uzmanlık alanı gerektiren dosyada her uzmanın kendi uzmanlık sınırı açık olmalıdır. Yönetmelik m.55/2 uyarınca farklı görüşler varsa bunlar raporda ayrı ayrı açıklanabilir veya ayrı rapor olarak sunulabilir. Bu düzenleme, heyet içindeki farklı teknik değerlendirmelerin görünür olmasını sağlar; fakat hangi görüşün hukuken benimsenmesi gerektiğine heyet değil yargı mercii karar verir.

Hukuki konu için bilirkişi atanmasına karşı ne yapılabilir?

Taraf, bilirkişi görevlendirmesinin gerçekten özel veya teknik bilgi gerektirip gerektirmediğini görevlendirme kararı ve sorular üzerinden değerlendirmelidir. Hukuki bilgiyle çözülebilecek bir konu bilirkişiye bırakılmışsa 6754 sayılı Kanun m.3/3 ile Yönetmelik m.5/3 ve m.49/2 belirtilerek görevin sınırlandırılması veya teknik sorunun yeniden kurulması talep edilebilir. Kullanılacak usul aracı, davanın türüne ve yargılama aşamasına göre ilgili usul kanunundan belirlenmelidir.

Rapor tamamlandıktan sonra hukuki değerlendirme yapılmışsa mesele artık rapor içeriği bakımından da ele alınır. Hukuk yargılamasında HMK m.281 kapsamında rapora itiraz mümkündür. Süre ve yöntem için bilirkişi raporuna itiraz süresi rehberimiz kullanılabilir. İtirazda “bilirkişi atanması gereksizdi” iddiası ile “bilirkişi teknik görev sınırını aştı” iddiası ayrı ayrı gösterilmelidir.

Bilirkişinin tarafsızlığına ilişkin ayrı bir sebep varsa bu sorun görev konusunun hukuki olup olmamasından farklıdır. Tarafsızlık ve red bakımından bilirkişinin reddi hükümleri dikkate alınmalıdır.

Rapor geldikten sonra hangi noktalar kontrol edilmelidir?

Önce görevlendirme yazısındaki her soru ile rapordaki cevap eşleştirilmelidir. Bilirkişi, kendisine sorulmayan bir hukuki mesele hakkında görüş bildirmişse bu bölüm ayrıca işaretlenmelidir. İkinci olarak raporun Yönetmelik m.55’teki zorunlu unsurları taşıyıp taşımadığı incelenmelidir: inceleme konusu, maddi unsurlar, yöntem, bilimsel ve teknik dayanaklar ve gerekçeli sonuç görünür olmalıdır.

Üçüncü aşamada teknik bulgu ile hukuki sonuç ayrıştırılır. Hesap tablosu, teknik ölçüm veya bilimsel bulgu bilirkişilik alanında kalabilir; fakat bu veriden doğrudan davanın kabulü, sorumluluğun doğması veya hukuki geçerlilik sonucu çıkarılması görev sınırını aşar. Dördüncü aşamada raporun mahkeme açısından bağlayıcı olmadığı hatırlanmalıdır. Yönetmelik m.56/1 raporun diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirileceğini açıkça düzenler.

Raporun eksik veya belirsiz olması hâlinde mahkeme m.56/2-3 kapsamında ek rapor veya açıklama isteyebilir. Tarafın teknik görüşünü ayrıca sunması gerekiyorsa HMK m.293 uzman görüşü kurumu bilirkişi raporundan farklı bir hukuki araçtır. UYAP üzerinden dosya ve rapor işlemleri için UYAP Bilirkişi Portalı Rehberi de yararlı bir iç kaynaktır.

Gereksiz bilirkişi incelemesinin yargılama bakımından etkileri

Bilirkişi incelemesi dosyaya ek süre, gider ve yeni usul işlemleri getirir. Mevzuatın özel veya teknik bilgi şartını açıkça aramasının nedenlerinden biri de bilirkişiliğin olağan delil değerlendirmesinin yerine geçmesini önlemektir. Hukuki konunun bilirkişiye bırakılması, yargılama süresini uzatabildiği gibi raporun daha sonra hukuki değerlendirme içerdiği gerekçesiyle tartışılmasına da yol açabilir.

Bu nedenle doğru yaklaşım, bilirkişilik ihtiyacını dosyanın başında somut soruya göre belirlemektir. Teknik mesele varsa uzmanlık alanı doğru seçilmeli; teknik mesele yoksa hukuki uyuşmazlık yargı mercii tarafından çözülmelidir. Yargılamada bilirkişinin işlevi ne küçümsenmeli ne de karar yetkisi verecek şekilde genişletilmelidir.

Sık sorulan sorular

1. Her hesap işi için bilirkişi zorunlu mudur?

Hayır. Sorunun çözümü gerçekten özel veya teknik bilgi gerektiriyorsa bilirkişiye başvurulabilir. Basit ve genel bilgiyle yapılabilen işlemler için bilirkişi zorunlu değildir.

2. Hâkim kanun maddesinin yorumunu bilirkişiye sorabilir mi?

Hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilen konuda bilirkişiye başvurulamaz.

3. Hukukçu bilirkişi hukuki görüş verebilir mi?

Bilirkişilik görevi kapsamında hukuki nitelendirme ve değerlendirme yapılamaz. Hukuk öğrenimi görmüş kişinin ayrıca hukuk dışı uzmanlık şartına ilişkin Yönetmelik m.38/4 de bu sistemi destekler.

4. Bilirkişi atanmasına taraflar talep edebilir mi?

Evet, Yönetmelik m.50/1 uyarınca bilirkişi resen veya talep üzerine görevlendirilebilir; ancak özel veya teknik bilgi şartı yine aranır.

5. Mahkeme birden fazla bilirkişi atayabilir mi?

Evet. İşin mahiyetine göre gerekçesi açıkça gösterilerek birden fazla bilirkişi görevlendirilebilir.

6. Bilirkişi kendisine verilen konunun teknik olmadığını fark ederse ne yapar?

Yönetmelik m.53 uyarınca durumu en geç bir hafta içinde görevlendirmeyi yapan mercie bildirir.

7. Bilirkişi raporu mahkemeyi bağlar mı?

Hayır. Yönetmelik m.56/1 uyarınca rapor diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilir.

8. Rapor hukuki yorum içeriyorsa itiraz edilebilir mi?

Evet. İlgili usul hükümleri kapsamında raporun görev sınırını aşan bölümleri somut biçimde gösterilerek itiraz edilebilir.

Hâkimlik bilgisi ile özel teknik bilgi ayrımında kullanılabilecek ölçütler

Bir konunun bilirkişiye verilip verilemeyeceğini belirlerken yalnız uyuşmazlığın başlığına bakmak yeterli değildir. Aynı dava içinde bir soru salt hukuki, başka bir soru ise teknik olabilir. Sağlıklı ayrım için önce çözülmesi gereken maddi sorun açıkça yazılmalı, sonra bu sorunun cevaplanması için hukuk bilgisi dışında özel eğitim, meslek deneyimi, bilimsel yöntem, teknik cihaz, uzman hesaplama veya sektörel veri gerekip gerekmediği belirlenmelidir. Bu unsurlar yoksa ve sorun normun yorumlanmasıyla çözülebiliyorsa bilirkişilik şartı oluşmaz.

İkinci ölçüt, beklenen cevabın biçimidir. Beklenen cevap “hangi tutar hesaplanır”, “hangi teknik standart karşılanmıştır”, “hangi kayıt hangi işlemi gösterir” veya “hangi tıbbi bulgu mevcuttur” türünde uzmanlık tespiti ise bilirkişilik alanına yaklaşılır. Beklenen cevap “kim haklıdır”, “hangi kanun maddesi uygulanmalıdır”, “sözleşme geçerli midir”, “talep zamanaşımına uğramış mıdır” veya “dava kabul edilmelidir” biçimindeyse hukuki karar alanına girilir. Bilirkişiye sorulan soruların bu ayrımı görünür kılması gerekir.

Üçüncü ölçüt, hâkimin bilirkişi raporu olmaksızın gerekli maddi veriye ulaşıp ulaşamayacağıdır. UYAP veya entegre sistemlerden doğrudan erişilebilen bilgi ve çözülebilen sorunlar için de 6754 sayılı Kanun m.3/8 ve Yönetmelik m.5/8 ayrıca bilirkişiye başvurulamayacağını düzenler. Bu hüküm, bilirkişiliğin yalnız gerçekten uzmanlık gerektiren durumda kullanılmasını güçlendiren başka bir sınırlamadır.

Bilirkişi görevlendirmesi yapılmadan önce dosyada sorulması gereken sorular

• Uyuşmazlıkta çözülemeyen somut maddi veya teknik mesele nedir?
• Bu mesele hukuk bilgisiyle mi, yoksa ayrı bir bilim veya meslek alanının bilgisiyle mi çözülecektir?
• Uzmanın yapacağı işlem ölçüm, hesap, karşılaştırma, teknik analiz veya bilimsel değerlendirme içeriyor mu?
• Görevlendirme yazısında teknik soru, hukuki sonuçtan açıkça ayrılmış mı?
• İlgili uzmanlık alanı doğru seçilmiş mi?
• Birden fazla uzmanlık gerekiyorsa bunun gerekçesi gösterilmiş mi?
• Bilginin UYAP veya başka entegre sistemden doğrudan alınması mümkün mü?
• Beklenen rapor sonucu hâkimin hukuki karar alanına giriyor mu?

Bu kontrol, bilirkişilik incelemesinin gereksiz yere genişlemesini önler. Aynı zamanda rapor geldikten sonra yapılacak itirazı da kolaylaştırır; çünkü taraf hangi sorunun teknik olmadığını ve hangi nedenle yargı merciince çözülmesi gerektiğini somut biçimde gösterebilir.

Teknik tespit ile hukuki sonuç birbirinden nasıl ayrılır?

Teknik tespit, uzmanlık yönteminin sonunda elde edilen maddi veridir. Hukuki sonuç ise bu verinin kanun, sözleşme ve usul kuralları kapsamında ne anlama geldiğine karar verilmesidir. Bilirkişi ilk aşamada rol alır; ikinci aşamada karar hâkime aittir. Bu ayrım, raporun taraflardan biri açısından olumlu veya olumsuz olmasına göre değişmez. Bir teknik bulgu güçlü olabilir; yine de o bulgunun davanın sonucunu hangi hukuki nedenle etkilediğini yargı mercii belirler.

Görevlendirme kararında hukuki kavram kullanılması da tek başına teknik soruyu hukuki hâle getirmez. Önemli olan bilirkişiden neyin ölçülmesi, hesaplanması veya açıklanmasının istendiğidir. Buna karşılık teknik kelimelerle yazılmış bir soru gerçekte hukuki sorumluluğu belirlemeyi amaçlıyorsa bilirkişilik sınırını aşabilir. Bu nedenle soru metni yalnız kelimeler üzerinden değil, beklenen karar fonksiyonu üzerinden okunmalıdır.

Taraf vekilinin rapor öncesi ve rapor sonrası kontrolü

Rapor öncesinde görevlendirme ara kararı dikkatle okunmalı ve uzmanlık alanı ile soruların kapsamı kayda geçirilmelidir. Teknik olmayan bir soru varsa yargılama usulünün izin verdiği aşamada mahkemeye açık biçimde bildirilmelidir. Rapor sonrasında ise bilirkişinin sorulara verdiği cevaplar tek tek görevlendirme kararıyla karşılaştırılmalıdır. Bilirkişi hukuki sonuca geçmişse ilgili paragraf, dayandığı teknik veri ve ulaştığı hukuki hüküm ayrıştırılarak itiraz hazırlanmalıdır.

Bu yöntem yalnız şekli bir itiraz üretmez; mahkemeye hangi kısmın teknik yardım niteliğinde tutulabileceğini ve hangi kısmın yargısal değerlendirmeye ait olduğunu gösterir. Böylece raporun bütünü hakkında soyut bir ret talebi yerine, mevzuatın çizdiği sınır üzerinden somut ve denetlenebilir bir değerlendirme yapılmış olur.

Resmî kaynaklar

• 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu
• Bilirkişilik Yönetmeliği
• Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığı

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →