İşçi Kendi Yerine Başkasını İşe Gönderebilir mi? TBK 395

TBK 395’e göre sözleşmeden veya durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça işçi üstlendiği işi bizzat yapmak zorundadır. İşçi, yalnız işin yapılmış olmasına dayanarak kendi yerine istediği kişiyi gönderme yetkisi kazanmaz. İzin, görevin niteliği, fiilen çalışan kişinin kimliği ve işverenin kabulü belirlenmelidir. İşyerindeki başka çalışanla onaylı vardiya değişimi ise dışarıdan kişi gönderilmesiyle aynı işlem değildir.

Bizzat çalışma borcunun kanuni dayanağı

TBK m.395, hizmet sözleşmesinde kişisel ifayı esas alır. Sözleşme veya durumun gereği aksini göstermedikçe işçi işi kendisi görür. Hüküm yalnız işin sonucuna değil, o işin sözleşmenin işçi tarafınca yerine getirilmesine ilişkindir.

TBK 393, hizmet sözleşmesini bağımlı iş görme ve ücret ödeme borçları üzerinden tanımlar. İşverenin kişinin becerisine, güvenilirliğine ve işi kendi organizasyonunda yapmasına yönelik menfaati bu ilişkinin parçasıdır. İşçi bu konumu tek taraflı kararla başka kişiye bıraktığını söyleyemez.

Bu kural, her türlü yardımın veya görev paylaşımının yasak olduğu anlamına gelmez. Kanun sözleşme ve durumun gereğinden doğan farklılığı açıkça saklı tutar. Ancak istisnaya dayanılıyorsa hangi anlaşmanın veya iş özelliğinin yardım ve ikame yetkisi verdiği gösterilmelidir.

Başka biri işi bitirdiğinde borç mutlaka ifa edilmiş olmaz

İşverenin sözleşmeyle belirli kişinin çalışmasını istemesi halinde işin başka kişi tarafından tamamlanması aynı edimi oluşturmayabilir. TBK 395’in başlangıç kuralı budur. İşin sonuç olarak yapılması, kişisel ifa yükümlülüğünü tek başına kaldıran bir unsur değildir.

İkame kişinin deneyimli, akraba veya önceki bir çalışan olması da kendi başına izin anlamına gelmez. Belirli göreve erişim, güvenlik, müşteri bilgisi ve talimat düzeni ayrıca önem taşır. Görevi yapabilecek olmak ile işveren adına o görevi yapmaya yetkili olmak farklıdır.

Uyuşmazlıkta önce işçinin asıl borcu tanımlanır. Yalnız belli bir sonucun bağımsız şekilde üstlenildiği başka sözleşme ile bağımlı hizmet ilişkisi karıştırılmamalıdır. Belgeye hizmet alımı yazılması da gerçek bağımlı çalışmayı otomatik başka sözleşmeye dönüştürmez.

İşverenin izni hangi kapsamı taşımalıdır?

İzin verilen kişinin kimliği, hangi görevi, hangi tarihte ve hangi sınırlarla yapacağı belirlenmelidir. Bir gün için sağlanan yardım izninin bütün gelecek dönemleri kapsadığı varsayılmaz. Yalnız yük taşımaya yardım izni, müşteri hesabına erişim yetkisiyle aynı değildir.

TBK 395 ayrıca genel bir yazılı izin şekli koymaz. Bununla birlikte sonradan ispat için tarihli ve içeriği belirli kayıt tutulması önemlidir. Sözleşmedeki özel usul, kurum içi yetki ve ilgili işin zorunlu mesleki koşulları ayrıca incelenir.

İzin verdiği ileri sürülen kişinin işveren adına bu konuda yetkili olup olmadığı da gösterilmelidir. Aynı işyerinde çalışan bir arkadaşın sorun olmaz açıklaması, işverenin kabulüyle otomatik eş tutulamaz. Talimat ve yetki zinciri somut belgeler üzerinden belirlenmelidir.

Sessizlik ve önceki uygulama nasıl değerlendirilir?

İşçinin bildirim göndermesi ile işverenin açık kabulü aynı olgu değildir. Bildirimin ulaştığı, içeriğinin ne olduğu ve tarafların sonraki davranışları incelenir. Sessizliği her durumda sınırsız ikame izni sayan genel bir sonuç kurulamaz.

Önceki uygulamaya dayanılıyorsa gerçekten hangi kişilerin, hangi işlerde ve hangi onayla çalıştığı gösterilmelidir. Daha önce belirli bir yardımın kabul edilmiş olması, tamamen farklı görev ve riskte de aynı yetkinin bulunduğunu tek başına kanıtlamaz. Benzerlik somutlaştırılır.

TBK 395’teki durumun gereği değerlendirmesi de keyfî bir tercih değildir. İşin örgütlenmesi, görev tanımı ve tarafların kabul ettiği çalışma düzeni birlikte ele alınır. İşçinin sonradan yaptığı tek taraflı açıklama, önceki gerçek anlaşmanın yerine geçmez.

Vardiya değişimi ile dışarıdan ikame kişi farklıdır

Aynı işverenin iki çalışanının vardiyalarını değiştirmesi halinde her iki kişinin de mevcut görev ve yetki durumu vardır. Buna rağmen vardiya düzenini değiştirmeye ilişkin onay ve çalışma süreleri kontrol edilmelidir. Çalışanların kendi aralarındaki anlaşması her durumda işverenin planını değiştirmiş sayılmaz.

Dışarıdan bir kişinin getirilmesinde ise işverenin o kişiyle ilişkisi, kabulü ve yetkilendirmesi ayrıca belirlenir. Aynı görev için işe alınmış başka personelle dışarıdaki yakın veya arkadaş aynı hukuki konumda değildir. Bu fark olay anlatımında açık tutulmalıdır.

TBK 399, işverenin işin görülmesi ve işyerindeki davranışlarla ilgili genel düzenleme ve özel talimat verebilmesini düzenler. İşçiler bunlara dürüstlük kurallarının gerektirdiği ölçüde uyar. Vardiya ve erişim organizasyonu bu çerçevede değerlendirilir.

Hastalık veya izin günü kendiliğinden ikame yetkisi yaratmaz

Çalışamama sebebiyle işin nasıl karşılanacağı, çalışanın işe gelmeme nedeninden ayrı sorudur. Hastalık, izin veya başka kişisel engel bulunduğunda mevcut izin ve bildirim düzeni uygulanır. İşçi çalışamadığı için kendi seçtiği kişiye otomatik işyeri ve görev yetkisi kazandırmaz.

İşverenin devam eden hizmet ihtiyacı, yasal izin hakkının yok sayılması için gerekçe yapılamaz. Buna karşılık izinli olduğunu söylemekle yetinilip yetkisiz kişi üzerinden asıl işçinin çalışmış gibi gösterilmesi de doğru kayıt değildir. Gerçek izin ve gerçek çalışma ayrı tutulur.

Ücret hakkı bakımından hangi izin veya engel hükmünün uygulandığı belirlenir. Doğrudan TBK kapsamında m.409 gibi özel düzenlemeler kendi koşullarını içerir. İkame kişinin bulunması, asıl işçinin o dönemdeki ücret hakkını tek başına olumlu veya olumsuz kesinleştirmez.

Bakıcı ve temizlikçide kişi değişikliği nasıl ele alınır?

Doğrudan bir kişiyle kurulmuş ev hizmetinde işçinin kimliği özellikle önem taşıyabilir. Eve giriş, anahtar teslimi, bakım görevi ve kişisel bilgilere erişim belirli kişiye verilmiş olabilir. İşin başka biri tarafından yapılması bu yetkilerin de devredildiği anlamına gelmez.

İşverenin önceden kabul ettiği yedek kişi varsa görevin ve ücretin kapsamı açık tutulmalıdır. Asıl işçinin hangi günlerde çalışmadığı, yedek kişinin hangi günlerde çalıştığı ve talimatı kimden aldığı kaydedilir. İki kişinin hakları tek isimli bordro veya belirsiz ödeme içinde birleştirilmemelidir.

Hizmetin bir şirketten alınması halinde ise şirketin taahhüdü ile belirli gerçek kişiyle yapılan hizmet sözleşmesi ayrılır. Şirketin uygun personeli görevlendirme yetkisi kendi anlaşmasından doğar. Bu yapı, bireysel işçinin kendi yerine dilediği kişiyi gönderebilmesiyle aynı değildir.

Evde üretimde aile bireyleriyle çalışma özel olarak düzenlenmiştir

TBK 461, işverenin verdiği işin işçinin kendi evinde veya belirleyeceği başka yerde bizzat veya aile bireyleriyle birlikte ücret karşılığı görülmesini evde hizmet sözleşmesi olarak tanımlar. Bu özel düzenleme, TBK 395’in bütün işlere tek kalıpla uygulanmaması gerektiğini gösterir.

Evde hizmet sözleşmesinin TBK 461–469 çerçevesi bu üretim ilişkisinin ayrı kurallarını açıklar. Evde paketleme veya parça üretimi ile başka kişinin evinde bakıcı olarak çalışma aynı sözleşme türü değildir. Sadece işin evde yapılması sınıflandırmayı tamamlamaz.

Aileyle birlikte iş görmeye ilişkin özel hüküm de bütün işi sınırsız biçimde bağımsız üçüncü kişiye devretme yetkisi olarak okunmamalıdır. Kimin çalıştığı, üretim organizasyonu, malzeme ve teslim düzeni belirlenir. Her iş ilişkisi kendi gerçek yapısına göre değerlendirilmelidir.

Geçici iş ilişkisi çalışanın arkadaş göndermesi değildir

4857 sayılı İş Kanunu m.7, özel istihdam bürosu veya kanundaki grup şirketi modeli gibi belirli yapılarda geçici iş ilişkisini düzenler. Bu kurumun tarafları, yazılılık ve diğer koşulları vardır. Kişisel bir ikame kararı bu düzenin yerine geçmez.

Geçici iş ilişkisinin kuruluşu ve tarafları işçinin başka işveren yanında çalıştırılmasını açıklar. O ilişkide konu, aynı işçinin iş görme ediminin farklı işveren yanında yerine getirilmesidir. Buradaki mesele ise asıl işçinin yerine başka gerçek kişinin gelmesidir.

Bu iki durumun adı benzer kullanılsa da hukuki sonuçları farklıdır. Belge düzenlenirken personel temini, vardiya değişimi ve bireysel yardım aynı satırda toplanmamalıdır. Gerçekte hangi kişilerin hangi işverenlerle ilişki kurduğu açıkça gösterilmelidir.

TBK 429 işçinin kendi yerine kişi seçmesini düzenlemez

TBK 429, hizmet sözleşmesinin işçinin yazılı rızasıyla sürekli olarak başka işverene devrini düzenler. Devirde işveren tarafı değişir ve hizmet süresine bağlı haklarda eski işveren yanındaki başlangıç esas alınır. Bu düzenleme, işçinin yerine başka işçinin geçirilmesine ilişkin genel bir yetki değildir.

Asıl çalışan ayrılıp yerine yeni kişi başlayacaksa, eski sözleşmenin sona ermesiyle yeni kişinin çalışma ilişkisinin kurulması ayrı gösterilmelidir. Bir kişi buldum açıklaması, önceki işçinin bütün yükümlülüklerini kendiliğinden bitirmez. Bildirim, izin veya başka sona erme sebebi ayrıca incelenir.

İşverenin yeni kişiyi kabul etmesi de eski işçinin bütün geçmiş borç ve alacaklarının kapandığını otomatik göstermez. Kabulün kapsamı, ücret hesabı ve eşya teslimi belgelenmelidir. Taraf değişikliği, yardımcı kullanımı ve yeni işe giriş birbirinden ayrılmalıdır.

Fiilen çalışan kişiyle yeni hizmet ilişkisi kurulabilir mi?

TBK 394/2, durumun gereklerine göre ücret karşılığı yapılabilecek işin belirli zaman görülüp işverence kabul edilmesi halinde hizmet sözleşmesinin kurulmuş sayılmasını düzenler. Bu nedenle ikame olarak gelen kişinin gerçek çalışma ve kabul durumu ayrıca incelenir. Yalnız ilk çalışanla konuşulmuş olması bütün değerlendirmeyi bitirmez.

Kimin görev verdiği, kimin denetlediği, ücretin kime ve hangi borç için ödendiği belirlenmelidir. Asıl çalışanın gönderdiği kişi bağımlı hizmet sunmuşsa bunun hukuki niteliği gerçek olgularla değerlendirilir. İlişkinin adı veya tarafların sonradan düzenlediği açıklama tek başına yeterli değildir.

Buna karşılık işverenin hiç kabul etmediği yetkisiz giriş, otomatik yeni iş sözleşmesi kurulmuş gibi sunulamaz. TBK 394/2’nin kabul koşulu göz ardı edilmemelidir. Her kişinin hangi tarihte ne yaptığı ve işverenin neyi bildiği ayrı kayda bağlanır.

Ücret kime ödenir ve çalışma kaydı nasıl tutulur?

Ücret borcunun muhatabı gerçek çalışma ilişkisine göre belirlenir. TBK 401 sözleşmesel ücret ve koşulları yoksa emsal ücret esasını düzenler. Asıl çalışanın izinli olduğu dönemle başka kişinin fiilen sunduğu hizmet aynı bordro kaleminin içinde açıklamasız bırakılmamalıdır.

Asıl çalışana gönderilen paranın ikame kişinin ücretini de içerdiği ileri sürülüyorsa ödeme yetkisi ve tutar ayrımı açıklanır. Sadece tek banka transferi yapılması, iki ayrı kişinin bütün ücret haklarının ödendiğini tek başına göstermez. Ödeme dönemi ve alacaklı bilgisi önemlidir.

Puantajda çalışmayan kişinin çalışmış, çalışan kişinin hiç bulunmamış gibi gösterilmesi uyuşmazlığı büyütür. Gerçek çalışma saatleri, izin ve görev kayıtları korunmalıdır. İşçilik alacağı, sosyal güvenlik ve vergi yönünden yapılacak işlemler kendi mevzuatına göre ayrıca doğru kişiyle ilişkilendirilir.

Şifre ve müşteri bilgisinin paylaşılması ayrı ihlal oluşturur

TBK 396 işçinin özen ve sadakat borcunu, işverenin makineleri ve teknik sistemlerini usulüne uygun kullanmasını ve iş sırlarını korumasını düzenler. Görev yerine başkasını getirme tartışmasında erişim yetkisi ayrıca incelenmelidir. İkame izni verilmiş olması bütün verilere erişim izni anlamına gelmez.

İşçinin sadakat ve sır saklama borcu bu yükümlülüklerin genel çerçevesini açıklar. Kendi kullanıcı hesabını başka kişiye vermek, yapılan işlemlerin kime ait olduğunu belirsizleştirir. İşverenin izin verdiği görev için ayrı ve yetkisi belirli erişim kurulması gerekir.

Müşteriye asıl çalışanmış gibi davranılması veya işlem kayıtlarında farklı kimlik kullanılması ayrıca değerlendirilir. Somut bilgi ve erişim ihlali, sırf iş sonunda bitirildi gerekçesiyle yok sayılamaz. İhlal iddiasında hangi verinin hangi yetki sınırı dışında kullanıldığı gösterilmelidir.

Zarar ve kusur kendi koşullarıyla belirlenir

TBK 400, işçinin işverene kusuruyla verdiği zarardan sorumluluğunu düzenler. İşin tehlikesi, uzmanlık ve eğitim ihtiyacı ile işverenin bildiği veya bilmesi gereken yetenek ve nitelikler değerlendirmede dikkate alınır. Başka kişi getirilmiş olması her zarar tutarının otomatik kabulünü sağlamaz.

Hangi davranışın hangi zarara yol açtığı açıklanır. İşverenin verdiği izin ve talimatlar, fiilen çalışan kişinin eylemi ve asıl işçinin kendi davranışı ayrı incelenir. Aynı hasar için farklı kişilere yöneltilen taleplerde yapılan ödemeler toplam zarar hesabında birlikte değerlendirilir.

TBK 407’nin ücretle takas sınırlamaları da korunur. İşverenin işçi ücretinden zarar kesmesi bakımından alacak iddiasıyla ücretin tamamına tek taraflı el koymak aynı şey değildir. Zararın varlığı, kusur ve tahsil yöntemi ayrı hukuki başlıklardır.

Her izinsiz ikame otomatik derhal fesih değildir

Doğrudan TBK hizmet ilişkisinde m.435, dürüstlük kurallarına göre ilişkinin sürdürülmesinin beklenemediği haklı sebeplerde derhal feshi düzenler. Fesih sebebi yazılı bildirilir. İzin, olayın ağırlığı, görev ve güven ilişkisine etkisi somutlaştırılmadan otomatik sonuç verilmemelidir.

4857 kapsamındaki çalışmada m.25/II-g devamsızlığı, m.25/II-h hatırlatıldığı halde görevi yapmamakta ısrarı kendi koşullarıyla düzenler. Başkasının geldiği her olay, bu bentlerdeki bütün koşulların gerçekleştiği anlamına gelmez. Asıl işçinin izin veya haklı neden durumu ayrıca incelenir.

Öte yandan fiilî üretimin sürmesi bütün sözleşme ihlallerini ortadan kaldırmaz. İşveren hangi borcun nasıl ihlal edildiğini göstermelidir. Haklı fesih ile olağan bildirimli fesih ve çalışanın aniden işi bırakmasına ilişkin özel sonuçlar aynı işlem gibi birleştirilmemelidir.

İkame düzeninde belge dosyası

HMK m.190 ve 199 uyarınca iddia edilen vakıalar ve belgeler açıklanır. Mesajın bütünü ve tarihi korunur. 7036 sayılı Kanun m.3 ve 5/1-a uyarınca işçilik alacağı ve tazminatında görev ile dava şartı arabuluculuk değerlendirilir. Talep, gerçek işçi ve işveren ilişkisine yöneltilmelidir.

Sık sorulan sorular

İşçi kendi yerine arkadaşını işe gönderebilir mi?

TBK 395, sözleşmeden veya durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça işin bizzat yapılmasını arar. Yalnız işin tamamlanması yeterli değildir. Arkadaşın yetkin olması, işverenin kabulü ve görev yetkisi yerine geçmez; izin ve gerçek çalışma düzeni incelenir.

Yerime gelen kişinin akrabam olması sonucu değiştirir mi?

Akrabalık tek başına kişisel ifa kuralının istisnası değildir. İşin türü ve verilen izin belirlenmelidir. TBK 461’deki evde üretimde aile bireyleriyle çalışma düzeni ise ayrı bir özel sözleşme türüne ilişkindir.

Aynı işyerindeki çalışanla vardiya değiştirmek de aynı şey mi?

Mevcut iki çalışanın onaylı vardiya değişimi ile dışarıdan yetkisiz kişi gönderilmesi farklıdır. Yine de işverenin vardiya düzeni, onay ve çalışma süreleri kontrol edilir. Çalışanların kendi anlaşması her durumda kurumsal görevlendirme yerine geçmez.

İkame için TBK 395 mutlaka yazılı izin mi arar?

Madde ayrıca genel bir yazılı izin şekli koymaz. Ancak kişi, görev, süre ve kabulün ispatı için yazılı kayıt önemlidir. Sözleşmedeki özel usul, izin verenin yetkisi ve ilgili işin zorunlu mesleki koşulları ayrıca incelenir.

Hastaysam kendi yerime birini göndererek sorunu çözmüş olur muyum?

Hastalık ve ücretli izin koşulları ile görevi başka kişiye verme yetkisi ayrı konulardır. Çalışamama sebebi kendiliğinden ikame yetkisi yaratmaz. İşverene bildirim, gerçek izin ve yeni kişinin hangi görevle kabul edildiği açıkça belirlenmelidir.

İşveren gelen kişinin çalışmasını kabul ederse yeni sözleşme kurulur mu?

TBK 394/2’nin koşulları incelenir: durum gereği ücret karşılığı yapılacak işin görülmesi ve işverence kabulü. Talimat, bağımlılık ve ücret düzeni gerçek olayla belirlenir. Yetkisiz giriş ile kabul edilmiş çalışma aynı değildir.

İşimi yapması için gönderdiğim kişiye kendi şifremi verebilir miyim?

Görev izni ile sistem ve bilgiye erişim yetkisi ayrı değerlendirilir. TBK 396’nın özen, sadakat ve sır saklama borçları korunur. Kendi hesabını başkasına kullandırmak, işlemleri yapan kişinin belirlenmesini ve yetki sınırlarını etkiler.

TBK 429 kendi yerime yeni işçi seçmeme izin verir mi?

TBK 429 işçinin yazılı rızasıyla hizmet sözleşmesinin başka işverene sürekli devrini düzenler. İşveren tarafının değişmesi, işçinin yerine başka gerçek kişinin gelmesiyle aynı değildir. Eski ilişkinin sona ermesi ve yeni kişinin işe alınması ayrıca belirlenir.

İzinsiz ikame kişi gönderirsem otomatik tazminatsız çıkarılır mıyım?

Her olay için otomatik sonuç yoktur. Doğrudan TBK ilişkisinde m.435’in haklı sebep koşulları; 4857 kapsamında ilgili fesih bentlerinin koşulları incelenir. İzin, haklı neden, görev, olayın ağırlığı ve gerçek davranış açıklanmalıdır.

İşverenin zararı varsa son maaşın tamamı kesilebilir mi?

Zararın varlığı ve kusur TBK 400 kapsamında, ücretle takas ise m.407’nin özel koşullarıyla değerlendirilir. Genel zarar iddiası sınırsız kesinti yetkisi değildir. Hangi davranışın hangi kayba neden olduğu ve ödeme hesabı ayrı gösterilmelidir.