Kaptanın Donatana Hesap Verme Borcu ve Kişisel Yükü

Kısa ve net cevap: Kaptanın donatana hesap verme borcu yalnız yıl sonunda doğmaz. TTK m.1110/4, gemi bağlama limanına döndüğünde veya donatan her istediğinde hesap verilmesini zorunlu kılar. Kaptan geminin durumu, yolculuk olayları, sözleşmeler ve davalar hakkında düzenli bilgi verir; şartlar elveriyorsa önemli işlerde talimat ister. Taşıtan, yükleten veya gönderilenden navlun dışında aldığı ödül ve tazminat dâhil paraları da donatan hesabına yazar. TTK m.1111 uyarınca donatanın izni olmadan kendi hesabına yük taşıyamaz; ihlalde benzer yükün yükleme yeri ve zamanındaki en yüksek navlununu öder, karşılanmayan zarar ayrıca istenir.

Hesap verme borcu temsil yetkisinden neden ayrı incelenir?

Kaptanın dışarıdaki bir kişiyle donatan adına sözleşme yapabilmesi ile kendi donatanına karşı bu işlemi açıklama borcu farklıdır. Bir işlem üçüncü kişiye karşı geçerli sonuç doğurmuş olabilir; buna rağmen kaptan gerekli bilgiyi vermemiş veya iç talimata uymamış olabilir. TTK m.1110, bu iç ilişkiyi düzenler. Dış sözleşmenin geçerliliği bütün iç yükümlülüklerin yerine getirildiğini göstermez.

TTK m.1110/1, donatan tarafından sınırlandırılmadıkça kaptanın iç ilişkideki yetki kapsamını m.1103–1105’e bağlar. Bu nedenle önce sözleşme ve verilmiş talimatlar incelenir. Kanuni yetki, özel yetki ve iç sınırlama birbirinden ayrılır. Kaptanın donatanı temsil yetkisi rehberi bağlama limanı, tedarik, kredi ve kambiyo işlemleri bakımından dış ilişkiyi ayrıca açıklar.

Donatma iştirakindeki gemi müdürünün paydaşlara hesap vermesi ise başka bir hükümdür. TTK m.1074–1075’e dayanan gemi müdüründen bilgi isteme yolu, kaptanın m.1110’daki borcuyla aynı kabul edilmemelidir. Aynı kişi iki sıfat taşıyorsa hangi hesabın hangi görev nedeniyle istendiği belirtilir. Sıfatların karıştırılması, doğru belgenin yanlış muhataptan istenmesine neden olabilir.

Kaptan donatana hangi konularda düzenli bilgi verir?

TTK m.1110/2 geminin durumunu, yolculukta meydana gelen olayları, yapılmış sözleşmeleri ve açılan davaları sayar. Bilgi verme yalnız olağanüstü kaza gerçekleştiğinde başlayan bir görev değildir. Donatanın işletmeyle ilgili kararlarını verebilmesi için yolculuk ve işlem durumunu öğrenmesi gerekir. Düzenli raporda hangi bilginin sonradan değiştiği ve hangi işin hâlen devam ettiği açık tutulmalıdır.

Geminin durumu hakkındaki açıklama ile seferin ticari hesabı farklı bilgiler içerir. Teknik arıza, bakım ihtiyacı veya elverişlilik sorunu para hareketi bulunmasa bile önemlidir. Buna karşılık sadece geminin konumunu bildiren günlük mesaj, yapılmış sözleşmelerin veya açılan davaların açıklanmasının yerine geçmez. Her bilgi grubunun hangi raporda karşılandığı belirlenebilir olmalıdır.

Davalar bakımından dosyanın tarafları, talep konusu, bilinen süreler ve yapılan işlemler açıkça bildirilmelidir. Bir dava dilekçesinin kaptana ulaşmasıyla donatanın gerekli ayrıntıları öğrendiği aynı olgu değildir. İletilen belgenin tamamı, ekleri ve gönderim kaydı korunur. Yalnız dosya numarası verilmesi, önemli bir savunma veya başvuru ihtiyacının anlaşılmasını her zaman sağlamaz.

Kanun bu düzenli bilgi için bütün gemilere uygulanacak tek bir günlük veya haftalık rapor saati koymaz. İşin niteliği, sözleşme ve olayın önemi dikkate alınır. Bununla birlikte önemli bir olayın uzun süre açıklanmaması, rapor periyodu bahanesiyle önemsizleştirilmemelidir. Düzenli bilgi akışı ile acil olarak bildirilmesi gereken yeni gelişme ayrı değerlendirilir.

Hangi işlemlerden önce donatanın talimatı istenir?

TTK m.1110/2, şartlar elverdikçe bütün önemli işlerde donatandan talimat istemeyi arar. Maddede özellikle kredi işlemleri, yolculuğun değiştirilmesi veya kesilmesi, olağanüstü tamirler ve alımlar belirtilmiştir. Bu sayım, kaptanın sadece işlem bittikten sonra sonuç bildirmesiyle her zaman görevini tamamlayamayacağını gösterir. Karar öncesi talimat ile işlem sonrası hesap verme farklıdır.

Talimat isteminin içerik taşıması gerekir. Hangi ihtiyacın bulunduğu, mevcut seçenekler, işlemin tahmini kapsamı ve beklemenin etkisi açıklanmalıdır. Donatana hiçbir teknik veya ekonomik bilgi vermeden yalnız genel onay sorulması, kararın gerçek koşullarını göstermeyebilir. İstenilen talimatın kapsamı ile sonradan yapılan işlem karşılaştırılır; farklı bir işlem yapılmışsa nedeni ayrıca bildirilir.

Şartların talimat almaya elvermediği ileri sürülüyorsa bunun gerçek sebebi belirlenmelidir. Ulaşım imkânsızlığı, zaman baskısı veya olayın aciliyeti aynı şey değildir. Hangi iletişim girişimlerinin yapıldığı ve kararın neden ertelenemediği kayıtlarla açıklanır. Kanundaki koşul, her önemli işin otomatik olarak talimatsız yapılabileceği bir serbestlik değildir.

Talimatın alınmış olması kaptanın bütün sorumluluğunu da kaldırmaz. TTK m.1089/2’de donatanın emrine uymanın kaptanı sorumluluktan kurtarmayacağı düzenlenmiştir. Kaptanın hukuki sorumluluğu bu sınırı açıklar. Yetkili kişiden onay alınmasıyla kanuna veya güvenli yönetime aykırı işlemin hukuka uygun hâle geldiği söylenmemelidir.

Donatanın parası mevcutsa kaptan her olağanüstü harcamayı yapabilir mi?

TTK m.1110/3, kaptanın elinde donatana ait yeterli para olsa bile olağanüstü tamir ve alımları ancak zorunluluk hâlinde yapabileceğini belirtir. Bu açık hüküm, bütçede para bulunmasıyla işleme yetkili olmayı ayırır. Kasanın yeterli olması, planlanmamış her yatırım veya mal alımının kanuni şartlarının gerçekleştiğini göstermez.

Harcama dosyasında teknik veya işletmesel ihtiyacın ne olduğu, neden olağanüstü işlem sayıldığı ve neden zorunlu görüldüğü açıklanır. Bir iyileştirme projesiyle yolculuğun veya geminin korunması için gereken müdahale aynı kabul edilmemelidir. İşlemin gerçek kapsamı değerlendirilir; faturaya bakım yazılması tek başına bütün yetki sorununu çözmez.

Seçilen yöntemin maliyeti ve gerekliliği dayanaklarla gösterilmelidir. Birden fazla teklif alınmışsa teklifler aynı işi kapsıyor mu, malın özellikleri ve teslim zamanı aynı mı, ek giderler var mı? Bu sorular hesap incelemesinin parçasıdır. Ancak belirli sayıda teklif alınmasının m.1110’da bütün olaylar için değişmez bir kanuni şart olduğu da iddia edilmemelidir.

Geminin denize, yola ve yüke elverişliliği ile onarım ihtiyacının bağlantısı ayrıca kurulmalıdır. Bir teknik belgenin süresi dolmuş olması, her önerilen masrafın aynı ölçüde gerekli olduğunu kanıtlamaz. Yapılan müdahalenin hangi sorunu çözdüğü, teslim ve çalışma kayıtlarıyla doğrulanır.

Donatan sefer bitmeden hesap isteyebilir mi?

TTK m.1110/4, geminin bağlama limanına dönüşünde veya her isteyişinde donatana hesap verilmesini zorunlu kılar. Bu nedenle talebin sadece yıl sonuna, bütün seferlerin bitmesine veya kaptanın işten ayrılmasına bırakılması gerektiği söylenemez. Kanun donatanın istemini bağımsız bir hesap verme sebebi olarak düzenler.

Hesap vermek, elde kalan para tutarını bildirmekten daha geniştir. Donatandan alınan avanslar, üçüncü kişilerden tahsilatlar, yapılmış ödemeler, henüz ödenmemiş taahhütler ve elde kalan belgeler birlikte açıklanır. Sadece net bakiye gösterilmesi, hangi işlem nedeniyle hangi tutarın doğduğunu görünmez kılabilir. Her önemli hareketin belge bağlantısı bulunmalıdır.

Bir hesabın ara dönem hesabı olduğu açıkça belirtilmelidir. Henüz kesinleşmemiş gider, beklenen iade veya devam eden alacak varsa ayrı gösterilir. Ara hesabın sunulması, gelecekte ortaya çıkacak bütün tutarların kesin olarak kapandığı anlamına gelmez. Sonradan yeni belge geldiğinde önceki hesabın hangi kaleminin neden değiştiği açıklanmalıdır.

Hesap talebinde makul bir sunum tarihi belirlenebilir; ancak m.1110’da bütün talepler için sabit yedi veya on beş günlük bir cevap süresi bulunmaz. Tarafların kararlaştırdığı süreyle kanuni süre birbirine karıştırılmamalıdır. Talep ulaştığında hangi dönemin ve hangi işlemlerin istendiği açık tutulmalı, sunulamayan belgenin nedeni somut olarak bildirilmelidir.

Kaptana verilen ödül, prim veya tazminat kimin hesabına yazılır?

TTK m.1110/5, kaptanın taşıtan, yükleten ve gönderilenden navlun dışında aldığı bütün paraların donatan hesabına alacak yazılmasını arar. Ödül veya tazminat adı verilmesi sonucu değiştirmez. Kanun ödemenin ismini değil, saydığı kişilerden navlun dışında alınmış para olmasını esas alır. Bu nedenle ödeme açıklaması farklı diye tutar otomatik olarak kaptanın kişisel kazancı sayılmaz.

Önce ödemenin kimden ve hangi ilişki nedeniyle geldiği belirlenir. Taşıtan, yükleten ve gönderilen sıfatları aynı kişide bulunabilir veya farklı kişilere ait olabilir. Banka dekontundaki unvanla taşıma belgelerindeki taraflar eşleştirilir. Sadece hesabı gönderen kişinin ticari adı, ödemenin bütün hukuki niteliğini açıklamayabilir.

Bu hüküm kaptanın kendi iş sözleşmesinden doğan maaşının her durumda donatana geri verileceği anlamına gelmez. İşverenin personeline ödediği ücret ile taşıma ilişkisindeki diğer kişilerden alınan navlun dışı ödeme ayrı konulardır. Bir tutarın ücret olduğu ileri sürülüyorsa dayanağı gösterilir; karşılığında gerçek bir personel alacağı mı yoksa taşımadan doğan tahsilat mı bulunduğu incelenir.

Hesapta bu paralar navlun gelirinden ayrı satırda gösterilmelidir. Aynı ödeme önce navlun hesabına, sonra farklı adıyla ikinci kez eklenmemelidir. Tutarın bir kısmı gider iadesiyse hangi gideri karşıladığı ve o giderin daha önce kimin hesabına yazıldığı açıklanır. Böylece hem gelir eksikliği hem mükerrer kayıt riski kontrol edilir.

Kaptan donatanın gemisinde kendi ticari malını taşıyabilir mi?

TTK m.1111, donatanın muvafakati olmadan kaptanın kendi hesabına gemiye eşya yüklemesini yasaklar. Burada önemli unsur yükün kaptanın kendi hesabına taşınmasıdır. Bir yükün kaptan tarafından teslim alınması veya taşıma belgelerinin onun tarafından imzalanması, eşyanın mutlaka onun kişisel ticareti olduğu anlamına gelmez. Yükün ekonomik hesabı ve hak sahipliği belirlenmelidir.

İzin varsa izin verilen yükün türü, miktarı ve ilgili yolculuk anlaşılır olmalıdır. Genel olarak gemiye eşya alınabileceğinin söylenmesiyle kaptanın kendi ticari yükünü taşımasına izin verilmesi aynı şey değildir. Kanunun muvafakat şartı, tarafların gerçek beyanı üzerinden değerlendirilir. Bu maddede her durumda belirli bir noter şekli yazılı olmadığı hâlde böyle bir zorunluluk ileri sürülmemelidir.

İzin verilmiş olması, yükün güvenlik ve mevzuat şartlarını ortadan kaldırmaz. Tehlikeli eşya, istif veya yasak yük kuralları kendi hükümlerine tabidir. Donatanın özel ticari izni, kamu düzenine ilişkin yükleme kurallarına aykırı davranmayı hukuka uygun kılmaz. Yükün gemiye alınmasıyla ilgili diğer sorumluların görevleri de ayrıca devam eder.

İzinsiz kişisel yükte en yüksek navlun nasıl belirlenir?

TTK m.1111’in sonucu, benzer eşya için bu gibi yolculuklarda yükleme yerinde ve zamanında istenebilecek en yüksek navlunun donatana ödenmesidir. Bu ölçü, başka bir tarihteki ortalama fiyat veya herhangi bir limandaki en yüksek rakam değildir. Benzer yük, ilgili yolculuk türü, yükleme yeri ve yükleme zamanı birlikte belirlenir.

Karşılaştırma yapılırken yükün niteliği, miktarı ve taşıma koşulları açıklanır. Farklı hizmet kapsamına sahip iki teklif doğrudan aynı navlun gibi karşılaştırılmamalıdır. Bir teklif ek liman, elleçleme veya özel muhafaza hizmeti içeriyorsa ayrım gösterilir. En yüksek navlun kuralı, belgesiz ve sınırsız bir bedel talep etme serbestisi değildir.

Donatanın bu navlunla karşılanmayan zararı ayrıca isteme hakkı saklıdır. Ek zarar talebinde zararın gerçekliği, tutarı ve izinsiz yükle bağlantısı gösterilmelidir. Navlunun kendisiyle aynı kaybın ikinci kez ek tazminat olarak yazılması önlenir. Yük nedeniyle doğmuş bağımsız bir maliyet veya kayıp ileri sürülüyorsa hangi belgeyle hesaplandığı açıklanır.

Sefer hesabında hangi kalemler ayrı tutulmalıdır?

Bu tablo kanunda sayılmayan bir zorunlu muhasebe formu değildir; hesabın denetlenmesini sağlayan bir dosya düzenidir. Her hareketin kendi dayanağıyla gösterilmesi, tarafların aynı sonucu yeniden hesaplayabilmesine imkân verir. Farklı para birimleri kullanılmışsa tutarlar açıklama yapılmadan tek rakamda toplanmaz. Dönüştürme yapılmışsa kullanılan tarih ve hesap yöntemi ayrıca belirtilir.

Eksik hesap verildiğinde ne talep edilir?

Önce eksiklik ayrıştırılır. Belge hiç gösterilmemiş olabilir, sunulan belgenin okunabilirliği yetersiz olabilir veya belge mevcut olduğu hâlde hesapta nasıl kullanıldığı açıklanmamış olabilir. Bunların her biri farklı bir tamamlatma ihtiyacı doğurur. Donatan hangi kalemin ve hangi dönemin açıklanmasını istediğini somutlaştırmalıdır.

Kayıtların bir bölümü gemi jurnalinden doğrulanabilir. Jurnal kayıtları yolculuğun önemli olaylarını gösterir; fakat banka ve ticari hesapların yerine geçmez. Teknik olayın tarihi ile ona ilişkin ödemenin tarihi farklı olabilir. İki kayıt birlikte okunarak işlemin bütün zinciri oluşturulur.

Uyuşmazlık para alacağına veya zarara dönüşmüşse istenen sonuç ayrıca belirlenmelidir. Bilgi verilmesi, hesap sunulması, belirli paranın iadesi ve kusur tazminatı aynı talep değildir. Bu ayrım yapılmadan bütün iddialar tek bir genel borç rakamı şeklinde sunulmamalıdır. Görev, yetki ve dava şartları talebin hukuki niteliğine göre incelenir.

Donatanın son kontrol soruları

Hesap incelenirken önce bütün para girişlerinin kaynakları belirlenir. Ardından yapılan ödemelerle henüz ödenmemiş yükümlülükler ayrılır. Önemli işlemde talimat istenip istenmediği ve olağanüstü tamirde zorunluluğun dayanağı kontrol edilir. Navlun dışı tahsilatlar ayrıca görülür. Kaptanın kendi hesabına yük taşıdığı iddiası varsa muvafakat ve emsal navlun dosyası ayrı açılır.

Sonuçta açıklanamayan fark varsa bunun hangi hareketlerden oluştuğu yazılır. Hesabın kabul edilmemesi tek başına kaptanın suç işlediğini veya her kalemde kusurlu olduğunu göstermez. Kaptanın açıklaması ve mevcut belgeler birlikte incelenir. Kanuni hesap borcu net biçimde talep edilir; doğrulanmamış olay veya haksız kazanç varsayımı hukuki sonucun yerine geçirilmez.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar ve kapsam

Doğrudan dayanak TTK m.1110–1111; bağlantılı hükümler m.1088–1089 ve m.1103–1109’dur. Resmî Gazete kanun yayımı kabul edilen metni içerir. Arşiv belgeleri bütün kanunun güncel konsolide sürümü olarak sunulmamaktadır. Somut hesapta kaptanın sözleşmesi, talimatlar ve ödeme belgeleri ayrıca incelenir.