Katılım, Kalkınma ve Yatırım Bankalarına Hangi Hükümler Uygulanır? 5411 m.77 | 2026
Kısa ve net cevap: 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.77, kalkınma ve yatırım bankaları ile katılım bankaları için genel bankacılık rejiminden ayrılan özel kuralları belirler. Kalkınma ve yatırım bankaları, maddede açıkça sayılan hükümler hariç Bankacılık Kanunu’nun diğer hükümlerine tabidir. BDDK Kurulu bu bankalar için standart oran ve sınırları farklılaştırabilir. Ayrıca katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının faizsiz yöntemlerle yapabileceği faaliyetlerin usul ve esaslarını belirleme yetkisi Kurula aittir. Katılım bankalarının faizsiz finansman yoluyla edindikleri ortaklık paylarının toplamı kabul edilen katılım fonlarının yüzde ellisini aşamaz.
Bankacılık Kanunu m.77 Neden Özel Bir Düzenlemedir?
Bankacılık Kanunu bütün banka türlerini tek tip faaliyet modeli içinde ele almaz. Mevduat bankası, katılım bankası ve kalkınma-yatırım bankasının fon toplama yöntemi, müşteri yapısı, finansman tekniği ve bilanço yapısı farklıdır. m.77 bu farklılığı kabul ederek bazı hükümlerin kalkınma ve yatırım bankalarına uygulanmayacağını, bazı düzenleyici oran ve sınırların ise bu bankalar için BDDK tarafından farklılaştırılabileceğini düzenler.
2020 yılında 7222 sayılı Kanunla yapılan değişiklik, maddenin başlığını ve içeriğini genişletmiş; katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının faizsiz yöntemlerle yapabileceği faaliyetlere ilişkin özel hükümler eklemiştir. Bu nedenle güncel m.77, yalnız “kalkınma bankaları istisnası” olarak okunmamalıdır.
Kalkınma ve Yatırım Bankaları Hangi Hükümlere Tabi Değildir?
m.77’nin ilk fıkrasına göre kalkınma ve yatırım bankaları, Bankacılık Kanunu’nun 43. maddesinin ikinci fıkrası, 54, 55, 56, 57, 61, 63, 64, 106 ilâ 129. maddeleri, 130. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi ve 131 ilâ 142. maddeleri dışında Kanunun diğer hükümlerine tabidir.
Bu liste önemlidir; çünkü kalkınma ve yatırım bankalarının mevduat kabul etmemesi ve farklı fonlama modeline sahip olması nedeniyle mevduatın çekilmesi, mevduat sigortası ve TMSF’nin bazı özel banka çözümleme hükümleri aynı biçimde uygulanmaz. Ancak “bu bankalar Bankacılık Kanunu dışında” sonucu kesinlikle doğru değildir. m.77 açıkça, sayılan istisnalar haricinde Kanunun diğer hükümlerinin geçerli olduğunu söyler.
Kalkınma ve Yatırım Bankası Mevduat Kabul Edebilir mi?
Kalkınma ve yatırım bankalarının temel hukuki özelliği mevduat veya katılım fonu kabul etmemeleridir. Bu bankalar uzun vadeli proje finansmanı, yatırım bankacılığı, kurumsal finansman, kalkınma amaçlı kredi ve sermaye piyasası bağlantılı faaliyetler gibi alanlarda çalışabilir.
Bu nedenle Bankacılık Kanunu m.60’taki mevduat ve katılım fonu kabulü ile ilgili rejim, banka türüne göre ayrı değerlendirilir. Bir kuruluşun “banka” unvanına sahip olması tek başına mevduat kabul edebileceği anlamına gelmez; faaliyet izninin kapsamı belirleyicidir.
Neden Kredi Sınırları m.54 Kalkınma ve Yatırım Bankalarına Uygulanmıyor?
m.77, Bankacılık Kanunu m.54’ü kalkınma ve yatırım bankaları için uygulanmayacak hükümler arasında sayar. Bu, söz konusu bankaların sınırsız risk alabileceği anlamına gelmez. BDDK, m.77’nin ikinci fıkrası uyarınca kurumsal yönetim ve koruyucu düzenlemeleri dikkate alarak farklı asgari veya azami oran ve sınırlar belirleyebilir.
Dolayısıyla m.54’teki genel kredi sınırı yerine, kalkınma ve yatırım bankasının iş modeline uygun özel düzenleyici sınırlar uygulanabilir. Buradaki amaç denetimi kaldırmak değil, risk ölçümünü banka türüne uyarlamaktır.
Gayrimenkul ve Emtia Sınırı Neden Farklılaştırılıyor?
Bankacılık Kanunu m.57 genel olarak bankaların gayrimenkul ve emtia işlemlerine sınırlamalar getirir. m.77 ise katılım bankalarının faizsiz yöntemlerle finansman sağlamaları nedeniyle üstlendikleri yükümlülüklerden doğan gayrimenkul ve emtia işlemlerinin m.57 kapsamında değerlendirilmeyeceğini düzenler.
Bunun nedeni faizsiz finansman tekniklerinde malın veya gayrimenkulün finansman işleminin hukuki yapısının parçası olabilmesidir. Murabaha benzeri satış temelli finansman veya diğer faizsiz yöntemlerde banka bazı aşamalarda malvarlığı üzerinde mülkiyet veya hak sahibi olabilir. Bu teknik zorunluluğun klasik “bankanın spekülatif emtia edinmesi” ile aynı değerlendirilmemesi gerekir.
BDDK Oran ve Sınırları Farklılaştırabilir mi?
Evet. m.77/2, BDDK Kuruluna kalkınma ve yatırım bankalarından biri, bir grubu veya tamamı için belirlenmiş asgari ya da azami standart oran ve sınırlardan farklı bir oran veya sınır tesis etme yetkisi verir. Kurul hesaplama ve bildirim dönemlerini de farklılaştırabilir ve genel olarak belirlenmemiş yeni oran ve sınırlar tespit edebilir.
Bu yetki kullanılırken kurumsal yönetim hükümleri ile koruyucu düzenlemelerin uygulanması dikkate alınır. Bankanın faaliyet yapısı, sermaye modeli, fonlama kaynağı ve risk profili düzenleyici farklılaştırmanın temelidir.
Katılım Bankaları Hangi Faizsiz Yöntemleri Kullanabilir?
m.77, katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarınca faizsiz yöntemlerle gerçekleştirilebilecek faaliyetlere ilişkin usul ve esasları belirleme yetkisini BDDK Kuruluna verir. Kanun bütün yöntemleri tek tek saymak yerine ikincil düzenlemeyle güncellenebilir bir sistem kurmuştur.
Faizsiz finansman yöntemi; satış, kira, ortaklık, vekâlet veya başka hukuki sözleşme yapılarına dayanabilir. Ancak bir işlemin “faizsiz finans” olarak adlandırılması tek başına yeterli değildir. BDDK’nın bankacılık düzenlemeleri, Türkiye Katılım Bankaları Birliğinin standartları ve somut sözleşmenin gerçek hukuki-ekonomik yapısı birlikte değerlendirilmelidir.
Kalkınma ve Yatırım Bankaları da Faizsiz Finansman Yapabilir mi?
Evet. 2020 değişikliği m.77’de yalnız katılım bankalarını değil, kalkınma ve yatırım bankalarını da faizsiz yöntemlerle gerçekleştirilebilecek faaliyetler bakımından açıkça kapsama aldı. BDDK Kurulu bu faaliyetlerin usul ve esaslarını belirlemeye yetkilidir.
Bu düzenleme, kalkınma ve yatırım bankalarının yalnız klasik faizli kredi modeliyle çalışmak zorunda olmadığını; düzenleyici çerçeve içinde faizsiz finansman tekniklerine de başvurabileceğini gösterir. Ancak banka türü, faaliyet izni ve uygulanacak ikincil düzenleme mutlaka kontrol edilmelidir.
Faizsiz Finansman İçin Kurulan Ortaklıklar Risk Grubuna Dahil mi?
m.77, katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının faizsiz finansman sağlamak amacıyla katıldıkları ortaklıkların Bankacılık Kanunu m.49’un ikinci fıkrası kapsamında değerlendirilmemesini düzenler. Bu hüküm, finansman tekniğinin gerektirdiği ortaklık ilişkisinin klasik kontrol/risk grubu sonucunu otomatik olarak doğurmasını önler.
Ancak bu istisna her ortaklık için geçerli değildir. Ortaklığın gerçekten faizsiz finansman sağlama amacıyla ve m.77 kapsamında kurulmuş olması gerekir. Bankanın sıradan stratejik veya ticari iştirakleri bakımından m.49 risk grubu hükümleri uygulanmaya devam eder.
Katılım Bankasının Ortaklık Payı İçin Yüzde Elli Sınırı Nedir?
m.77’ye göre katılım bankalarının faizsiz yöntemlerle finansman sağlamaları yoluyla edindikleri ortaklık paylarının toplam tutarı, katılım bankasının kabul ettiği katılım fonlarının yüzde ellisini aşamaz. Bu, ortaklık temelli finansman araçlarının bankanın bilançosunda sınırsız büyümesini engelleyen özel bir üst sınırdır.
Kanun ayrıca bu payların Bankacılık Kanunu m.56/1’deki genel ortaklık payı sınırının hesabında dikkate alınmayacağını düzenler. Böylece faizsiz finansman amacıyla edinilen paylar için ayrı bir düzenleyici kategori oluşturulur.
Katılım Fonu Nedir?
Katılım fonu, katılım bankalarına yatırılan ve faiz yerine katılım bankacılığı esaslarına göre işletilen fonları ifade eder. Bankacılık Kanunu’nun tanımlar ve mevduat/katılım fonu hükümleri bu kavramın hukuki çerçevesini belirler.
m.77’deki yüzde elli sınırı, faizsiz finansman nedeniyle edinilen ortaklık paylarının toplamını katılım bankasının kabul ettiği katılım fonlarıyla ilişkilendirir. Bu nedenle hesaplamada hangi fonların “katılım fonu” sayıldığı ve hangi ortaklık paylarının gerçekten m.77 kapsamına girdiği doğru sınıflandırılmalıdır.
m.56 Ortaklık Payı Sınırı Neden Ayrı?
Bankacılık Kanunu m.56 bankaların ortaklık paylarına ilişkin genel sınırları düzenler. m.77 ise katılım bankasının faizsiz finansman sağlama tekniği nedeniyle edindiği ortaklık paylarının m.56/1 hesabına dahil edilmeyeceğini açıkça belirtir.
Bu düzenleme, gerçek yatırım amaçlı iştiraki finansman tekniğinin geçici veya yapısal ortaklığından ayırmayı amaçlar. Ancak m.77 kapsamındaki ayrı yüzde elli sınır yine uygulanır.
m.77 TMSF Hükümlerini Nasıl Etkiler?
Kalkınma ve yatırım bankaları için m.77, Bankacılık Kanunu’nun 106 ilâ 129. maddelerini uygulanmayacak hükümler arasında sayar. Bu maddeler ağırlıklı olarak TMSF’nin faaliyet izni kaldırılan veya Fona devredilen mevduat/katılım fonu kabul eden bankalara ilişkin görev ve yetkilerini düzenler.
Bu nedenle kalkınma ve yatırım bankasının tasfiyesi ve mali sorunlarının çözümünde aynı özel TMSF rejimi uygulanmaz. m.71 de kalkınma ve yatırım bankalarının genel hükümlere göre tasfiye edileceğini ayrıca belirtir.
Mevduat Sigortası Kalkınma ve Yatırım Bankasına Uygulanır mı?
m.77, m.63 ve m.64’ü kalkınma ve yatırım bankalarına uygulanmayacak hükümler arasında sayar. Bunun doğal nedeni bu bankaların mevduat veya katılım fonu kabul eden kredi kuruluşu modelinde olmamasıdır. Dolayısıyla TMSF mevduat sigortası müşterinin bir kalkınma ve yatırım bankasındaki her türlü alacağını kapsayan genel garanti değildir.
Müşterinin bankaya karşı alacağının hukuki statüsü, yaptığı işlemin türüne göre belirlenir. Tahvil, türev işlem, kurumsal kredi veya saklama hizmeti gibi ürünlerin hakları kendi sözleşme ve özel mevzuatına tabidir.
Katılım Bankası ile Kalkınma Bankasının Hukuki Farkı
Katılım bankası katılım fonu kabul eden ve faizsiz bankacılık esaslarıyla faaliyet gösteren bir kredi kuruluşudur. Kalkınma ve yatırım bankası ise mevduat veya katılım fonu kabul etmeksizin ağırlıklı olarak kalkınma, yatırım ve kurumsal finansman faaliyetleri yürütür. m.77 iki banka türünü bazı faizsiz finans hükümlerinde birlikte ele alsa da hukuki statüleri aynı değildir.
Bu nedenle bir hükmün “katılım bankasına uygulanması” otomatik olarak kalkınma ve yatırım bankasına da uygulanacağı anlamına gelmez; m.77 ve diğer özel maddeler tek tek kontrol edilmelidir.
Bankalar m.77 Uyumunu Nasıl Yönetmeli?
- Banka türünü ve faaliyet izninin kapsamını güncel şekilde belgeleyin.
- m.77’de uygulanmayacağı açıkça sayılan maddeler için ayrı mevzuat matrisi oluşturun.
- BDDK’nın banka türüne özgü oran ve sınırlama kararlarını düzenli takip edin.
- Faizsiz finansman ürünlerinin hukuki sözleşme yapısını ve ikincil düzenleme uyumunu doğrulayın.
- Faizsiz finansman amacıyla edinilen ortaklık paylarını diğer iştiraklerden ayrı izleyin.
- Katılım bankalarında yüzde elli katılım fonu sınırını düzenli hesaplayın.
- Gayrimenkul ve emtia işlemlerinin gerçekten finansman tekniğinden doğup doğmadığını belgeleyin.
- Konsolide raporlama ve risk yönetiminde istisnaları genel bir “muafiyet” gibi yorumlamayın.
Müşteri Açısından m.77 Neden Önemli?
Müşterinin bir bankayla yaptığı işlemin hukuki koruması banka türüne göre değişebilir. Mevduat sigortası, fon toplama yöntemi, ürünün faizli veya faizsiz yapısı ve TMSF rejimi aynı değildir. Sözleşme imzalanırken bankanın hukuki statüsünü ve ürünün hangi mevzuata tabi olduğunu bilmek önemlidir.
Özellikle “yatırım hesabı”, “katılım hesabı”, “proje finansmanı” veya “ortaklık temelli finansman” gibi benzer görünen ifadeler farklı hukuki sonuçlar doğurabilir. Ürünün adı değil, sözleşmenin hukuki niteliği ve bankanın izin kapsamı esas alınmalıdır.
Resmî Kaynaklar
- 5411 sayılı Bankacılık Kanunu – m.77
- Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu
- Türkiye Katılım Bankaları Birliği
Sık Sorulan Sorular
Kalkınma ve yatırım bankaları Bankacılık Kanunu’na tabi mi?
Evet. m.77’de açıkça hariç tutulan hükümler dışında Bankacılık Kanunu’nun diğer hükümlerine tabidir.
Kalkınma bankası mevduat kabul edebilir mi?
Kalkınma ve yatırım bankalarının hukuki modeli mevduat veya katılım fonu kabul etmeye dayanmaz. Faaliyet izninin kapsamı esas alınır.
BDDK kalkınma bankası için farklı sermaye veya risk oranı belirleyebilir mi?
Evet. m.77, Kurula bu bankalar için standart oran ve sınırları farklılaştırma yetkisi verir.
Kalkınma ve yatırım bankası faizsiz finansman yapabilir mi?
Evet. BDDK tarafından belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde faizsiz yöntemlerle faaliyet yürütülebilir.
Katılım bankasının finansman amacıyla edindiği şirket payı m.56 sınırına girer mi?
m.77 kapsamındaki faizsiz finansman nedeniyle edinilen paylar m.56/1 sınırı hesabında dikkate alınmaz; ancak m.77’deki özel yüzde elli sınırı uygulanır.
Katılım bankasının bu ortaklık paylarında sınır nedir?
Toplam tutar bankanın kabul ettiği katılım fonlarının yüzde ellisini aşamaz.
Faizsiz finansman nedeniyle yapılan gayrimenkul işlemi m.57’ye tabi mi?
m.77’de belirtilen koşullardaki işlemler m.57 kapsamında değerlendirilmez.
Kalkınma bankasındaki alacağım TMSF mevduat sigortasında mı?
Genel olarak hayır. m.63-64 kalkınma ve yatırım bankalarına uygulanmaz; alacağın niteliği sözleşmeye göre ayrıca değerlendirilir.
Katılım bankası ile yatırım bankası aynı mı?
Hayır. Fon toplama biçimleri, ürün yapıları ve uygulanan özel hükümler farklıdır.
m.77’deki istisnalar bankayı denetimsiz bırakır mı?
Hayır. BDDK gözetimi devam eder ve Kurul banka türüne özgü ek oran, sınır ve raporlama kuralları belirleyebilir.
Sonuç
Bankacılık Kanunu m.77, banka türlerinin farklı ekonomik işlevlerini hukuken tanıyan özel bir düzenlemedir. Kalkınma ve yatırım bankaları bazı mevduat, kredi sınırı ve TMSF hükümlerinin dışında tutulurken Bankacılık Kanunu’nun geri kalanına tabidir. BDDK bu bankalar için koruyucu oran ve sınırları farklılaştırabilir. Katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının faizsiz finansman faaliyetleri de m.77 ve Kurul düzenlemeleriyle özel kurallara bağlanmıştır. Uygulamada “hangi madde uygulanmaz?” sorusu tek başına yeterli değildir; banka türü, faaliyet izni ve güncel BDDK düzenlemesi birlikte incelenmelidir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
