Kaydi Pay ve MKK Sistemi Nedir? Sermaye Piyasası Araçlarının Kaydileştirilmesi | 6362 m.13

Kaydi sermaye piyasası aracı nedir?

Kaydi sermaye piyasası aracı, hakkın fiziki bir senet üzerinde değil elektronik kayıt sistemi içinde izlenmesidir. 6362 sayılı Kanun m.13/1, sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracını temel sistem olarak kabul eder. Böylece pay, borçlanma aracı ve Kurulca kapsam içine alınan diğer araçlarda hak sahipliği merkezi kayıtlar üzerinden takip edilir.

Kaydi sistem, sermaye piyasası aracının hukuken ortadan kalkması anlamına gelmez. Değişen, hakkın temsil ve ispat biçimidir. Fiziki kağıt senet yerine elektronik kayıt; devir, hak sahipliği, haciz, temettü ve diğer hakların takibinde esas hale gelir.

Hangi araçların kayden ihraç edileceğini ve hangi hakların kayden izleneceğini SPK belirler. Bu nedenle şirket, her araç türünde aynı teknik süreci varsaymamalı; ilgili Kurul düzenlemesi ile MKK uygulamasını kontrol etmelidir.

MKK’nın görevi nedir?

m.13/3 uyarınca kaydi sermaye piyasası araçlarına ilişkin haklar MKK tarafından izlenir. Kayıtlar MKK tarafından oluşturulan elektronik ortamda, MKK üyeleri tarafından tutulur. Bu sistem ihraççı, yatırım kuruluşu ve hak sahibi arasındaki kayıt zincirinin merkezi altyapısını oluşturur.

MKK, yatırımcının hangi sermaye piyasası aracında ne kadar hak sahibi olduğunun merkezi kaydını sağlar. Ancak yatırım hesabının operasyonel işleyişi çoğu durumda yatırım kuruluşu veya ilgili üye üzerinden yürütülür. Bu nedenle yatırımcının aracı kurum ekranı ile MKK kaydının birbiriyle uyumlu olması gerekir.

İhraççı şirket açısından da sermaye artırımı, temettü, genel kurul, hak kullanımı ve pay sahipliği bilgilerinde MKK kayıtları önemli rol oynar.

Kaydi araçlar kimin adına izlenir?

Kanun m.13/2, nama veya hamiline yazılı olmasına bakılmaksızın kaydi sermaye piyasası araçlarının isme açılmış hesaplarda izlenmesini kural olarak benimser. Bu sistem hak sahibinin elektronik kayıt üzerinden belirlenmesini sağlar.

SPK, sermaye piyasası aracının türüne veya ihraççı/MKK üyesinin niteliğine göre hak sahibi adına hesap açılmaksızın hesapların toplu tutulmasına karar verebilir. Bu istisna, Kurul düzenlemesi bulunmadan şirket veya yatırım kuruluşunun kendi tercihiyle uygulanamaz.

Hak sahibi hesabı, yatırımcının sermaye piyasası aracındaki hakkının kaydi sistemde takip edildiği hukuki altyapının parçasıdır. Hesap açılışı, kimlik tespiti ve müşteri kayıtları ilgili yatırım hizmetleri ve suç gelirlerinin aklanmasının önlenmesi düzenlemeleriyle birlikte yürütülür.

Toplu hesap sistemi nedir?

Toplu hesap, nihai hak sahibi adına MKK’da ayrı hesap açılmadan belirli nitelikteki hesapların toplu izlenmesine imkân veren istisnai yapıdır. Kanun bu yönteme karar verme yetkisini SPK’ya bırakmıştır.

Toplu hesap kullanılması hak sahipliği kayıtlarının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez. Nihai hak sahipliği ve müşteri kayıtları ilgili mevzuatın öngördüğü düzeyde yatırım kuruluşu veya yetkili kurum tarafından tutulur. Düzenleyici otoritelerin bilgi ve denetim talepleri karşılanmalıdır.

Yabancı yatırımcı saklama zincirleri veya bazı ürün yapılarında toplu hesap düzeni önem kazanabilir. Somut işlemde güncel SPK ve MKK düzenlemeleri esas alınmalıdır.

Kaydileştirmeye karar verilen fiziki senetler ne olur?

m.13/4, kaydileştirilmesine karar verilen sermaye piyasası araçlarının Kurulun belirlediği esaslara göre teslimini öngörür. Teslim edilen fiziki araçlar kendiliğinden hükümsüz hale gelir. Böylece aynı hakkın hem fiziki senet hem elektronik kayıt üzerinden iki kez ileri sürülmesinin önüne geçilir.

Teslim edilmeyen araçlar ise kaydileştirme kararından sonra borsada işlem göremez ve aracı kurumlar bu araçların alım satımına aracılık edemez. Bu nedenle eski fiziki pay senedi elinde bulunan kişinin, ilgili aracın kaydileştirme statüsünü ve MKK sürecini kontrol etmesi gerekir.

Kanun maddesinin geçmişte Anayasa Mahkemesi iptaline konu olan bölümleri de bulunduğundan eski metinlerden aktarım yapılmamalı; yürürlükteki konsolide metin esas alınmalıdır.

Haklar üçüncü kişilere karşı ne zaman ileri sürülebilir?

m.13/5’e göre kayden izlenen sermaye piyasası araçları üzerindeki hakların üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesinde MKK’ya yapılan bildirim tarihi esas alınır. Bu hüküm, kayıt tarihinin yalnız teknik bir zaman damgası olmadığını, üçüncü kişilere karşı hukuki sonuç doğurduğunu gösterir.

Devir, rehin veya başka bir hak kurulması halinde işlemin MKK sistemine doğru ve zamanında yansıtılması önemlidir. Taraflar arasında sözleşme yapılmış olması, üçüncü kişilere karşı ileri sürme bakımından kayıt sisteminin etkisini ortadan kaldırmaz.

Uyuşmazlıkta sözleşme tarihi ile MKK bildirim tarihi farklıysa her iki kayıt ayrı incelenir. Hakların üçüncü kişilere etkisi bakımından kanunun açık hükmü dikkate alınır.

Pay defteri ile MKK kaydı arasındaki ilişki nedir?

m.13/6 uyarınca kayden izlenen payların devrinin TTK hükümleri çerçevesinde ortaklık tarafından pay defterine kaydında, ilgililerin ayrıca başvuru yapmasına gerek olmaksızın MKK nezdindeki kayıtlar esas alınır. Bu hüküm, halka açık şirketlerde pay sahipliği kayıtlarının MKK sistemiyle uyumlu tutulmasını sağlar.

Şirket pay defterinde eski ortaklık yapısının kalması veya MKK kayıtlarıyla çelişki bulunması kurumsal yönetim ve genel kurul bakımından sorun yaratabilir. Şirket sekreteryası ve hukuk birimi kayıtları periyodik olarak karşılaştırmalıdır.

İmtiyaz, oy hakkı veya başka pay grubu özellikleri varsa yalnız pay adedi değil pay sınıfı ve bağlı haklar da doğru izlenmelidir.

Kaydi paylara haciz ve tedbir nasıl uygulanır?

m.13/7, kayden izlenen sermaye piyasası araçlarına ilişkin tedbir, haciz ve benzeri her türlü idari ve adli talebin münhasıran MKK üyeleri tarafından yerine getirileceğini düzenler. Bu nedenle bir pay veya yatırım hesabı üzerinde mahkeme kararı ya da icra haczi uygulanırken kaydi kayıt sistemi esas alınır.

Haciz talebinin doğru hesap ve yatırım kuruluşuna ulaşması, kapsamın doğru belirlenmesi ve kaldırma kararının da sisteme işlenmesi gerekir. Fiziki pay senedi haczi mantığı kaydi araçlar için doğrudan uygulanmaz.

İcra ve ihtiyati tedbir dosyasında MKK/yatırım kuruluşu cevapları, uygulama tarihleri ve bloke kayıtları saklanmalıdır.

2024 değişikliğiyle kripto varlık olarak ihraç mümkün mü?

Evet. 26 Haziran 2024 tarihli 7518 sayılı Kanunla m.13’e eklenen düzenleme, SPK’ya sermaye piyasası araçlarının MKK tarafından klasik kaydi sistemde izlenmesi yerine kripto varlık olarak ihraç edilmesine ve bunların oluşturulup saklandıkları kripto varlık hizmet sağlayıcıları tarafından sunulan elektronik ortamda kayden izlenmesine ilişkin esasları belirleme yetkisi verdi.

Bu hüküm “her şirket istediği menkul kıymeti token olarak çıkarabilir” anlamına gelmez. Yetki SPK’dadır ve hangi araçların, hangi teknik ve hukuki şartlarla bu yöntemle ihraç edileceği Kurul düzenlemeleriyle belirlenir.

Kripto varlık olarak ihraç halinde hakların izlenmesi, üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesi ve devri bakımından aracın oluşturulup saklandığı elektronik ortamdaki kayıtlar esas alınır.

MKK ile kripto kayıt sistemi entegre edilebilir mi?

Kanun SPK’ya, kripto varlık olarak ihraç edilen sermaye piyasası araçlarının tutulduğu elektronik ortam ile MKK sistemi arasında entegrasyon sağlanmasını zorunlu tutma yetkisi verir. Böylece yeni teknolojik altyapı ile mevcut merkezi kayıt sistemi arasında düzenleyici bağ kurulabilir.

Teknik entegrasyon şartları, kayıt standardı, veri paylaşımı ve hak sahipliği doğrulaması Kurulun ikincil düzenlemelerine bağlıdır. İhraççı ve hizmet sağlayıcı bu konuda kendi teknik modelini mevzuatın önüne geçiremez.

Yatırımcı MKK kaydını nasıl kontrol eder?

Yatırımcı, MKK’nın sunduğu elektronik yatırımcı hizmetleri üzerinden sermaye piyasası araçlarını ve hesap hareketlerini kontrol edebilir. Aracı kurum ekranındaki portföy bilgisi ile merkezi kaydın uyumlu olması beklenir.

Uyuşmazlık halinde yatırım kuruluşu hesap ekstresi, MKK kayıtları, işlem dekontları ve takas kayıtları birlikte incelenmelidir. Hak sahipliği iddiası yalnız ekran görüntüsüne değil resmi işlem kayıtlarına dayanmalıdır.

Temettü, bedelsiz pay veya sermaye artırımı gibi hak kullanımlarında kayıt tarihi ve hak sahipliği durumu özellikle önemlidir.

Şirketlerin kaydileştirme bakımından yükümlülükleri

İhraççı, kayden ihraç edilecek sermaye piyasası aracının MKK ve SPK kayıtlarını doğru oluşturmalı, sermaye ve ihraç bilgilerini güncel tutmalı ve şirket kayıtlarıyla merkezi sistem arasında mutabakat sağlamalıdır. İhraç sonrası değişiklikler de zamanında sisteme yansıtılmalıdır.

Halka açık şirketlerde genel kurul, kâr payı, sermaye artırımı, bedelsiz pay ve pay sahipliği verilerinin MKK sistemiyle uyumu hukuk, finans ve yatırımcı ilişkileri birimlerinin ortak sorumluluk alanıdır.

Kaydi sistemde devir uyuşmazlığı nasıl incelenir?

Bir devir uyuşmazlığında emir ve işlem kaydı, takas, MKK bildirim tarihi, taraf sözleşmeleri ve varsa pay defteri kayıtları birlikte değerlendirilir. Hakkın üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesinde m.13/5 özel önem taşır.

Yetkisiz işlem iddiasında hesabın erişim kayıtları, müşteri talimatı, elektronik onay, telefon kaydı ve yatırım kuruluşunun işlem güvenliği süreçleri de delil niteliği taşıyabilir.

Mersin’de şirket paylarının kaydileştirilmesi

Mersin merkezli bir anonim şirket halka açıldığında veya sermaye piyasası aracı ihraç ettiğinde MKK kayıtları şirketler hukuku dosyasının ayrılmaz parçası haline gelir. Ticaret sicilindeki sermaye, pay grupları ve yönetim kararları ile MKK’daki ihraç kayıtları arasında fark bulunmamalıdır.

Özellikle pay devri, genel kurula katılım, temettü ve sermaye artırımı uyuşmazlıklarında MKK kayıt tarihleri somut belge olarak incelenmelidir.

İlgili içerikler

• Sermaye Piyasası Araçlarının Satışında Pay Bedeli
• Halka Arz Edilmeksizin İhraç ve İhraç Belgesi
• Halka Arzda İzahname Zorunluluğu

Resmî kaynaklar

• Merkezi Kayıt Kuruluşu
• Sermaye Piyasası Kurulu
• Mevzuat Bilgi Sistemi

Sık Sorulan Sorular