Kooperatifte Sınırlı Şahsi Sorumluluk Nedir? 1163 m.30

Kooperatifler Kanunu m.30 hangi sorumluluğu düzenler?

Kooperatif borçlarında temel kural, tüzel kişiliğin kendi malvarlığıyla sorumlu olmasıdır. 1163 sayılı Kanun m.28 bu başlangıç kuralını koyar. Kanun, anasözleşmeyle ortağın daha ağır bir sorumluluk üstlenmesine de izin verir. Bu ağırlaştırmanın iki ana modeli vardır: m.29’daki şahsi ve sınırsız sorumluluk ile m.30’daki şahsi fakat belirli bir miktarla sınırlı sorumluluk.

Madde 30’a göre anasözleşmede, her ortağın kooperatif borçları için kendi payından daha fazla olarak şahsen ve belirli bir miktara kadar, kooperatiften sonra sorumlu olacağı yazılabilir. Kanun ayrıca bu üst sınırın, ortağın kooperatifteki pay tutarıyla orantılı biçimde belirlenmesine de izin verir. Böylece bütün ortaklar için tek bir sabit tutar benimsenebileceği gibi pay miktarına bağlı değişken bir üst sınır da kurulabilir.

Bu yapı, ortağın sermaye taahhüdü ile m.30 sorumluluğunun aynı şey olmadığını gösterir. Sermaye taahhüdü ortağın kooperatife karşı iç ilişkideki asli borcudur. m.30 ise kooperatifin üçüncü kişilere olan borçları bakımından, anasözleşmenin kabul ettiği ölçüde ortağın şahsi malvarlığına uzanan ek bir teminat alanı yaratır.

Sınırsız sorumluluk ile sınırlı şahsi sorumluluk arasındaki fark

Bir önceki Kooperatif Ortağının Sınırsız Sorumluluğu – m.29 yazımızda, anasözleşmede açık hüküm bulunması halinde ortakların eksik kalan kooperatif borcundan bütün malvarlıklarıyla sorumlu olabildiğini açıkladık. m.30 ise bu riskin önceden belirli bir üst limite bağlandığı farklı bir modeldir.

Bu ayrım uygulamada çok önemlidir. Bir takipte yalnız “ortaklar şahsen sorumludur” cümlesinin görülmesi yeterli değildir. Anasözleşmedeki hükmün sınırsız sorumluluk mu, yoksa belirli miktarla sınırlı sorumluluk mu kurduğu tespit edilmelidir. Bir hüküm m.30 kapsamındaysa, alacaklı veya iflas idaresi anasözleşmede yazılı üst sınırı aşan tutarı sırf bu maddeye dayanarak ortaklardan isteyemez.

Sorumluluk sınırı nasıl belirlenebilir?

Kanun iki yöntem öngörür. İlk yöntemde her ortağın kendi payından fazla olarak şahsen sorumlu olacağı belirli bir miktar anasözleşmede gösterilir. İkinci yöntemde ise sorumluluk tutarı ortaklık paylarının toplamına veya ortağın pay adedine bağlı oransal bir sistemle ifade edilir. Her iki durumda da sorumluluk öngörülebilir olmalıdır; belirsiz, yönetim kurulunun sonradan tek taraflı belirleyeceği ve sınırı belli olmayan bir kişisel borç m.30 sisteminin mantığıyla bağdaşmaz.

Örneğin anasözleşmede her ortağın taahhüt ettiği pay toplamının iki katına kadar kooperatif borçlarından ikincil olarak sorumlu olacağı yazılmışsa, her ortağın üst sınırı kendi pay tutarına göre hesaplanır. Buna karşılık “ortaklar gerektiğinde kooperatifin bütün borçlarını öder” gibi üst sınırı bulunmayan bir hüküm m.30’dan çok m.29 bakımından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir sorumluluk iddiası doğurur.

Hesap yapılırken ortaklık payının nominal değeri, ortağın sahip olduğu pay sayısı, anasözleşmenin sorumluluk formülü ve sorumluluğun doğduğu tarihte yürürlükte olan metin birlikte incelenmelidir. Sonradan yapılmış anasözleşme değişiklikleri için ayrıca m.34 ve m.52 hükümlerine bakılmalıdır.

“Kooperatiften sonra sorumlu olmak” ne demektir?

m.30’un lafzındaki en önemli unsur, ortağın kooperatiften sonra sorumlu olmasıdır. Bu ifade, kooperatifin borcunun doğduğu anda ortağın aynı borcun asli borçlusu haline gelmediğini gösterir. Önce kooperatif tüzel kişiliğinin borcu ve malvarlığı esas alınır. Ortağın kişisel sorumluluğu, anasözleşmedeki m.30 düzenlemesi çerçevesinde ikinci aşamada gündeme gelir.

Bu nedenle kooperatife karşı hiçbir tahsil girişimi yapılmadan ve kooperatif malvarlığının borcu karşılama kapasitesi ortaya konulmadan ortağın m.30 kapsamında doğrudan asli borçlu gibi değerlendirilmesi hukuki inceleme gerektirir. Özellikle kooperatif iflas etmişse maddenin ikinci fıkrası devreye girer ve bu sorumluluğun iflas sonuna kadar iflas idaresi tarafından ileri sürülmesi gerekir.

İkincil nitelik, ortağın ayrıca kefalet vermesi veya borca müşterek borçlu olarak imza atması ihtimalinden ayrıdır. Bir ortak kooperatif kredisine ayrıca kefil olmuşsa, kefalet ilişkisi Türk Borçlar Kanunu hükümlerine göre bağımsız biçimde incelenir. m.30’daki statü sorumluluğu, ayrı kefalet sözleşmesinin yerine geçmez ve kefalet de m.30 üst sınırını kendiliğinden belirlemez.

Kooperatif iflas ederse ortağın m.30 borcunu kim ister?

Madde 30, “iflasın sonuna kadar bu sorumluluk iflas idaresi tarafından ileri sürülür” hükmünü taşır. Bu düzenleme, iflas masasında bütün alacaklılar arasında düzenli ve eşitlikçi tasfiye yürütülmesini sağlar. Ortakların sınırlı şahsi sorumluluğundan tahsil edilecek tutar, tek bir alacaklının ayrıcalıklı biçimde elde edeceği özel bir kaynak değil; iflas prosedüründe kooperatifin borçlarının karşılanmasına hizmet eden bir kaynak niteliğindedir.

İflas idaresi, ortakların sorumluluk türünü anasözleşmeden belirler. Her ortağın payını, anasözleşmedeki limit formülünü ve kooperatifin borç açığını hesaplar. m.33 ise şahsen sorumlu veya ek ödeme yükümlüsü ortakların bulunduğu kooperatiflerde iflas idaresinin ortaklara düşen borcu istemesi, tahsil edilemeyen tutarların diğer ortaklara bölüştürülmesi, fazla aktif bakiyesinin iadesi ve pay cetveline karşı itiraz hakkı konusunda tamamlayıcı usul kuralı getirir.

Dolayısıyla m.30 dosyasında yalnız alacak miktarı değil, iflas idaresinin hesap yöntemi ve anasözleşmedeki üst sınırın her ortak için doğru uygulanıp uygulanmadığı da denetlenmelidir. Bir ortağın üst sınırının başka ortağın tahsil edilemeyen payı nedeniyle aşılması, m.30’un belirli miktarla sınırlı sorumluluk yapısına göre ayrıca hukuki değerlendirme gerektirir.

Sonradan sorumluluk artırılırsa ne olur?

Sınırlı sorumluluk miktarının yükseltilmesi veya daha önce kişisel sorumluluk bulunmayan kooperatifte m.30 düzeni kurulması, basit yönetim kurulu işlemiyle yapılamaz. 1163 sayılı Kanun m.34 uyarınca ortakların sorumluluğu ve ek ödeme yükümlülükleri ancak anasözleşme değişikliğiyle değiştirilebilir. Sorumluluğu ağırlaştıran değişikliklerin alacaklılar yönünden etkisi tescille bağlantılıdır; sorumluluğun azaltılması ise tescilden önce doğmuş borçları kapsamaz.

Ayrıca m.52, ortakların şahsi sorumluluğunu ağırlaştıran veya ek ödeme yükümü getiren kararlar için bütün ortakların dörtte üçünün rızasını arar. Karara katılmayan ortaklar, ilanı izleyen üç ay içinde kooperatiften çıkma bildiriminde bulunursa karar kendilerini bağlamaz ve bu çıkış için ayrılma tazminatı şartı konulamaz. Bu özel koruma, çoğunluğun azınlığa sınırsız biçimde yeni kişisel borç yüklemesini engelleyen önemli bir mekanizmadır.

Yeni ortak ve çıkan ortak bakımından m.30

Kooperatife yeni giren ortakların önceki borçlardan sorumluluğu m.35’te düzenlenmiştir. Kooperatifte şahsi sorumluluk veya ek ödeme yükümlülüğü varsa ve yeni ortak bunu bilerek ortak oluyorsa, Kanun onun da önceki borçlardan diğer ortaklar gibi sorumlu olacağını kabul eder; buna aykırı anlaşmalar üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmez.

Ortaklıktan çıkan veya ölen kişinin sorumluluğu ise m.36’da belirli sürelerle devam edebilir. Bu nedenle m.30 üst sınırının bulunması tek başına yeterli değildir; borcun doğum tarihi, ortağın giriş/çıkış tarihi ve kooperatifin iflasının ne zaman açıldığı da dosyada belirlenmelidir. Zamanaşımı bakımından m.37 ayrıca incelenmelidir.

Bir m.30 dosyasında hangi belgeler kontrol edilir?

• Kooperatifin kuruluş anasözleşmesi ve bütün tescilli değişiklikleri.
• Ortağın pay sayısı ve her payın değeri.
• Anasözleşmedeki sınırlı sorumluluk formülü veya üst tutar.
• Ortaklığa giriş, pay devri, çıkış veya ölüm kayıtları.
• Kooperatif borcunun doğum tarihi ve dayanağı olan sözleşme/fatura/karar.
• İflas açıldıysa iflas kararı, sıra cetveli, pay cetveli ve iflas idaresinin ödeme talebi.
• Kooperatif malvarlığından yapılan tahsilatlar.
• Sonradan sorumluluk değişikliği varsa genel kurul tutanağı, nisap, tescil ve ilan belgeleri.

Bu belgeler olmadan sadece ortaklar listesine bakarak kişisel sorumluluk hesabı yapmak hatalı sonuç verir. m.30, statü + tutar + zaman + tahsil sırası unsurlarının birlikte değerlendirildiği bir düzenlemedir.

m.30 ile ek ödeme yükümlülüğü aynı şey değildir

m.31’deki ek ödeme yükümlülüğü, yalnız bilanço açıklarını kapatmak için kullanılabilen farklı bir kurumdur. Ek ödeme sınırsız veya belirli miktar/pay/iş hacmiyle sınırlı kurulabilir. m.30 ise kooperatifin üçüncü kişilere olan borçları bakımından ortaklara ikincil şahsi sorumluluk yükler. Aynı kooperatif anasözleşmesinde bu kurumlardan biri veya şartları açıkça gösterilmişse her ikisi bulunabilir; fakat hukuki dayanakları ve talep koşulları ayrıdır.

Resmî kaynaklar ve ilgili içerikler

T.C. Ticaret Bakanlığı – Kooperatifçilik Kanunları · 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu · Ticaret Bakanlığı – Kuruluş ve İşleyiş SSS

Site içi: m.28 kooperatif malvarlığıyla sorumluluk · m.29 sınırsız sorumluluk · anasözleşmede zorunlu hükümler.

Sık Sorulan Sorular