Ölen Kişinin Kiralık Kasası: Yurt Dışındaki Mirasçı İçin 9 Kontrol

Kısa özet: Hangi işlem hangi belgeyle ilerler?

1. Ölen kişinin kiralık kasası hangi şubede bulunuyor?

İlk görüşmede banka adı, şube, kasa numarası ve sözleşmedeki kullanıcılar belirlenmelidir. Banka kartı, hesap cüzdanı veya mobil uygulamada görülen hesap, aynı kişiye ait kiralık kasa sözleşmesini tek başına göstermez. Kasa kira dekontu, sözleşme örneği, banka yazışması ve anahtar bilgisi ayrı araştırılır. Mevduat sorgulamasının kasanın içindeki fiziksel eşyayı da gösterdiği varsayılmamalıdır.

Ölüm yurt dışında gerçekleşmişse, bankanın kullanacağı ölüm kaydı ile Türk nüfus kayıtlarındaki durum karşılaştırılmalıdır. Yabancı belgenin onay ve tercüme ihtiyacı belgenin türüne göre belirlenir. Her yabancı ölüm belgesine aynı tasdik işlemini uygulamak yerine, belgenin düzenlendiği ülke ve varsa ilgili milletlerarası muafiyet değerlendirilir. Eksik ilk bildirim, daha sonra bir teslim işlemi yapılmış gibi anlatılmamalıdır.

Bankaya yapılan başvuruda talep açık olmalıdır: ölüm bilgisinin kayda alınması, kiralık kasa sözleşmesinin ve erişim düzeninin belirlenmesi, gerekli belgelerin yazılı bildirilmesi ve kanuni tespit için işlem sırasının açıklanması. “Babamın bankadaki her şeyini verin” şeklindeki tek cümle, banka hesabı ile kasa dosyasındaki farklı işlemleri ayırmaz. Başvurunun bir örneği ve bankanın cevabı dosyada saklanmalıdır.

Banka hesaplarının hangi kurumlarda bulunduğuna ilişkin genel araştırma için ölen kişinin banka hesapları rehberi ayrıca kullanılmalıdır. Buradaki kasa dosyasında ise asıl soru, fiziksel eşyanın hangi usulle tespit edilip kim tarafından teslim alınacağıdır.

2. Vergi memuru bulunmadan kasa neden açılamaz?

7338 sayılı Kanun m.23, kasa sahiplerinden birinin ölümü hâlini özel olarak düzenler. Sulh hâkiminin yapacağı tespit dışında, bankanın kasayı vergi dairesinin yetkili memuru bulunmadan açtırmaması; içerik tespit edilmeden teslim etmemesi gerekir. Bu kural yalnız tek kişilik kasa için yazılmış değildir. Sözleşmede birden fazla kullanıcı bulunması, ölüm sonrasındaki kontrolü kendiliğinden kaldırmaz.

Kanundaki istisna, herhangi bir kişinin hazırladığı özel tutanak değildir; sulh hâkimi tarafından yapılacak tespittir. Mirasçıların kendi aralarında imzaladığı listeyi bu istisnanın yerine koymak doğru değildir. Aynı şekilde banka görevlisinin kasayı açmasıyla kanunda aranan yetkili vergi memurunun katılımı birbirine karıştırılmamalıdır. Hangi yoldan ilerleniyorsa ilgili makamın işlemi dosyada açıkça görünmelidir.

Yurt dışında yaşayan mirasçı açısından en önemli pratik konu randevu sırasıdır. Önce banka şubesinden gereken belgeler ve işlem koşulları alınır; ardından yetkili vergi dairesiyle tespit koordinasyonu kurulur. Kurumların katılımı netleşmeden uçak bileti almak veya bütün mirasçıları şubeye çağırmak gereksiz masraf doğurur. Bir kişinin kısa süreli Türkiye ziyareti, bankanın kanuni tespit şartını atlamasına gerekçe değildir.

Kasayı açmakla içindekileri dağıtmak aynı işlem değildir. Açılışta bulunma, tespit tutanağını imzalama ve değerli eşyanın teslimini kabul etme yetkileri ayrı kontrol edilmelidir. Bu ayrım özellikle birden fazla mirasçı ve farklı vekiller bulunduğunda önem kazanır.

3. Mirasçılardan biri veraset ilamıyla kasanın tamamını alabilir mi?

Mirasçılık belgesi kimin hangi miras payına sahip olduğunu gösterir; kasadaki her bir eşyanın belirli mirasçıya ayrıldığını gösteren paylaşma belgesi değildir. Türk miras hukukunun uygulandığı dosyada TMK m.640, birden çok mirasçı arasında paylaşmaya kadar miras ortaklığını ve tereke hakları üzerinde birlikte tasarrufu düzenler. Kanundan veya sözleşmeden doğan temsil ve yönetim yetkileri ayrıca dikkate alınır.

Dolayısıyla üç mirasçıdan birinin Almanya’da yaşaması, diğer iki mirasçının onun payını yok saymasına izin vermez. Buna karşılık her işlemin bütün mirasçıların fiziksel olarak aynı şubede bulunmasıyla yapılacağı da peşinen söylenmez. Uygun vekâlet, geçerli temsil veya mahkemece belirlenmiş yetki bulunuyorsa bunlar değerlendirilir. Anahtarı elinde tutan kişiyle teslim almaya yetkili kişi aynı olmayabilir.

Küçük veya kısıtlı mirasçı varsa yalnız aile içi uzlaşma yeterli görülmemelidir. Kanuni temsil, menfaat çatışması ve somut işlem için gereken izinler kontrol edilir. Örneğin bir temsilcinin kendi mülkiyet iddiasıyla küçük mirasçının hakkı karşı karşıya geliyorsa, bunu sıradan teslim evrakı imzalayarak geçiştirmek doğru değildir. Temsil sorunu, eşya elden çıkmadan çözülmelidir.

Mirasbırakanın yabancı vatandaşlığı gibi bir yabancılık unsuru bulunduğunda MÖHUK m.20 uyarınca uygulanacak hukuk da değerlendirilir. Yurt dışında yaşamak tek başına bütün miras ilişkisini yabancı hukuka bağlamaz; bankanın Türkiye’de bulunması da her maddi miras sorununu tek kuralla çözmez.

4. Yurt dışından kasa işlemleri için nasıl vekâlet hazırlanır?

Vekâletname, bankanın somut işlem listesinden hareketle hazırlanmalıdır. Mirasçının kimliği, mirasbırakan, banka veya şube bilgisi ve üstlenilecek işlemler anlaşılır biçimde belirtilmelidir. Kasa ilişkisinin araştırılması, tespit sırasında bulunma, tutanak örneği alma ve eşya teslimini kabul etme aynı kapsamda düşünülmemelidir. Mirasçı yalnız tespiti takip etmek istiyorsa, istemediği bir paylaşma veya tasarruf yetkisi eklenmemelidir.

Türk dış temsilciliğinde düzenlenen noterlik belgesi ile yabancı noterlik belgesinin Türkiye’de kullanılması farklı belge hazırlıkları gerektirir. Alman noterinden alınan vekâlette resmî onay, apostil ve tercüme yönü; konsoloslukta yapılan işlemde ise Türk noterlik belgesinin kapsamı kontrol edilir. İşleme uygun metin hazırlanmadan randevuya gitmek, ikinci bir randevu ve yeni masraf ihtiyacı doğurur.

İlk taslak bankaya veya dosyayı yürüten hukukçuya kontrol ettirilirken gereksiz kişisel veri paylaşılmamalıdır. Banka kartı şifresi, internet bankacılığı parolası veya tek kullanımlık doğrulama kodu vekâlet işleminin parçası değildir. Avukatın ya da aile üyesinin bu şifrelerle ölen kişi gibi işlem yapması yerine, ölüm sonrası resmî temsil düzeni kullanılmalıdır.

Almanya’da bulunan mirasçı için başlangıç bilgileri Almanya’dan avukata vekâlet verme rehberinde açıklanır. Kasa özelindeki yetki listesi ise o genel metnin otomatik kopyası olmamalıdır; dosyanın gerçek ihtiyacına göre belirlenmelidir.

5. Kasa içeriği tutanağında hangi ayrıntılar bulunmalıdır?

Tespit, “bir miktar altın ve evrak görüldü” gibi belirsiz bir kayıtla geçiştirilmemelidir. Paralar para birimi ve tutarıyla; takı ve diğer taşınırlar ayırt edici özellikleriyle; belgeler türü ve mevcut tanımlayıcı bilgileriyle kayda geçirilmelidir. Uzman incelemesi gerektiren değerleme veya ayar tespiti varsa, ilk gözleme dayanarak kesin özellik yazılmamalıdır. Tutanağın amacı, daha sonra hangi kalemin konuşulduğunu tartışmasız hâle getirmektir.

Örnek bir çalışma listesinde “bir kapalı zarf”, “seri numarası belirtilmiş saat” ve “belirli döviz cinsinden sayılmış banknot” ayrı satırlarda bulunur. Kapalı zarfın görülmesiyle içindeki hukuki belgenin içeriğinin doğrulanması aynı işlem değildir. Eksik, hasarlı veya üzerinde başka kişiye ait ad bulunan eşya varsa, bu husus kayıt dışında bırakılmamalıdır. Gerekli görüntüleme veya uzman incelemesi kurumların usulüne uygun biçimde yürütülmelidir.

Ölen kişinin kiralık kasası içinden vasiyetname çıkarsa, mirasçılar onu “zaten geçersiz” diyerek saklayamaz. TMK m.595 uyarınca ölümden sonra ele geçen vasiyetname, geçerliliği hakkında kişisel değerlendirme yapılmadan hemen sulh hâkimine teslim edilmelidir. Bankadaki içerik tespiti, vasiyetnamenin açılması ve ilgili kişilere bildirilmesi sürecinin yerine geçmez.

Tutanakta bulunan kişilerin sıfatı ve imzaları da önemlidir. Bir kişinin mirasçı, diğerinin vekil, bir başkasının banka görevlisi olarak bulunması ayrı gösterilmelidir. Kimlerin hangi belgeye dayanarak işlem yaptığı anlaşıldığında, sonradan “ben yalnız tanık olarak oradaydım” veya “teslim yetkim yoktu” tartışmaları daha doğru belgeler üzerinden değerlendirilir.

6. Ortak kasadaki bütün eşya otomatik olarak yarı yarıya mı bölünür?

Hayır. Kasa sözleşmesindeki kullanım hakkı ile içerideki her eşyanın mülkiyeti aynı konu değildir. Bir eşin kasayı açmaya yetkili olması, kasadaki bütün takıların yarısının ona ait olduğunu tek başına kanıtlamaz. Aynı şekilde kasanın yalnız bir kişinin adına kiralanmış olması da başka kişiye ait hiçbir eşyanın orada bulunamayacağı anlamına gelmez. Hak sahipliği, somut eşya ve hukuki ilişki üzerinden değerlendirilir.

Örneğin sağ kalan eş belirli bir bileziğin kendisine ait olduğunu söylüyorsa, bu iddia diğer eşyadan ayrılarak kayda geçirilmelidir. Satın alma belgesi, önceki teslim kaydı, fotoğraf veya ilgili hukuki ilişkiyi açıklayan diğer deliller araştırılır. Vergisel tespit sırasında bir eşyanın listelenmesi, bütün kişiler arasındaki mülkiyet uyuşmazlığını kesin hükümle çözmüş olmaz. İhtilafı gizleyerek topluca teslim yapmak doğru bir dosya yönetimi değildir.

Yurt dışındaki kardeşe emanet edilen veya ondan geçici saklama amacıyla alınan eşya bakımından da aynı ayrım yapılır. “Aile içinde zaten biliyorduk” denilmesi, sonradan çıkacak bir uyuşmazlıkta ayrıntılı kayıt ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Eşyanın ne zaman, hangi amaçla ve kim tarafından kasaya konulduğunu açıklayan belgeler birlikte saklanmalıdır.

Ortak kullanımın ölüm sonrası teknik erişim düzeni banka sözleşmesinden ayrıca kontrol edilir. Ancak sözleşmedeki erişim seçeneği, 7338 sayılı Kanun m.23’teki ölüm sonrası tespit kuralını kendiliğinden devre dışı bırakmaz. Sözleşme ve kanun farklı soruları yanıtlar.

7. Vergi beyannamesi süresi kasanın açılacağı güne mi bağlıdır?

Vergi takvimi ile banka randevusu ayrı tutulmalıdır. 7338 sayılı Kanun m.9, ölümün gerçekleştiği yer ve mükellefin bulunduğu yere göre beyan süreleri belirler. Örneğin ölüm Türkiye’de gerçekleşmiş, mükellef yurt dışında bulunuyorsa kanundaki süre ölüm tarihini izleyen altı aydır. Bu süreyi bütün yabancı ülke bağlantılı ölümler için tek süre olarak uygulamak doğru değildir.

Kasanın varlığı geç öğrenilmişse veya içerik henüz tespit edilmemişse, bu durum vergi dairesine doğru biçimde açıklanmalı; ilk beyan, sonradan ortaya çıkan mal ve yapılacak tamamlayıcı işlem birlikte değerlendirilmelidir. “Kasa açılmadı, hiçbir vergi işlemine başlamam gerekmiyor” varsayımıyla beklenmemelidir. Buna karşılık bilinmeyen içerik varmış gibi uydurma tutar bildirmek de doğru değildir.

Değerleme bakımından eşyanın türü ve kanuni değerleme günü önemlidir. Aynı kasada bulunan nakit döviz, takı ve bir hukuki hakka ilişkin belge aynı yöntemle değerlendirilmeyebilir. Bir mücevherin bugünkü satış fiyatı ile miras intikalindeki vergisel değerinin aynı olduğu peşinen kabul edilmemelidir. İlgili değerleme belgesi ve esas alınan tarih dosyada gösterilmelidir.

Kasa içeriğinin tespiti, vergisel ilişik ve eşyanın mirasçılara teslimi birbirini izleyen fakat özdeş olmayan işlemlerdir. Gelir İdaresi Başkanlığının mirasçıların vergisel yükümlülüklerine ilişkin rehber duyurusu resmî bilgilendirme başlangıcıdır. Bu yazı, farklı yıllardaki istisna tutarlarını veya banka ücretlerini tek bir rakamla sabitlemez.

8. Mirasçılar anlaşamıyorsa veya mirası ret düşünülüyorsa ne yapılır?

İçeriğin korunmasıyla mirasın paylaşılması ayrı amaçlardır. Bankaya ölümün bildirilmesi, belgenin temin edilmesi ve eşyanın kayda alınması için gereken işlemler; değerli eşyanın mirasçılardan biri tarafından kendisine mal edilmesiyle aynı değildir. Somut olayda koruma, temsil veya paylaşma uyuşmazlığı varsa uygun mahkeme başvurusu seçilmelidir. Her anlaşmazlık için aynı dava başlığını kullanmak doğru değildir.

TMK m.640 kapsamında miras ortaklığına temsilci atanması gündeme geldiğinde, talebin amacı ve mevcut engel açıklanmalıdır. Terekenin resmen yönetilmesi ise ayrı şartlara dayanır. Bu konuların birbirine karıştırılmaması için terekenin resmen yönetilmesi rehberi ayrıca incelenmelidir. Kasa tespiti talebi, bütün terekenin otomatik resmî yönetime geçtiği anlamına gelmez.

Mirası reddetmeyi düşünen kişi için özellikle dikkat gerekir. TMK m.610, olağan yönetimi aşan bazı tereke işlemleri ile malları gizleme veya kendisine mal etme hâllerinde ret hakkına ilişkin sonuçlar düzenler. Bu nedenle kasadaki altını önce kişisel hesabına aktarıp daha sonra mirası ret konusunu düşünmek güvenli bir sıra değildir. Koruma amacıyla yapılan işlemle sahiplenme niteliğindeki işlem dosyanın koşullarına göre ayrılmalıdır.

Açılışta beklenen eşya bulunmazsa, bu olgu tutanakta açıkça yer almalıdır. Kimin sorumlu olduğu kanıtlanmadan bir mirasçı veya banka hakkında kesin suç isnadında bulunulmamalıdır. Erişim geçmişi ve diğer deliller korunmalı; gerekiyorsa ayrı tazminat veya başvuru yolu değerlendirilmelidir. Bu konu kiralık kasadan eşya kaybolması rehberinin kapsamındadır.

9. Teslim tutanağı ve yurt dışından takip dosyası nasıl tamamlanır?

Teslim aşamasında hangi eşyanın kime ve hangi sıfatla verildiği açık yazılmalıdır. Tespit tutanağındaki sıra numaraları teslim listesiyle eşleştirilmelidir. Bir kısmı muhafazada kalıyor, bir kısmı yetkili kişiye teslim ediliyorsa bu ayrım görünmelidir. “Kasa içeriği alındı” şeklindeki toplu ifade, sonradan hangi eşyanın nerede olduğunu açıklamak için yetersiz kalır.

Vekil eşya teslim alıyorsa, bu işlem kendi kişisel mülkiyetine geçirme olarak sunulmamalıdır. Eşyanın kimin adına teslim alındığı, hangi yerde saklanacağı, masrafların nasıl belgeleneceği ve asıl hak sahibine hangi kayıtla aktarılacağı belirlenmelidir. Yurt dışındaki mirasçıya gönderilecek rapor yalnız bir fotoğraftan ibaret olmamalı; tespit, teslim ve kalan işlemleri açıklamalıdır.

Uygulanabilir bir dosya düzeninde birinci bölüm ölüm, mirasçılık ve temsil belgelerini; ikinci bölüm banka sözleşmesi ve yazışmaları; üçüncü bölüm tespit, değerleme ve teslim tutanaklarını; son bölüm ise vergi işlemlerini içerir. Eksik belgeler ayrı işaretlenir. Bir kurumdan cevap bekleniyorsa hangi tarihte ne istendiği kayıt altına alınır.

Varsayımsal bir örnekte Almanya’daki bir mirasçı yalnız açılışta temsil edilmek, başka bir mirasçı ise eşyanın tamamını hemen almak istiyor olsun. Bu talepler birbirinin yerine geçmez. Önce tespit ve temsil şartları, sonra teslim hakkı ve varsa paylaşma düzeni değerlendirilir. Böylece yurt dışındaki kişinin fiziken bulunmaması, diğer kişiye kendiliğinden sınırsız yetki veren bir gerekçe hâline gelmez. Örnek gerçek bir müvekkil dosyası veya sonuç vaadi değildir.

Mersin’den banka ve miras dosyasının koordinasyonu

Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun İstanbul ve Mersin’de fiziksel ofisleri bulunmaktadır. Türkiye’deki banka, vergi ve yargı işlemleri görev, yetki ve temsil kurallarına uygun olarak Mersin’den koordine edilir. Kasanın başka bir ilde bulunması, o şehirde bir şubemiz olduğu anlamına gelmez; gereken yerinde işlem ayrıca planlanır.

İlk değerlendirmede ölüm yeri ve tarihi, mirasçıların bulunduğu ülkeler, banka şubesi, mevcut mirasçılık belgesi ve bir ihtilaf bulunup bulunmadığı açıklanmalıdır. İletişim sayfasından büroya ulaşılabilir; Almanca bilgilendirme Almanca hukuk sayfasında yer alır. Kasa anahtarı, şifre ve hassas belgeler kamuya açık paylaşımlarda gösterilmemelidir.