Ön İnceleme Duruşması Nedir? HMK 137-142 Süreç ve Sonuçlar 2026
Kısa cevap: Ön inceleme, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 137-142 uyarınca dilekçeler aşamasından sonra ve tahkikattan önce yapılan yargılama evresidir. Mahkeme bu aşamada dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları belirler, delillerin sunulması için gerekli işlemleri tamamlar ve tarafları sulh veya arabuluculuk konusunda teşvik eder. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez. Ön inceleme duruşmasına mazeretsiz gelmeme, HMK m.141 bakımından karşı tarafa tek başına iddia veya savunmayı genişletme hakkı vermez. Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra genişletme veya değiştirme ancak ıslah ya da karşı tarafın açık muvafakatiyle mümkündür.
Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor
- Ön inceleme nedir?
- HMK 137 ne düzenler?
- Mahkemenin hazırlık işlemleri
- Ön inceleme duruşması
- Ön inceleme tutanağı
- Deliller ve iki haftalık süre
- Duruşmaya gelmemenin sonucu
- Tahkikata geçiş
- Sık sorulan sorular
Ön İnceleme Nedir?
Ön inceleme, hukuk davasının uyuşmazlık haritasının çıkarıldığı aşamadır. Dava dilekçesi, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçelerinin tamamlanmasından sonra mahkeme dosyayı ön incelemeye alır. Bu evrede henüz esaslı delil incelemesi yapılmaz; hangi konuların gerçekten çekişmeli olduğu, hangi dava şartlarının mevcut olduğu, hangi delillerin toplanacağı ve yargılamanın hangi sınırlar içinde sürdürüleceği belirlenir.
Ön inceleme yargılamanın formalite aşaması değildir. Dava şartı eksikliği, kesin olmayan yetki veya tahkim gibi ilk itirazlar, tarafların uyuşmazlık noktaları, delil eksiklikleri ve sulh ihtimali bu aşamada ele alınır. Bu nedenle ön inceleme tutanağı, sonraki tahkikatın sınırlarını belirleyen temel belgedir.
HMK 137 Ne Düzenler?
HMK m. 137, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılacağını ve ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemeyeceğini düzenler. Mahkeme öncelikle dava şartlarını ve ilk itirazları dosya üzerinden inceleyebilir. Gerekli hâllerde bu konularda tarafları dinler. Ardından uyuşmazlık konularını tam olarak belirler ve tarafların delillerini sunmaları ile toplanması gereken deliller için gereken hazırlıkları yapar.
Ön inceleme aşamasında mahkemenin amacı, tahkikatta gereksiz delil toplanmasını önlemek ve uyuşmazlığı mümkün olduğunca daraltmaktır. Tarafların üzerinde anlaştıkları vakıalar artık ispat konusu olmaktan çıkar; yalnız çekişmeli vakıalar tahkikatta incelenir.
Dilekçeler Aşaması Bitmeden Ön İnceleme Yapılır mı?
Yazılı yargılama usulünde kural olarak dilekçeler aşaması tamamlanmadan ön incelemeye geçilmez. Davacı dava dilekçesini, davalı cevabını, davacı cevaba cevabını ve davalı ikinci cevabını kanuni sürede sunar. Cevap verilmemesi hâlinde HMK m. 128’in genel inkâr sonucu uygulanır. Bu konuda cevap dilekçesi verilmezse ne olur rehberi incelenebilir.
Basit yargılama usulünde dilekçe aşaması farklıdır; cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri bulunmaz. Ön incelemenin uygulanması uyuşmazlığın tabi olduğu yargılama usulüne göre değerlendirilir.
Mahkeme Ön İnceleme Öncesinde Ne Yapar?
Mahkeme öncelikle dosyada dava şartlarını inceler. Görev, kesin yetki, taraf ehliyeti, dava ehliyeti, hukuki yarar, derdestlik, kesin hüküm ve kanunda öngörülen zorunlu arabuluculuk gibi dava şartları bu kapsamda değerlendirilir. HMK 114-115 dava şartları rehberi bu yapıyı ayrıntılı açıklar.
İlk itirazlar varsa bunlar da ön incelemede değerlendirilir. Kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazı cevap dilekçesinde süresinde ileri sürülmüş olmalıdır. HMK 116-117 ilk itirazlar rehberi bu konuda yol gösterir. Mahkeme dosya üzerinden karar verebiliyorsa bazı hususları duruşmadan önce sonuçlandırabilir.
Ön İnceleme Duruşmasının Amacı
Ön inceleme duruşmasının temel amacı tarafların hangi konularda uyuştuğunu ve hangi konularda çekiştiğini kesinleştirmektir. Hâkim tarafları dinler, uyuşmazlığın kapsamını netleştirir ve mümkünse sulh veya arabuluculukla çözüm ihtimalini değerlendirir. Tarafların anlaşamadıkları hususlar tek tek tutanağa geçirilir.
Bu aşamada tarafların uzun esas savunmaları yerine uyuşmazlık sınırlarının belirlenmesine odaklanması gerekir. Hangi sözleşmenin geçerli olduğu, ödeme yapılıp yapılmadığı, ayıbın varlığı, kusur oranı, teslim tarihi veya diğer çekişmeli vakıalar açık başlıklar hâlinde belirlenmelidir.
Sulh ve Arabuluculuk Teklifi Zorunlu mu?
HMK’nın ön inceleme sistemi, hâkimin tarafları sulh ve arabuluculuk konusunda teşvik etmesini öngörür. Hâkim uyuşmazlığın niteliğini değerlendirerek taraflara anlaşma ihtimalini sorar ve sonuç tutanağa geçirilir. Tarafların sulh olmak zorunda olması söz konusu değildir; karar tarafların iradesine bağlıdır.
Mahkeme içi sulh HMK m. 313-315’te düzenlenmiştir. Ayrıntılar için mahkeme içi sulh rehberi incelenebilir. Dava şartı arabuluculuk ise sulh teklifinden farklıdır; kanunen zorunlu olduğu hâllerde dava açılmadan önce tamamlanmalıdır.
Ön İnceleme Tutanağı Neden Önemlidir?
Ön inceleme sonunda tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususlar tutanağa yazılır. Tahkikat bu tutanakta belirlenen çekişmeli konular üzerinden yürür. Bu nedenle tutanağın içeriği son derece önemlidir. Taraf veya vekili, tutanağa geçirilen uyuşmazlık başlıklarının dava ve savunmasını doğru yansıtıp yansıtmadığını duruşmada kontrol etmelidir.
Eksik veya yanlış bir kayıt, sonraki delil incelemesinde uyuşmazlığın kapsamı konusunda sorun yaratabilir. Duruşma tutanağı resmi usul belgesidir. Tutanak imzalanmadan veya duruşma tamamlanmadan önce maddi yanlışlıklar fark edilirse mahkemeye derhâl bildirilmelidir.
Uyuşmazlık Konuları Nasıl Belirlenir?
Uyuşmazlık konuları tarafların dilekçelerde ileri sürdükleri vakıalar ve karşı tarafın bunlara verdiği cevaplar üzerinden belirlenir. Davacının ileri sürdüğü ve davalının açıkça kabul ettiği vakıa çekişmeli olmaktan çıkar. İnkâr edilen veya farklı açıklanan vakıalar ise tahkikat konusu olur.
Davalı süresinde cevap vermemişse HMK m. 128 uyarınca dava dilekçesindeki vakıaları inkâr etmiş sayılır. Bu nedenle ön incelemede hangi vakıaların çekişmeli olduğu, cevap verilip verilmemesine göre de değişebilir.
Delillerin Sunulması ve Eksik Belgeler
Taraflar delillerini kural olarak dilekçelerinde göstermelidir. Ellerinde bulunan belgeleri ekler, başka yerden getirilecek belgelerin bulunabilmesini sağlayacak bilgileri verirler. Ön inceleme aşamasında mahkeme, gösterilmiş ancak henüz sunulmamış veya getirtilmemiş deliller bakımından kanuni işlemleri tamamlar.
HMK m. 140 kapsamında taraflara, dilekçelerinde gösterdikleri ancak henüz sunmadıkları belgeleri sunmaları veya başka yerden getirilecek belgelerin temini için gerekli açıklamayı yapmaları amacıyla kesin süre verilebilir. Süre ve ihtarın içeriği tutanakta açık olmalıdır. Süreye uyulmamasının sonucu, ilgili delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılma gibi ağır sonuçlar doğurabilir.
Sonradan Delil Gösterilebilir mi?
Ön incelemeden sonra yeni delil sunmak kural değil istisnadır. HMK m. 145, delilin sonradan ileri sürülmesinin yargılamayı geciktirme amacı taşımaması veya süresinde ileri sürülememesinin tarafın kusurundan kaynaklanmaması hâlinde mahkemenin sonradan delil gösterilmesine izin verebileceğini düzenler. Bu istisna, ön incelemede verilen kesin süreleri önemsiz hâle getirmez.
Belge ibrazı hakkında HMK 219-221 rehberi incelenebilir. Taraflar delillerini mümkün olduğunca dilekçe ve ön inceleme aşamasında eksiksiz hâle getirmelidir.
İddia ve Savunma Değiştirilebilir mi?
İddia ve savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağının hangi aşamada başladığı HMK m. 141’e göre belirlenir. Dilekçeler aşaması tamamlandıktan sonra tarafların yeni vakıa ve talepler ileri sürmesi kural olarak sınırlanır. Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra taraflar iddia veya savunmalarını genişletemez yahut değiştiremez; HMK m.141/2 uyarınca yalnız ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati hükümleri saklıdır.
Islah, genişletme yasağının aşılabildiği kanuni kurumlardan biridir. HMK 176-182 ıslah rehberi bu sınırları açıklar.
Ön İnceleme Duruşmasına Gelinmezse Ne Olur?
Taraflar ön inceleme duruşmasına usulüne uygun davet edilir. Davetiyede duruşmaya gelinmemesinin kanuni sonuçları açıkça gösterilir. Taraflardan biri mazeretsiz olarak gelmez, diğer taraf gelirse yargılamaya devam edilir. Ancak yürürlükteki HMK m.141’e göre gelmeyen tarafın yokluğu, gelen tarafa karşı tarafın muvafakati olmadan iddia veya savunmasını genişletme yetkisi vermez.
Duruşmaya gelmemenin sonuçları davetiyedeki ihtar ve somut usul durumuna göre değerlendirilmelidir. “Duruşmaya gitmezsem dava düşer” veya “hiçbir şey olmaz” şeklindeki genellemeler doğru değildir.
Mazeret Sunulursa Ne Olur?
Taraf veya vekil ön inceleme duruşmasına geçerli bir mazeret nedeniyle katılamıyorsa mazeretini mümkün olan en erken zamanda belgeleyerek mahkemeye sunmalıdır. Mahkeme mazeretin haklı olup olmadığını değerlendirir. Mazeretin kabulü hâlinde duruşma ertelenebilir; reddi hâlinde yoklukta işlem yapılabilir.
Mazeret dilekçesi vermek otomatik erteleme sağlamaz. UYAP üzerinden karar ve duruşma sonucu takip edilmelidir.
Tahkikata Ne Zaman Geçilir?
Ön inceleme tamamlandıktan ve uyuşmazlık konuları tutanakla belirlendikten sonra tahkikat aşamasına geçilir. Tahkikatta tanık dinleme, bilirkişi incelemesi, keşif, belge incelemesi, isticvap ve diğer delil işlemleri yapılır. Ön inceleme tamamlanmadan esaslı tahkikat işlemlerine geçilmesi HMK sistemine uygun değildir.
Keşif konusunda HMK 288-292 keşif rehberi, yemin konusunda yemin delili rehberi, isticvap konusunda HMK 169-175 isticvap rehberi incelenebilir.
Ön İncelemede Bilirkişi Dinlenir mi?
Ön incelemenin amacı esas delil değerlendirmesi yapmak değildir. Bilirkişi incelemesi kural olarak tahkikat aşamasında yürütülür. Ancak hangi konuda bilirkişi gerektiğinin belirlenmesi, tarafların bilirkişi talebinin not edilmesi ve gider avansı gibi hazırlık işlemleri ön incelemede ele alınabilir.
Mahkeme hukuki konuda bilirkişiye başvuramaz; bilirkişi özel veya teknik bilgi gerektiren vakıalar için görevlendirilir.
Ön İncelemede Tanık Dinlenir mi?
Tanıkların esaslı biçimde dinlenmesi tahkikat işlemidir. Ön incelemede tanık deliline dayanılıp dayanılmadığı, hangi vakıalar için tanık dinletileceği ve tanık listesinin usulüne uygun olup olmadığı belirlenebilir. Tanık listesi kuralları için tanık listesi rehberi incelenebilir.
Ön İnceleme Tek Duruşmada Biter mi?
HMK sistemi ön incelemenin etkin ve mümkün olduğunca tek duruşmada tamamlanmasını amaçlar. Ancak zorunlu hâllerde mahkeme gerekli usul işlemleri için ek işlem yapabilir. Gereksiz ertelemeler ön incelemenin amacına aykırıdır.
Tarafların duruşmaya hazırlıklı gelmesi, eksik belgeleri önceden tamamlaması ve uyuşmazlık konularını netleştirmesi sürecin tek duruşmada bitmesini kolaylaştırır.
Ön İnceleme Tutanağına İtiraz Edilebilir mi?
Tutanaktaki maddi yanlışlık veya eksik kayıt duruşmada fark edilirse derhâl düzeltilmesi istenmelidir. Ön inceleme tutanağının ara karar niteliğindeki kısımları çoğu zaman nihai hükümle birlikte kanun yolu denetimine konu olur. Ancak somut ara kararın niteliğine göre farklı sonuçlar doğabilir.
Tarafın imzaladığı veya huzurunda düzenlenen tutanağın sonradan yanlış olduğunu ileri sürmesi delil ve usul bakımından güçlük yaratabilir. Bu nedenle duruşmada tutanak dikkatle takip edilmelidir.
Uygulama Örneği 1: Alacak Davası
Davacı satış bedelinden kalan 400.000 TL’nin ödenmediğini, davalı ise malın ayıplı olduğunu savunmuş olsun. Ön incelemede mahkeme sözleşmenin varlığının taraflar arasında çekişmesiz olduğunu, bedelin kalan kısmı ve ayıp iddiasının ise çekişmeli olduğunu belirler. Tahkikat yalnız bu çekişmeli noktaların ispatına yoğunlaşır.
Uygulama Örneği 2: Yetki İtirazı
Davalı cevap dilekçesinde süresinde kesin olmayan yetki itirazı ileri sürmüşse mahkeme bunu ön inceleme aşamasında karara bağlar. İtiraz kabul edilirse dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi süreci işletilir; reddedilirse esas uyuşmazlık yönünden ön inceleme devam eder.
Uygulama Örneği 3: Eksik Delil
Davacı dilekçesinde banka kayıtlarına dayanmış ancak hangi banka ve hesap bilgileri olduğunu açık göstermemişse mahkeme ön incelemede gerekli açıklamayı ve bilgileri sunması için kesin süre verebilir. Süreye uyulmazsa ilgili delilden vazgeçilmiş sayılma sonucu doğabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Ön incelemeyi önemsiz bir formalite olarak görmek.
- Tutanağa geçirilen uyuşmazlık konularını kontrol etmemek.
- Kesin süre içinde eksik belgeleri tamamlamamak.
- Duruşmaya mazeretsiz katılmamak.
- Yeni delilin her zaman sunulabileceğini düşünmek.
- İlk itirazları ön incelemede ilk kez ileri sürmeye çalışmak.
- Tahkikat delillerini ön incelemede hiç hazırlamamak.
Pratik Kontrol Listesi
- Dilekçeler aşaması tamamlandı mı?
- Dava şartı eksikliği var mı?
- İlk itirazlar süresinde ileri sürüldü mü?
- Çekişmeli vakıalar net mi?
- Deliller dilekçelerde gösterildi mi?
- Eksik belgeler tamamlandı mı?
- Tanık listesi hazır mı?
- Sulh veya arabuluculuk ihtimali değerlendirildi mi?
- Ön inceleme tutanağı dikkatle kontrol edildi mi?
- Tahkikat için hangi delillerin toplanacağı belirlendi mi?
Türkiye Geneli ve Mersin Uygulaması
HMK m. 137-142 Türkiye genelindeki hukuk mahkemelerinde uygulanır. Mersin’deki hukuk davalarında da ön inceleme, dava şartları, ilk itirazlar, uyuşmazlık noktalarının belirlenmesi ve delil hazırlığı bakımından aynı usul kurallarına tabidir. Büro fiziksel olarak Mersin’dedir; Türkiye genelindeki dosya takibi Mersin’den yürütülür.
Resmî Kaynaklar
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun güncel metni ve HMK m. 137-142, Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden incelenebilir.
Sık Sorulan Sorular
Ön inceleme nedir?
Dilekçelerden sonra ve tahkikattan önce dava şartlarının, ilk itirazların, uyuşmazlık konularının ve delil hazırlığının ele alındığı aşamadır.
Ön inceleme hangi maddelerde?
HMK m. 137-142’de düzenlenir.
Ön inceleme olmadan tahkikata geçilir mi?
Hayır. HMK m. 137 ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemeyeceğini düzenler.
Ön incelemeye katılmak zorunlu mu?
Taraf mazeretsiz gelmezse kanunda belirtilen usul sonuçlarıyla karşılaşabilir.
Ön incelemede tanık dinlenir mi?
Esas tanık dinleme işlemi tahkikat aşamasındadır.
Ön incelemede bilirkişi incelemesi yapılır mı?
Esas bilirkişi incelemesi kural olarak tahkikatta yapılır; ön incelemede hazırlık ve ihtiyaç belirlenir.
Eksik belge için süre verilir mi?
Kanuni koşullarda mahkeme kesin süre verebilir ve sürenin sonucunu ihtar eder.
İlk itiraz ilk kez ön incelemede yapılabilir mi?
Hayır. Kesin olmayan yetki ve tahkim itirazı cevap dilekçesinde süresinde ileri sürülmelidir.
Ön inceleme tutanağı önemli mi?
Evet. Tahkikatın çekişmeli konularını belirleyen temel usul belgesidir.
Ön incelemede sulh olunur mu?
Taraflar isterse sulh olabilir; hâkim sulh ve arabuluculuk ihtimalini değerlendirmeye teşvik eder.
Hukukçu İncelemesi
Av. Halil Bakırcı – Av. Emirhan Keskin.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
