Satıcı Üretim Makinesini Uzaktan Durdurabilir mi? Ödenmeyen Bedel ve Kullanım Hakkı

Satış bedelinin ödenmemesi, satıcıya teslim edilmiş makinenin çalışmasını uzaktan engelleme konusunda kendiliğinden ve sınırsız bir yetki vermez. Ödeme borcu, mülkiyetin kimde bulunduğu, alıcının kullanım hakkı ve elektronik müdahalenin hukuki dayanağı ayrı incelenir. TBK m. 97’deki kendi ifasından kaçınma düzeni, daha önce teslim edilmiş fiziksel ekipmana her türlü müdahaleyi haklı kılan genel bir izin değildir.

Çalışmanın engellenmesi hâlinde müdahalenin kaynağı ve zamanının korunması, makinenin güvenli durumda tutulması ve sözleşme yetkisinin belirlenmesi gerekir. Haksız müdahaleye karşı kullanımın korunması ve gerçek zararın tazmini istenirken, satıcının gerçekten doğmuş bedel alacağı da ayrı hesapta değerlendirilir.

Uzaktan servis erişimi ile durdurma yetkisi aynı mıdır?

Satıcıya arıza incelemesi için bağlantı hesabı verilmesi, bu hesabın her amaçla kullanılmasına izin verildiğini göstermez. Bakım, hata teşhisi ve güncelleme için tanınan erişimin sınırı sözleşmeden ve verilen yetkiden belirlenir. Alıcının çalışanı teknik destek bağlantısını açmışsa onun ödeme uyuşmazlığında makineyi kapatma yetkisi tanıyıp tanıyamadığı ayrıca araştırılır.

Fiziksel makinenin hareketini engelleyen komut, devam eden bir bakım hizmetinin sunulmaması ve ayrı bir yazılım aboneliğinin sona ermesi farklı işlemlerdir. Makinede yazılım bulunması, bütün satışın kendiliğinden süreli aboneliğe dönüştüğü anlamına gelmez. Donanım satışı, gömülü program kullanımı, çevrim içi hizmet ve servis sözleşmesi birlikte fakat ayrı edimler olarak okunmalıdır.

Alıcıya verilen teknik erişim belgesi, bağlantı günlüğü ve servis formu bu ayrımı açıklaştırır. Yetkinin amacı belli olduğu hâlde sonraki müdahale başka amaçla yapılmışsa sözleşmeye uygunluk o amaç değişikliği üzerinden değerlendirilir. Erişimin teknik olarak mümkün olması, hukuken yetkili olunduğunu kanıtlamaz. Tersi de geçerlidir: yalnız bağlantı kaydı, her duruşun o bağlantıdan kaynaklandığını göstermeye yetmez.

Gerçekten hangi borç ödenmemiştir?

Satış bedeli, servis ücreti, başka makinenin taksidi ve tartışmalı ek iş faturası ayrı borçlardır. Satıcının muhasebe sisteminde toplam bakiye görünmesi bunların aynı sözleşmeye ait olduğunu kanıtlamaz. Makine seri numarası ile sipariş, teslim ve ödeme kayıtları eşleştirilmelidir. Başka grup şirketinin borcu, sadece marka veya ortak yönetici bağlantısıyla alıcının borcuna dönüşmez.

Önce muacceliyet belirlenir. Devreye alma, belge teslimi veya kabul koşuluna bağlı taksidin hangi olayla istenebilir olduğu araştırılır. Alıcının ödeme yapmaması ile hukuken temerrüde düşmesi aynı anda gerçekleşmek zorunda değildir. TBK m. 117 uyarınca kural olarak ihtar ve kanundaki istisnalar incelenir. Ödeme takvimi baştan gösterilmelidir.

Alıcı ayıp nedeniyle bedel indirimi veya takas ileri sürmüşse bunun şartları ayrıca kontrol edilir. Tartışmalı fatura bulunması alıcının mutlaka haklı olduğunu da göstermez. Hukuki incelemenin iki ayrı sorusu vardır: Satıcının tahsil edilebilir alacağı var mı; varsa bu alacak somut uzaktan müdahaleye yetki veriyor mu? Birinci soruya olumlu cevap, ikinciyi kendiliğinden çözmez.

Sözleşmede durdurma maddesi varsa inceleme biter mi?

Kayıt varsa önce sözleşmeye nasıl dâhil olduğu belirlenir. Önceden hazırlanmış şartlar bakımından TBK m. 20–25 uygulanır. Alıcının içeriği öğrenme imkânı, kabulü, sözleşmenin niteliğine yabancı şartlar ve düzenleyenin aleyhine yorum hükümleri önemlidir. Satıştan sonra faturaya ilk kez yazılmış cümle, başka bir inceleme yapılmadan başlangıçtaki ortak anlaşma gibi kabul edilmez.

Kayıt yalnız belirli taksidin ödenmemesinde belirli işlevi durdurmayı öngörüyorsa, başka borçlar veya bütün üretim hattı otomatik kapsama alınamaz. Bildirim, süre, borcun tutarı ve yeniden açma şartı açık olmalıdır. Satıcının kendi internet sayfasını sonradan değiştirmesi, önceki sözleşmenin aynı biçimde değiştiğini göstermez. Sözleşmeye alınan sürüm korunmalıdır.

TMK m. 2 hakların dürüstlük kurallarına uygun kullanılmasını emreder ve hakkın açıkça kötüye kullanılmasını korumaz. Bu yüzden yetkinin varlığıyla kullanım biçimi birlikte değerlendirilir. Müdahalenin ilgisiz makinelere yayılması veya kararlaştırılan şart ortadan kalktığı hâlde sürdürülmesi, yalnız sözleşmede bir durdurma sözcüğü bulunduğu gerekçesiyle haklı gösterilemez.

Mülkiyeti saklı tutmak uzaktan kapatma izni verir mi?

TMK m. 764, devredilen malın mülkiyetinin saklı tutulmasını resmî sözleşme ve devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicil kaydı şartına bağlar. Faturaya “bedel ödenene kadar mal bizimdir” yazılması bu şartların yerine geçtiği anlamına gelmez. Geçerli ayni hak ile yalnız sözleşmesel ödeme hükmü birbirinden ayrılır.

Mülkiyet gerçekten satıcıda kalsa bile alıcıya tanınmış kullanım ve zilyetlik hakkının kapsamı ayrıca belirlenir. Geçerli satış ilişkisi altında teslim alan alıcının bütün kullanımı baştan haksız sayılmaz. Satıcının malı geri isteme koşulları ile fiilen çalışma engeli oluşturması aynı hukuki işlem değildir. Saklı mülkiyet kaydı, sınırsız elektronik müdahale yetkisinin yerine konulamaz.

Vadeli makine satışında mülkiyeti muhafaza incelemesi, özellikle yabancı satıcı ve Türkiye’deki ayni etki bakımından bağlantılıdır. Buradaki uyuşmazlık ise makinenin kimliğinin ve hakkın kuruluşunun yanında fiilî kullanımın uzaktan engellenmesini konu alır. Mülkiyet, sözleşme, zilyetlik ve elektronik yetki için aynı kısa cümleyle karar verilmemelidir.

TBK m. 97 çalışmakta olan makineyi kapatmayı düzenler mi?

TBK m. 97, karşılıklı borç yükleyen sözleşmede ifa isteyen tarafın, daha sonra ifa etme hakkı yoksa kendi borcunu yerine getirmiş veya önermiş olmasını arar. Henüz yapılmamış teslim veya devam eden karşılıklı hizmet bakımından bu sıra incelenir. Daha önce alıcının kullanımına verilmiş makineye müdahale ise teslimden kaçınmayla aynı olgu değildir.

Makinenin normal işleyişi için ayrıca sürekli bir hizmet gerekiyorsa hizmet borcunun ne olduğu belirlenir. Satıcının gerçekten vermeyi üstlendiği hizmeti sunmamasıyla, alıcının kendi makinesine dışarıdan kilit koyması birbirinin yerine geçirilmemelidir. Satış sözleşmesinde bağımsız çalışma vaat edilmişse sonradan zorunlu ücretli bağlantı şartı ileri sürülmesi ayrıca sözleşmeye uygunluk denetimine tabidir.

Ödeme güçsüzlüğünde henüz ifa edilmemiş edimin güvenceye kadar bekletilmesi TBK m. 98’in ayrı şartlarına bağlıdır. Bu kural da teslim edilmiş her eşyanın sonradan etkisizleştirilmesine genel yetki olarak okunmaz. Satıcı hangi edimini hangi hukuki sebeple durdurduğunu açıklamalıdır. Fiilen yapılmış teslimi kayıtlarda yapılmamış göstermesi hukuki durumu değiştirmez.

Satıcı satıştan döndüğünü söyleyerek kapatabilir mi?

TBK m. 235/3, zilyetliği bedelden önce alıcıya devredilmiş satılanda, alıcının temerrüdü nedeniyle dönme ve geri almayı açıkça saklı tutulan hak bakımından düzenler. Uygulanacak özel hükümler ve sözleşme ayrıca incelenir. Dönme şartlarının bulunması, geri verme borcunun doğması ve zorlayıcı fiilî müdahalenin hukuka uygunluğu farklı değerlendirmelerdir.

Taksitle satışta ticari alımın kapsam sınırı atlanmamalıdır. TBK m. 263/4, alıcının tacir olarak hareket ettiği veya malın ticari işletme ihtiyacı ya da mesleki amaçla alındığı durumda taksitle satış hükümlerinden m. 259/2, m. 260/1 ve m. 261’i uygulanabilir tutar. Tüketiciye özgü bütün süre ve korumalar bu ilişkiye açıklamasız taşınamaz.

Satışın sona erdiği ileri sürülüyorsa önce beyanın dayanağı, zamanı ve ulaşması belirlenir. İade, kullanım ve ödenmiş bedel hesabı ayrıca yapılır. Makineyi alıcının üretimini zorlayacak biçimde kapatmak, satıştan dönmenin zorunlu ve otomatik sonucu değildir. Uyuşmazlık, karşılıklı iade ve gerekiyorsa yargısal yollarla somutlaştırılmalıdır; uzaktan komut, hukuki tahsil yönteminin yerine geçirilmez.

Alacaklı hakkını kendi gücüyle koruduğunu ileri sürebilir mi?

TBK m. 63–64’teki hukuka uygunluk ve kendi gücüyle koruma şartları sınırlıdır. M. 64, kolluk yardımının zamanında sağlanamamasını ve hakkın kaybını veya kullanımının önemli ölçüde zorlaşmasını önleyecek başka yol bulunmamasını arar. Olağan bir ticari fatura uyuşmazlığında bu istisna yalnız tahsilatın hızlandırılması isteğinden çıkarılamaz.

Gerçek ve yakın teknik tehlikeye karşı güvenlik müdahalesi ile para tahsili için durdurma farklı amaçlardır. Müdahalenin gerekçesi sonradan değiştirilerek kayıt oluşturulmamalıdır. Güvenlik gerekçesi ileri sürülüyorsa hangi tehlikenin hangi veriyle belirlendiği, alınan önlemin kapsamı ve alıcıya yapılan bilgilendirme açıklanır. Hukuki değerlendirme gerçek olay üzerinden yapılır.

Alıcı da kilidi kırma veya güvenlik fonksiyonlarını atlatma yoluna yönlendirilmemelidir. Makinenin yeniden çalıştırılması için yetkili teknik inceleme ve hukuki talep birlikte yürütülür. Haksız müdahale iddiası, alıcının kendisinin ilgisiz sistemlere girmesini veya üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmesini meşrulaştırmaz. Delilin korunması ve güvenli işletme öncelikle somutlaştırılır.

Duruşun gerçekten uzaktan komuttan kaynaklandığı nasıl gösterilir?

İlk kayıt, duruşun tarihi ve makinenin verdiği hata mesajıdır. Kontrol sistemi olay günlüğü, servis bağlantısı, kullanıcı hesabı ve satıcının açıklaması birlikte değerlendirilir. Elektrik kesintisi, mekanik arıza veya işletme içi yetki değişikliği de aynı zaman çizelgesinde ayrılır. Duruştan önce satıcıyla ödeme tartışılması, tek başına teknik nedenin kesin kanıtı değildir.

HMK m. 199 kapsamındaki elektronik belgeler özgün hâliyle korunmalıdır. Saat dilimi, cihaz saati ve sunucu zamanının farklı olması kayıtları görünürde çelişkili kılabilir. Kopya çıkarılırken kapsam ve tarih kaydedilir. Hangi kullanıcının hangi işlemle ilişkilendirildiği, yalnız paylaşılan hesap adından kesinleştirilmemelidir.

Satıcıya ait sistemde bulunan belirli kayıtlar HMK m. 219 çerçevesinde somutlaştırılarak istenir. Makinenin programı değiştirilecek veya olay günlüğü silinecekse HMK m. 400 kapsamında delil tespiti değerlendirilir. Talep, bütün şirket sisteminin sınırsız incelenmesi yerine ilgili makine, zaman aralığı ve müdahale kaydıyla sınırlandırılır.

Alıcı hangi hakla müdahalenin sona ermesini isteyebilir?

Alıcı malikse TMK m. 683 kapsamında haksız elatmanın önlenmesi talebi değerlendirilir. Malik olmasa bile zilyetliğe saldırı şartları oluşmuşsa TMK m. 983, saldırının sona erdirilmesi, sebebinin önlenmesi ve zararın giderilmesine yönelik dava imkânı tanır. Elektronik müdahalenin somut olayda fiilî hâkimiyete etkisi açıklanmalıdır; her bağlantı hatası otomatik aynı hukuki nitelikte değildir.

Zilyetlik davasının süresi özel önem taşır. TMK m. 984, fiil ve failin öğrenilmesinden itibaren iki ay ve her hâlde fiilden itibaren bir yıllık hak düşürücü süre düzenler. Mülkiyete veya sözleşmeye dayanan taleplerle bu özel dava aynı süreye bağlanmaz. Tarafların görüşmesi, bütün başvuru sürelerini kendiliğinden durduran işlem sayılmamalıdır.

Sözleşmeden doğan kullanım hakkı ve müdahale etmeme borcu da talebin dayanağıdır. TBK m. 113/2–3, yapmama borcuna aykırılığın zararını ve aykırı durumun kaldırılmasını düzenler. Hangi borcun ihlal edildiği açık yazılmalıdır. Ödeme uyuşmazlığının çözülmesiyle kullanımın korunması taleplerinin birbirine bağlı fakat ayrı sonuçları bulunur.

Üretimin yeniden başlaması için ihtiyati tedbir istenir mi?

HMK m. 389, hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması veya imkânsızlaşması yahut gecikme nedeniyle sakınca veya ciddi zarar doğması ihtimalinde geçici hukuki korumanın koşullarını düzenler. M. 390 uyarınca talep sebebi, tedbir türü ve yaklaşık ispat somutlaştırılır. Makinenin durması tek başına mahkemenin istenen her tedbiri vereceği anlamına gelmez.

Talep edilen önlem teknik olarak uygulanabilir olmalıdır. Hangi seri numaralı makinedeki hangi kısıtlamanın kaldırılması istendiği ve güvenli yeniden başlatmanın nasıl doğrulanacağı gösterilir. Sınırsız yönetici erişimi veya satıcının bütün yazılımını devretmesi, belirli müdahalenin kaldırılmasıyla aynı talep değildir. HMK m. 391 kapsamında gerekli önlemin kapsamı somut olaya göre belirlenir.

Delil tespiti, tedbir ve asıl dava farklı amaçlara hizmet eder. Tespit mevcut olayın kanıtını korur; tedbir geçici koruma sağlar; asıl uyuşmazlığın haklılığı yargılama sonunda değerlendirilir. İstenen işlem ve ilgili belgeler bu ayrımla hazırlanmalıdır. Duruş süresince doğan yeni kayıtların dosyaya eklenmesi, yalnız ilk günün görüntülerine bağlı kalınmasını önler.

Haksız durdurmada hangi zararlar istenir?

TBK m. 112 bakımından sözleşmeye aykırılık, zarar ve nedensellik bağı gösterilir; borçlu kendisine kusur yüklenemeyeceğini ispat savunması yapar. Haksız fiil şartları varsa TBK m. 49 ayrıca değerlendirilir. Aynı zarar bu iki dayanak üzerinden iki kez tahsil edilmez. Sorumlu şirket, bağlantıyı yapan servis ve talimatı veren kişinin hukuki rolleri ayrı belirlenir.

Hurdaya çıkan yarı mamul, yeniden başlatma gideri, zorunlu dış üretim ve net kazanç kaybı ayrı kalemlerdir. Kapatılan makinenin kapasitesi, duruş süresi ve gerçekten etkilenen siparişler gösterilmelidir. Bütün işletmenin cirosu otomatik zarar tutarı değildir. Başka hatla karşılanan üretim ve yapılmayan faaliyetten tasarruf edilen giderler hesapta açıklanır.

TBK m. 114/2 ve m. 50–52 çerçevesinde zararın oluşumu ve artışı değerlendirilir. Alıcı makul önlemleri ve bunların maliyetini belgeler. Satıcının kendi ağır kusurundan önceden sorumsuzluğunu içeren anlaşma TBK m. 115/1 gereğince hükümsüzdür. Yardımcı servis kullanılmışsa m. 116’nın farklı düzeni ayrıca incelenir; her sorumluluk kaydı aynı gerekçeyle değerlendirilmez.

Bildirim ve dava hazırlığı nasıl yapılır?

Bildirimde makinenin kimliği, ilk duruş zamanı, eldeki teknik kayıt ve istenen düzeltme yazılır. Satıcıdan işlemi kimin hangi hukuki dayanakla yaptığı ve mevcut kısıtlamanın kapsamı sorulur. Borç hesabına ilişkin itiraz ayrıca açıklanır. Tacirler arasındaki ihtar usulü, TTK m. 18/3 kapsamındaki temerrüt, fesih ve dönme açıklamaları bakımından gözetilir.

TTK m. 4–5 uyarınca ticari dava ve görev; m. 5/A kapsamındaki para alacağı ve tazminat taleplerinde dava şartı arabuluculuk değerlendirilir. HMK m. 4/1-c, taşınır ve taşınmazlarda sadece zilyetliğin korunmasına yönelik davalarda sulh hukuk mahkemesini görevlendirir. Ticari sözleşme alacağı veya mülkiyet hakkına dayanan dava bu özel kategoriye sırf aynı makineyi ilgilendirdiği için girmez. Kullanımın korunması, para alacağı ve yalnız zilyetliğe dayanan dava ayrılarak görev ve süre belirlenir. Dosyada borç hesabıyla teknik müdahale delillerinin ayrı fakat aynı kronolojiye bağlı tutulması uyuşmazlığın gerçek sınırını gösterir.

Sık sorulan sorular

Son taksit ödenmediyse satıcı makineyi istediği an kapatabilir mi?

Ödenmeyen bedel kendiliğinden sınırsız müdahale yetkisi vermez. Muaccel borç, temerrüt, geçerli sözleşme kaydı, kullanım hakkı ve müdahalenin kapsamı ayrı incelenir. Tahsil edilebilir alacağın bulunması bütün teknik müdahaleleri hukuka uygun yapmaz.

Servis için bağlantı şifresi vermek durdurmaya izin midir?

Yetkinin amacı ve kapsamı belirlenir. Arıza teşhisi veya bakım için verilen erişim, ödeme uyuşmazlığı nedeniyle makineyi kapatma yetkisini otomatik içermez. Şifreyi veren kişinin temsil yetkisi de ayrıca değerlendirilir.

Faturadaki mülkiyet satıcıda kalır kaydı yeterli midir?

TMK m. 764 kapsamında resmî sözleşme ve devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicil şartları aranır. Fatura açıklaması bunların yerine kendiliğinden geçmez. Geçerli saklı mülkiyet de her türlü uzaktan müdahale izni değildir.

Sözleşmede durdurma maddesi varsa mutlaka geçerli midir?

Sözleşmeye dâhil olma, yorum ve içerik denetimi yapılır. Genel işlem koşullarında TBK m. 20–25; hakkın kullanımında TMK m. 2 uygulanır. Kaydın hangi borç, makine, bildirim ve süreyi kapsadığı açıklaştırılmalıdır.

TBK m. 97 makineyi kapatma hakkı verir mi?

Madde karşılıklı sözleşmede ifa isteminin koşulunu düzenler. Henüz verilmemiş edimden kaçınmak ile teslim edilmiş fiziksel makineye müdahale aynı değildir. Devam eden ayrı hizmet varsa onun kapsamı ayrıca belirlenir.

Makinenin durduğu gün ödeme tartışılması müdahaleyi ispatlar mı?

Tek başına yeterli değildir. Olay günlüğü, servis bağlantısı, hata kodu, kullanıcı işlemi ve teknik alternatif nedenler incelenir. Zaman yakınlığı ile nedensellik bağı aynı şey değildir.

Alıcı malik değilse kullanımı koruyamaz mı?

Geçerli sözleşmesel kullanım hakkı ve zilyetlik koruması ayrıca değerlendirilir. TMK m. 983’ün şartlarında saldırının sona erdirilmesi ve zararın giderilmesi istenir. Mülkiyetin henüz geçmemesi alıcının bütün fiilî kullanımını haksız yapmaz.

Zilyetliğe saldırı davasında süre nedir?

TMK m. 984, fiil ve failin öğrenilmesinden itibaren iki ay ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl düzenler. Bu hak düşürücü süre, mülkiyet veya sözleşmeye dayalı bütün taleplerin ortak süresi olarak kullanılmaz.

Mahkeme makinenin yeniden açılmasına tedbir verebilir mi?

HMK m. 389–391’deki koşullar, yaklaşık ispat ve istenen önlemin kapsamı değerlendirilir. Belirli müdahalenin kaldırılması talebi teknik olarak somutlaştırılmalıdır. Tedbir verilmesi her duruşta otomatik ve garantili sonuç değildir.

Üretim kaybı satıcının bedel alacağını kendiliğinden siler mi?

Hayır. Bedel borcu ve zarar alacağı ayrı belirlenir. Takas ileri sürülüyorsa kendi kanuni şartları ve beyanı değerlendirilir. Aynı ekonomik kayıp farklı hukuki dayanaklarla birden fazla tahsil edilmez.

İstanbul ve Mersin’de üretim duruşu dosyasının hazırlanması

İstanbul ve Mersin’deki üretim tesislerinde makine kontrol kaydı, dış servis bağlantısı ve şirketin sipariş çizelgesi birlikte korunmalıdır. Teknik servis başka şehirden veya ülkeden bağlanmışsa saat farkı ve hangi şirket adına hareket ettiği açıklanır. Türkiye genelindeki özel hukuk incelemesinde satış sözleşmesi, erişim yetkisi ve gerçek üretim etkisi aynı kronolojide gösterilir. Mali anlaşmazlığın miktarı ile fiziksel makinede yapılan işlemin kapsamı ayrı yazıldığında, geçici kullanım koruması ve para talepleri daha açık hazırlanır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.20–25,49–52,63–64,97–98,112–117,235/3,259/2,260/1,261,263/4
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.2,683,764,983–984
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.4/1-c,194,199,219,266,389–391,400
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.4,5,5/A,18/3

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →