Simultane Tercüman Toplantıya Gelmezse: Ücret İadesi ve İkame Hizmet Gideri

Simultane tercümanın toplantıya gelmemesinde haklar, hizmetin zamanı, kişiye bağlılığı ve sözleşmenin tarafı belirlenerek kurulur. TBK m.112 borca aykırılık sorumluluğunu; m.117 ve m.124–125 gecikme ile seçimlik hakları düzenler. Vekâlet hükümlerinin uygulandığı ilişkide m.506–507 ve m.512 ayrıca önem taşır.

Şirketin ödediği avans, acil ikame tercüman gideri ve boşa çıkan toplantı giderleri ayrı hesaplanmalıdır. Hastalık, teknik arıza veya son anda çekilme açıklaması bütün sonuçları tek başına belirlemez. Bu rehber bağımsız canlı tercüme hizmetini ele alır; yazılı çeviri hatası veya mahkeme tercümanlığını incelemez.

Canlı tercüme hizmetinde hangi borç üstlenilmiştir?

Uluslararası iş toplantısı için alınan tercüme hizmetinde taraflar yalnız dil adını kararlaştırmaz. Toplantının tarihi, başlangıç ve bitiş saatleri, fiziksel veya uzaktan katılım biçimi, dil yönleri, tercüman sayısı ve uzmanlık alanı sözleşmenin kapsamını belirler. Simultane tercüme, ardıl tercüme, yazılı metin çevirisi ve toplantı tutanağı ayrı işlerdir. Bunların tamamı teklif bedeline kendiliğinden dâhil değildir; hangi teslim ve çalışma yükümlülüğünün üstlenildiği gösterilir.

TBK m.502, vekâlet sözleşmesini ve niteliğine uygun düştüğü ölçüde diğer iş görme sözleşmelerine uygulanacak hükümleri düzenler. Bağımsız canlı tercüme hizmetinde sonuç garantisinden önce sadakat ve özen borcu incelenir. Belirli bir yazılı çeviri teslimi veya ekipman kurulumu ayrıca üstlenilmişse o edimin hukuki niteliği ayrı değerlendirilir. İş sözleşmesiyle çalışan tercümanın durumu, bağımsız hizmet sağlayıcıyla aynı değildir.

Sözleşmenin tarafı tercüman mı, aracı büro mu?

Faturayı düzenleyen, ücret teklifini veren ve hizmetin yerine getirilmesini üstlenen kişi belirlenmelidir. Büro yalnız tarafları tanıştırmışsa bu ilişki, doğrudan tercüme ekibini sağlamayı taahhüt etmesinden farklıdır. Ödeme büronun hesabına yapılmış olsa bile sözleşme belgeleri okunmadan aracılık veya asıl hizmet sağlayıcılığı sonucu çıkarılamaz. Müşteriye gönderilen taahhüt ve rezervasyon teyidi bu ayrımda önemlidir.

Belirli isimdeki uzmanın şahsen çalışması kararlaştırılmışsa onun kişisel niteliği borcun parçasıdır. Yalnız gerekli niteliklere sahip ekip sağlanması üstlenilmişse bütün yükümlülük tek kişinin çalışma programına indirgenemez. Firma, kadrosundaki kişinin gelememesini açıklamakla taahhüt ettiği organizasyon borcunu yerine getirmiş sayılmaz. Buna karşılık müşteri de sözleşmede bulunmayan özel bir kişiyi sonradan zorunlu tutarak her ikameyi sebepsiz reddedemez.

Tercümanın gelmemesi veya toplantıya geç katılması

TBK m.117, muaccel borçta temerrüdü ve belirlenen ifa gününün geçmesinin etkisini düzenler. Tarafların birlikte belirlediği toplantı takvimi bu nedenle yalnız organizasyon bilgisi değildir. Hangi saatten itibaren hizmetin gerekli olduğu ve hazırlık süresinin borca dâhil olup olmadığı belirtilir. Kapı giriş kaydı, bağlantı geçmişi, organizatör tutanağı ve yazışmalar hizmetin hiç veya geç verildiğini göstermek için birlikte değerlendirilir.

Temerrüt için ihtar gerekmeyen durumların ayrıntısı TBK m.117/2 kapsamındaki ihtar istisnaları rehberinde açıklanmıştır. Toplantı saatiyle ödeme tarihinin birbirine karıştırılmaması gerekir. Hizmetin zamanında verilmemesi ayrı, sonradan doğan iade borcunun ne zaman muaccel olduğu ve faiz başlangıcı ayrı incelenir. Tek tarih bütün alacaklara otomatik uygulanmaz.

Toplantı bittikten sonra ayrıca süre vermek gerekir mi?

TBK m.124, borçlunun durumundan ek sürenin etkisiz kalacağının anlaşılması, temerrüt nedeniyle ifanın yararsız hâle gelmesi veya sözleşmeden belirli zamanda yapılmayan ifanın kabul edilmeyeceğinin anlaşılması durumlarında süre verilmesini aramaz. Yalnız belirli oturum sırasında anlam taşıyan tercüme hizmetinde bu koşullar somutlaştırılır. Her tarihli sözleşme otomatik olarak aynı kesin zaman sonucunu doğurmaz; toplantının amacı ve alternatif ifanın değeri incelenir.

TBK m.125 kapsamındaki tercih açık yapılmalıdır. İfanın ve gecikme zararının istenmesiyle ifadan vazgeçip ifa edilmemeden doğan zararın istenmesi veya sözleşmeden dönme farklı sonuçlar doğurur. Kanunun hemen bildirim aradığı tercih ertelenmemelidir. Dönmede edimlerin geri verilmesiyle hükümsüz kalan sözleşme nedeniyle zarar, ifa edilmeme zararının hesabıyla gelişigüzel birleştirilmez. Talebin hukuki dayanağı yazışmada ve hesap dökümünde tutarlı kalmalıdır.

Tercüman son anda işi bıraktığını bildirirse

İlişkiye vekâlet hükümleri uygulanıyorsa TBK m.512 her iki tarafa tek taraflı sona erdirme hakkı tanır. Bununla birlikte uygun olmayan zamanda sona erdiren taraf, bu zamanlama nedeniyle diğer tarafın uğradığı zararı gidermekle yükümlüdür. Hizmet sağlayıcının çekilme hakkı, toplantı başlamadan hemen önceki bildirimin bütün parasal sonuçlarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Sona erdirme sebebi, bildirim anı ve ikame bulma imkânı değerlendirilir.

Genel sona erdirme çerçevesi TBK m.512 ve vekâlet ilişkisinin sona ermesi yazısında yer alır. Canlı tercüme dosyasında noter vekâletnamesinin geri alınması veya temsil yetkisinin iptali esas konu değildir. Tercüman iş görme borcu üstlenmiştir; şirket adına sözleşme imzalama yetkisi bulunduğu varsayılmaz. Bu ayrım, tercümanlığın hukuki temsil ile karıştırılmasını önler.

Başka tercüman gönderilmesi borcu yerine getirir mi?

TBK m.506, vekilin işi bizzat görmesini esas alır; yetki, zorunluluk veya teamülün mümkün kıldığı durumda başkasına gördürmeyi düzenler. M.507 ise yetkisiz işi devretme ile yetkili alt vekâletin sorumluluk sonuçlarını ayırır. Yetki varsa seçim ve talimatta gereken özen aranır; yetki dışı devirde başkasının fiilinden kendisi yapmış gibi sorumluluk gündeme gelir. Her ekip değişimi tek bir otomatik muafiyet kuralına bağlanamaz.

Önerilen kişinin dil çifti, konu uzmanlığı, çalışma biçimi ve toplantıya yetişme imkânı somut değerlendirilir. Müşterinin kabulü, ilk gecikmeden doğmuş bütün haklardan vazgeçtiği anlamına gelmez. İkame hizmetin kabul edildiği saat ve saklı tutulan parasal talepler kayda geçirilmelidir. Buna karşılık uygun ikameye ilişkin hiçbir teknik gerekçe göstermeden tüm toplantıyı iptal etmek, sonradan ileri sürülen zararın kapsamı bakımından ayrıca incelenir.

Kabinin, ses sisteminin veya çevrim içi bağlantının çalışmaması

Tercümanın hazır bulunmasıyla tercümenin dinleyiciye ulaşması farklı edimlerdir. Kabin, kulaklık, mikrofon, ses masası, internet ve toplantı platformunun hangi tarafça sağlanacağı belirlenir. Teknik hizmet ayrı firmaya aitse arızanın doğrudan tercümana yüklenmesi doğru değildir. Tercüme bürosu bütün paketi üstlenmişse teknik alt sağlayıcıyla ilişkisi müşteriye karşı sorumluluktan ayrı ele alınır. Teklifteki kapsam burada belirleyici delildir.

Testin hangi saatte yapıldığı, arızanın ne zaman öğrenildiği ve kime bildirildiği kaydedilir. TBK m.506 kapsamındaki özen borcu, fark edilen engelin zamanında bildirilmesi bakımından da önemlidir. Müşterinin gerekli erişim bilgilerini vermemesi veya toplantı dilini son anda değiştirmesi hizmet sağlayıcının kendi gecikmesiyle aynı değildir. Her olayın hizmetin verilememesine etkisi açıklanmadan bütün sorumluluk tek tarafa aktarılmaz.

Hastalık veya ulaşım engeli bütün sorumluluğu kaldırır mı?

TBK m.136, borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeple ifanın imkânsızlaşmasını düzenler. Hizmetin kişiye bağlılığı, alternatif ifanın mümkün olup olmadığı ve engelin kaynağı incelenir. Bir çalışanın hastalanması, ekip sağlama borcu bulunan tüzel kişinin edimini her olayda imkânsız kılmaz. Kişisel uzmanlığı nedeniyle özellikle seçilmiş tercüman içinse sözleşmenin bu niteliği ayrı değerlendirilir. Sadece “mücbir sebep” başlığı kullanılması yeterli değildir.

İmkânsızlık kabul edilse bile karşı edimin iadesi ve bildirim borcu incelenir. M.136 uyarınca ifanın imkânsızlaştığını gecikmeksizin bildirmeyen veya zararın artmasını önleyecek tedbirleri almayan borçlu, bundan doğan zarardan sorumludur. Önceden bilinen engelin toplantı başlayana kadar açıklanmaması, başlangıçtaki engelden farklı bir sorumluluk konusu oluşturur. Engel belgesiyle bildirim zamanını gösteren kayıt birlikte sunulmalıdır.

Ödenen ücretin ne kadarı geri istenir?

Hiç verilmeyen hizmet, kısmen verilen oturum ve ayrıca tamamlanan hazırlık işi ayrı kalemlerde belirlenir. Sözleşmenin sona erme sebebi, karşılıklı borçların kapsamı ve seçilen hak iade hesabını etkiler. Ön ödeme yapılması, her koşulda bedelin tamamının kazanıldığı anlamına gelmez. Tersine, bir oturumda sorun çıkması da günler süren ve usulüne uygun tamamlanan bütün bağımsız hizmetlerin bedelini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

TBK m.508 kapsamında hesap verme ve vekâletle ilişkili alınanların teslimi önem taşır. Büro adına üçüncü kişiye yapılan gerçek gider, büro hizmet ücreti ve geri alınmış rezervasyon bedeli ayrılmalıdır. İade edilmeyen avansın hangi sözleşme hükmüne dayandığı sorulur. Her “rezervasyon ücreti” aynı hukuki nitelikte değildir; TBK m.177–178 kapsamında bağlanma veya cayma parası iddiası varsa ayrıca değerlendirilir.

İkame tercüman ve toplantı giderleri nasıl hesaplanır?

TBK m.112, hiç veya gereği gibi ifa edilmeyen borç nedeniyle zararın giderilmesini düzenler; borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumludur. Acilen alınan ikame hizmetin makul ek bedeli, kapsamı ve ödeme belgesiyle gösterilir. Eski sözleşme için yapılmaktan kurtulunan gider hesaptan ayrılır. İlk ücretin tamamı geri alınırken aynı tutarın yeni hizmet gideri içinde yeniden zarar yazılması önlenmelidir.

Toplantı salonu, seyahat veya konaklama giderinin talep edilmesi için tercüme eksikliğiyle bağlantısı açıklanır. Etkinlik başka oturumlarla devam etmişse bütün bütçe boşa gitmiş gibi hesap yapılmaz. Toplantıda kurulması beklenen ticari sözleşmenin toplam tutarı doğrudan kayıp kazanç değildir. Somut işlem aşaması, elde edilecek net menfaat, başka çözüm imkânı ve nedensellik ispatlanmalıdır. Belgesiz “büyük müşteri kaybı” ifadesi tazminat hesabının yerine geçmez.

Toplantı kayıtları, gizlilik ve ispat

Birden fazla oturum içeren programda eksikliğin zamanı ayrıca önemlidir. İlk oturumun kaçırılması, sonraki oturumda sağlanan hizmetin hiç verilmemiş gibi gösterilmesine izin vermez. Buna karşılık toplantının asıl karar bölümünde bulunulmaması, yalnız toplam saat oranıyla değerlendirildiğinde kaybolan hizmetin değerini açıklamayabilir. Programın işlevi, karar alınan bölüm ve tercümenin gerekli olduğu katılımcılar dosyada açıkça gösterilmelidir.

Çalışma süresi ve dinlenme düzeni de teklif kapsamıyla karşılaştırılır. Tek kişiyle kesintisiz hizmet beklenip beklenmediği, ekip değişimlerinin kim tarafından planlandığı ve uzayan oturumlar için ek ücret şartı belirlenir. Müşterinin programı sözleşmedeki sürenin dışına taşımasıyla tercümanın kararlaştırılan bölümde bulunmaması aynı ihlal değildir. Talepte yalnız faturanın toplamı değil, yerine getirilmeyen edimin sınırı esas alınmalıdır.

İkame arayışının kayıtları zararın makul yönetildiğini göstermeye yarar. Hangi bürolara ne zaman ulaşıldığı, neden daha ucuz görünen seçeneğin toplantıya yetişmediği ve hangi uzmanlık gereksiniminin bulunduğu belgelenir. Bu inceleme şirketi sonsuz sayıda teklif toplamaya zorlamaz; acil koşullarda verilen kararın gerekçesini görünür kılar. Sonradan hazırlanmış, fiilen alınmamış hizmet teklifleri gerçek masraf faturası yerine geçirilmez.

Hizmetin verilip verilmediğini göstermek için gizli ses kaydı yapılması genel bir çözüm olarak önerilemez. Hukuka uygun mevcut kayıtlar, katılım listesi, sözleşme ekleri, e-posta bildirimleri ve organizatör tutanağı önce değerlendirilir. HMK m.199 elektronik kayıtların belge niteliğini; m.189/2 hukuka aykırı elde edilen delilin sınırını düzenler. İspat ihtiyacı bütün veri toplama yöntemlerini meşrulaştırmaz.

Toplantı içeriğinin ticari sır taşıdığı durumda dosyaya sunulacak bölüm uyuşmazlığın ispatıyla ilişkilendirilir. Tercümanın dil performansına dair ayrıca iddia varsa sadece katılım saati yeterli değildir; hangi sözün nasıl aktarıldığı uzman incelemesiyle değerlendirilir. Bu yazının konusu gelmeme ve hizmet sürekliliğidir; genel memnuniyetsizlik belirli bir yanlış aktarımın kanıtı sayılmaz. Delil kaybı riski için HMK kapsamında delil tespiti yolu ayrıca incelenir.

Talep dosyası ve dava yolu nasıl kurulur?

Dosyada hizmet kapsamı, rezervasyon teyidi, katılım zamanları, engel bildirimi, sunulan ikame ve ödeme kayıtları tek zaman çizelgesine yerleştirilir. Ardından avans iadesi, ek ikame gideri ve diğer gerçek zarar ayrı talepler olarak yazılır. Sözleşmedeki sorumluluk sınırı TBK m.20–25 ve m.115 çerçevesinde incelenir; ağır kusurdan önceden sorumsuzluk anlaşması geçersizdir. Her gecikme ise gerekçesiz biçimde ağır kusur olarak nitelendirilmez.

TTK m.4–5 uyarınca ticari dava niteliği belirlenir. Bağımsız tercümanın mesleki faaliyeti, tarafların hukuki sıfatı ve işin işletmeyle ilişkisi görülmeden otomatik ticaret mahkemesi sonucu çıkarılmaz. Ticari nitelikteki para alacağı ve tazminat taleplerinde m.5/A dava şartı arabuluculuk incelemesi yapılır. Şirketin etkinliği için hizmet almasıyla tüketicinin kişisel ihtiyacı için hizmet alması aynı dosya türü değildir.

Sık sorulan sorular

Simultane tercüman toplantıya gelmezse hangi haklar doğar?

Önce hizmeti kimin, hangi saat ve kapsamda üstlendiği belirlenir. TBK m.112 borca aykırılıktan doğan zararı; m.117 ve m.123–125 temerrüt ve seçimlik hakları düzenler. İlişkiye vekâlet hükümleri uygulanıyorsa m.502, m.506 ve m.512 ayrıca incelenir. Ödenen ücretin iadesi, ikame hizmet gideri ve diğer zararlar aynı kalem değildir; her talebin koşulu ve gerçek tutarı gösterilmelidir.

Toplantı bittikten sonra tercümana ek süre vermek gerekir mi?

TBK m.124 koşulları gerçekleşiyorsa ek süre verilmez. İfanın temerrüt nedeniyle yararsız kalması veya belirli zamanda yapılmadığında kabul edilmeyeceğinin sözleşmeden anlaşılması bu kapsamda incelenir. Her tarihli hizmet otomatik aynı sonucu doğurmaz. Kaçırılan oturumun amacı, kalan program ve alternatif ifanın değeri açıklanmalı; m.125 kapsamındaki hak seçimi ve gerekli bildirim tutarlı biçimde yapılmalıdır.

Tercüman son anda istifa ederek sorumluluktan kurtulur mu?

Vekâlet hükümlerinin uygulandığı ilişkide TBK m.512 tek taraflı sona erdirme hakkı verir. Ancak uygun olmayan zamanda sona erdiren taraf, zamanlamadan doğan zararı gidermekle yükümlüdür. Sona erdirmenin geçerliliği ile bu zararın ödenmesi farklı konulardır. Engelin sebebi, ne zaman öğrenildiği, bildirimin zamanı ve uygun ikame sağlama imkânı birlikte değerlendirilir.

Büro başka tercüman gönderirse bunu kabul etmek zorunda mıyım?

Sözleşmenin belirli kişiye mi, gerekli nitelikte ekibin sağlanmasına mı dayandığı belirlenir. TBK m.506–507 işi başkasına gördürme yetkisi ve sorumluluğunu ayırır. Dil çifti, uzmanlık, çalışma biçimi ve toplantıya yetişme değerlendirilir. Uygun ikameyi sebepsiz reddetmenin zarara etkisi ayrıca incelenir; ikameyi kabul etmek de ilk gecikmenin bütün parasal sonuçlarından otomatik vazgeçmek değildir.

Tercümanın hastalanması mücbir sebep sayılır mı?

TBK m.136 bakımından sorumlu tutulamayan ifa imkânsızlığı gösterilmelidir. Belirli kişinin şahsi hizmetiyle bir büronun ekip sağlama borcu aynı değildir. Alternatif ifa, engelin niteliği ve tarafların üstlendiği risk incelenir. İmkânsızlık kabul edilse bile alınan karşı edimin iadesi ile gecikmeksizin bildirim ve zararın büyümesini önleme borcu ayrıca değerlendirilir.

Ses sistemi çalışmadıysa ücretin tamamı tercümandan istenir mi?

Teknik ekipmanı ve bağlantıyı hangi tarafın sağladığı belirlenmelidir. Tercümanın hazır bulunması, teknik yayın borcunu ayrıca üstlendiğini tek başına göstermez. Büro bütün paketi taahhüt etmişse alt sağlayıcı ilişkisi ayrı incelenir. Arızanın zamanı, test kayıtları, bildirim ve hizmete etkisi gösterilmeden bütün toplantı gideri veya ücret otomatik olarak tek tarafa yüklenemez.

Acil bulunan tercümanın bütün ücretini ilk büroya yükleyebilir miyim?

Gerçek ve makul ikame gideri ile ilk sözleşmede yapılmaktan kurtulunan ödeme ayrılmalıdır. İlk ücretin iadesi ve ikame gideri aynı tutarı iki kez içermemelidir. Dil, süre, uzmanlık ve aciliyet farkı belgelenir. TBK m.112 kapsamında borca aykırılık, zarar ve nedensellik; kullanılan seçimlik hakkın sonuçlarıyla birlikte değerlendirilir. Yeni fatura tek başına bütün tutarın tahsilini sağlamaz.

İptal olan toplantıda beklenen satışın tamamını zarar yazabilir miyim?

Beklenen satış bedeli doğrudan net zarar değildir. Somut görüşmenin aşaması, gerçek sipariş bağlantısı, elde edilecek net menfaat, tasarruf edilen giderler ve alternatif işlem imkânı gösterilir. Tercüme eksikliğiyle ticari işlemin gerçekleşmemesi arasındaki nedensellik ayrıca kurulmalıdır. Toplantının başka sebeple sonuçsuz kalması araştırılmadan sözleşme toplamı üzerinden otomatik tazminat hesaplanamaz.

Hizmet verilmediğini gizli kayıtla ispatlamak doğru mu?

İspat ihtiyacı bütün kayıt yöntemlerini hukuka uygun kılmaz. HMK m.189/2 hukuka aykırı elde edilen delilin sınırını düzenler. Öncelikle hukuka uygun mevcut katılım ve bağlantı kayıtları, e-postalar, program, sözleşme ve organizatör tutanakları değerlendirilir. HMK m.199 elektronik belgenin çerçevesini belirler; toplantının gizli içeriğinin gereksiz biçimde yayılması ayrı sorun doğurur.

Şirketin tercüme bürosuna açacağı dava her zaman ticari dava mıdır?

TTK m.4–5 uyarınca tarafların sıfatı ve uyuşmazlığın niteliği incelenir. Bağımsız tercümanın meslek icra etmesi, her olayda tacir olduğunu göstermez. Ticari nitelikteki para alacağı ve tazminat taleplerinde TTK m.5/A dava şartı arabuluculuk incelemesi yapılır. İade, ek gider ve diğer zarar kalemleri açıklaştırılmadan yalnız fatura düzenleyen kişi üzerinden görev sonucu çıkarılmamalıdır.

İstanbul ve Mersin ofislerinde toplantı tercümesi uyuşmazlığı değerlendirilirken rezervasyon teyidi, program, tercüman veya büroyla sözleşme, katılım kayıtları ve ikame giderleri birlikte incelenir. Türkiye genelindeki ticari etkinliklerde talep, hangi oturumun hizmet alamadığı ve hangi giderin bu yüzden doğduğu belirlenerek hazırlanır. Toplantının bütün bütçesi tek kalem zarar kabul edilmez.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Kanun – UYAP güncel metin: 20–25, 112, 115, 117, 123–125, 136, 177–178, 502, 506–508, 512
• 6100 sayılı Kanun – UYAP güncel metin: 189/2, 199, 400–405
• 6102 sayılı Kanun – UYAP güncel metin: 4, 5, 5/A

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →