Yeni Kurulan Soğuk Oda Ürünü Koruyamıyorsa Yüklenicinin Sorumluluğu

İşletmenin kendi tesisine yaptırdığı soğuk oda, sözleşmede kararlaştırılan muhafaza işlevini sağlayamıyorsa yüklenicinin eser sözleşmesinden doğan sorumluluğu incelenir. TBK m.471–475 uyarınca yanlış kapasite seçimi, yetersiz yalıtım veya hatalı montaj; ücretsiz onarım, bedel indirimi ve şartları oluştuğunda dönme hakkına temel oluşturur. Bozulan stok için ayrıca TBK m.112 kapsamında zarar ve nedensellik gösterilmelidir.

Buradaki hukuki ilişki, ürünü bir depocuya bırakmaktan farklıdır. Odayı kuran firma, işletmenin günlük saklama faaliyetini de üstlenmedikçe her ürün kaybının doğrudan muhatabı hâline gelmez. Kurulumun ayıbı, işletme koşulları, teslim edilen ürünün başlangıç durumu ve hasarın zamanı ayrı ayrı ortaya konmalıdır.

Kapasite hesabına hangi işletme verileri esas alındı?

Bir soğuk odanın uyuşmazlık dosyası yalnız kompresör faturasıyla değerlendirilemez. Sözleşmenin teknik eki, depolanacak ürün türü, aynı anda tutulacak miktar, giriş çıkış sıklığı, ürünün odaya giriş koşulu ve hedeflenen işlev birlikte incelenir. Muhafaza amacıyla tasarlanan oda ile yeni gelen ürünü belirli sürede soğutmayı üstlenen sistemin borcu aynı değildir. Yüklenicinin hangi kapasiteyi hangi veriler üzerinden teklif ettiği, ayıbın belirlenmesinin başlangıç noktasıdır.

İşletme teklif aşamasında eksik veya yanlış veri vermişse bunun teknik sonuç üzerindeki etkisi araştırılır. Ancak yüklenici, mesleki olarak açıklığa kavuşturması gereken temel bilgileri sormamışsa bütün sorumluluğu “müşteri söylemedi” ifadesiyle dışlayamaz. TBK m.471 teknik özen ölçütünü düzenler. Verilerin toplanması ve kapasite seçimi sözleşmede yükleniciye verilmişse bu borcun yerine getirilip getirilmediği hesap ve proje kayıtlarıyla denetlenir.

Sonradan depolanan ürün miktarı artırılmış, kapı sürekli açık tutulmuş veya sözleşmedeki muhafaza amacı değiştirilmişse bu gelişmeler tarihleriyle gösterilmelidir. Her kapasite yetersizliğini ilk tasarım hatası saymak doğru değildir. Buna karşılık yüklenicinin başlangıçta kabul ettiği üretim düzeni değişmemişken odayı yalnız boşken çalıştırması sözleşmedeki sonucu doğrulamaz. Karşılaştırma, pazarlama broşüründeki genel ifadeden önce kabul edilen proje ve gerçek çalışma koşulları üzerinden yapılır.

Kompresör garantisi ile soğuk oda taahhüdü aynı mıdır?

Yüklenici panel, kapı, evaporatör, kompresör, kontrol sistemi ve bağlantıları bir bütün olarak üstlenmişse yalnız bir parçanın üretici testinden geçtiğini göstermesi yeterli değildir. Parçaların birbirine uygun seçilmesi ve doğru kurulması da üstlenilen eserin parçasıdır. Üretici garanti belgesi belirli cihazın kapsamını gösterir; yüklenicinin çalışır oda meydana getirme borcunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Yüklenicinin kendi sağladığı malzemenin ayıplı olmasında TBK m.472/1’deki satıcı gibi sorumluluk kuralı ayrıca değerlendirilir.

İşletme soğutma ünitesini kendisi alıp yükleniciden yalnız montaj istemişse ilişki buna göre ayrılır. Yüklenicinin müşteriye ait malzemeyi özenle kullanması ve uygunsuzluğu fark ettiğinde hemen bildirmesi gerekir. Yetersiz ünitenin sonuçları açıkça anlatıldığı hâlde işletme aynı seçimde ısrar etmişse TBK m.476 gündeme gelir. Uyarının varlığı kadar, ortaya çıkan ayıbın gerçekten uyarılan sebepten doğması da aranır. Bağımsız montaj hatası, cihaz seçimine ilişkin itirazın arkasına gizlenemez.

Panel, kapı ve saha koşulları nasıl ayrıştırılır?

İncelemede yalnız soğutma cihazına bakılması, yapı tarafındaki hataları görünmez kılar. Panel birleşimleri, kapı kapanması, zemine bağlantılar, drenaj düzeni ve sözleşmede yer alan yalıtım özellikleri ayrı kontrol edilir. Teknik rapor, saptadığı eksikliği proje veya kabul edilen malzeme özelliğiyle eşleştirmelidir. Kullanılan panelin adı ile gerçek kalınlık ve uygulama niteliği aynı şeyi kanıtlamaz. Ölçüm, fotoğraf ve imalat belgeleri birbirini desteklemelidir.

Yüklenicinin gösterilen yerde gördüğü sorunları bildirme borcu TBK m.472/3’ten doğar. Zeminin veya mevcut elektrik beslemesinin işin gereği gibi yapılmasını engellediği anlaşılmışsa bildirim zamanında yapılmalıdır. Kurulumdan sonra hazırlanmış genel bir çekince, önceden yapılması gereken teknik uyarının yerine geçmez. İşletmenin talimatı ve malzemesi tartışmalıysa TBK m.476 kapsamında iş sahibinin talimatına ilişkin açıklamalar konuya temel sağlar.

Devreye alma kaydı hangi soruları cevaplamalıdır?

Soğuk odanın teslim tutanağında kurulumun bitişi ile performans kontrolü ayrı gösterilmelidir. Kontrolün boş veya ürün yüklü odada yapıldığı, kullanılan sensörlerin konumu, ölçüm süresi ve çalıştırılan sistemler yazılır. Yalnız kumanda ekranında görülen bir değerin fotoğrafı, odanın bütün bölgelerinin aynı koşullara ulaştığını göstermez. Değerin hangi noktayı ve hangi zamanı temsil ettiği açıklanmadıkça teknik sonuç sınırlı kalır.

Deneme sırasında hangi ayarların kullanıldığı, alarmın çalışıp çalışmadığı ve ürün yükleme koşullarının ne olduğu saklanır. Kullanım eğitimi üstlenilmişse verilen talimatların ve teslim edilen belgelerin listesi oluşturulur. İşletme çalışanının teslim imzası, kendisine gösterilmeyen kontrol işlevlerini bildiğini otomatik kanıtlamaz. Bununla birlikte işletme de aldığı açık kullanım talimatına aykırı davranışını yok sayarak bütün zararı yükleniciye yükleyemez. Eğitimin içeriğiyle olayın nedeni arasında bağlantı kurulmalıdır.

Kısmi teslim yapılan işte henüz bağlı olmayan alarm veya tamamlanmamış kapı sistemi tutanağa yazılmalıdır. İşletmenin eksikleri bilerek üretime başlaması, tüm hukuki hakların sona erdiği anlamına gelmez; ancak zararın büyümesine katkı incelemesini etkiler. Hangi riskin bildirildiği ve hangi önlemin mümkün olduğu somutlaştırılır. Çalışma koşulları açıklanmayan bir “test başarılı” ifadesi yerine ölçülebilir kayıtlar tutulması her iki taraf için de uyuşmazlığı daraltır.

Sorun fark edilince ihbar nasıl yapılır?

TBK m.474, teslimden sonra iş akışının izin verdiği ilk fırsatta inceleme ve ayıbın uygun süre içinde bildirilmesini gerektirir. Soğuk oda kurulumu eser niteliğindeyse ticari mal satışındaki iki veya sekiz günlük süreler doğrudan bu ilişkiye taşınmaz. Sonradan ortaya çıkan ayıplar için TBK m.477 gecikmeksizin bildirim öngörür. Teslimde görünmeyen ve ancak gerçek kullanımda belirlenen yalıtım ya da sistem uyumu sorunu bu çerçevede değerlendirilir.

İhbarda önce gözlenen durum anlatılır: dalgalanmanın tarihleri, etkilenen bölümler, kayıt kaybı veya ürünlerde fark edilen değişiklik belirtilir. İşletmenin teknik kök nedeni henüz bilmiyor olması, bildirim için bütün raporların bitmesini beklemesini haklı kılmaz. Servis talebiyle birlikte kayıtların korunması ve yerinde inceleme istenir. Teslim tutanağı ve gizli ayıp hakkındaki genel açıklamalar, soğuk oda kabulünün etkisini değerlendirmede de kullanılmalıdır.

Bozulan stok ile kurulum hatası arasındaki bağ nasıl kurulur?

Ürünün soğuk odada bulunması tek başına kurulum firmasının bütün stoktan sorumlu olduğunu kanıtlamaz. Ürünün girişteki durumu, parti numarası, yerleştirildiği bölüm, oda kayıtları ve bozulmanın niteliği birlikte incelenir. Teslimden önce başlayan bozulma, sonradan başka yerdeki taşıma koşulları ve işletmenin günlük kullanımı ayrılır. Teknik inceleme, hangi bulgunun kurulumdan kaynaklanan sapmayla uyumlu olduğunu açıklamalıdır.

Odanın yalnız bir bölümünde bulunan mal etkilenmişse bütün stok tek kalem olarak zarara yazılmamalıdır. Sağlam kalan ürün, değer kaybeden ürün ve kullanılamaz hâle gelen ürün sayımla ayrılır. Ürün sahibinin veya yüklenicinin elindeki tek bir termometre ekranı bütün dönemi temsil etmez. Ham ölçüm verileri, cihaz saatleri, kesinti kayıtları ve kapı kullanım bilgisi zaman çizelgesine yerleştirilir. Verideki boşluklar sonradan tahminî değerlerle doldurulmuş gerçek kayıt gibi sunulamaz.

Numune alınacaksa hangi partiden alındığı, kim tarafından paketlendiği ve incelemeye nasıl ulaştırıldığı belgelenir. Sağlık veya ürün güvenliği gereği elden çıkarılması gereken mal, yalnız dava delili oluşturmak amacıyla uygunsuz biçimde tutulmamalıdır. Güvenli inceleme, sayım ve gerekli işlem belgeleri koordineli hazırlanır. Bu yazı ürünlere ilişkin saklama sıcaklığı veya imha yöntemi belirlemez; bunlar ürünün niteliğine ve ilgili teknik kurallara göre yetkili uzmanlıkla saptanır.

Onarım öncesi hangi deliller korunmalıdır?

Soğutma gazının yenilenmesi, sensörün taşınması veya panel birleşiminin kapatılması ilk durumun izlerini ortadan kaldırır. Servis işlemleri tarihli ve ayrıntılı kaydedilmeli; değiştirilen parça, arızanın yeri ve önceki ayarlar gösterilmelidir. İşletmenin odayı çalışır duruma getirmesi haklı bir ihtiyaçtır; fakat yapılan onarımın ilk ayıbı sonradan ispat edilebilir kılacak biçimde belgelenmesi gerekir. Sökülen parçaların güvenli ve uygun biçimde korunması bu amaca hizmet eder.

HMK m.400–403 delilin kaybolması veya ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması tehlikesinde delil tespitine olanak verir. Talepte yalnız “oda çalışmıyor” denilmemeli; proje kapasitesi, kurulum bileşenleri, ölçüm koşulları, teknik neden ve stokla bağlantı inceleme konusu yapılmalıdır. Bilirkişinin hukuki sorumluluk kararı vermesi istenmez. Mahkeme teknik tespiti diğer delillerle birlikte değerlendirir; rapor tek başına tahsil kararı değildir.

Yükleniciden ne istenir, hangi masraflar ayrı tutulur?

TBK m.475’e göre aşırı masraf gerektirmeyen ücretsiz onarım istenir. Onarım kapsamının yalnız arızalı parçayı değil, sözleşmeye uygun sonucu sağlamak için gereken bağlantılı işlemleri de içerip içermediği teknik olarak açıklanır. Bedel indirimi tercih edildiğinde ayıbın eserin değerine etkisi hesaplanır. Dönme, eserin kullanılamaz veya hakkaniyet gereği kabulü beklenemez ölçüde ayıplı olması şartına bağlıdır. İş sahibinin taşınmazındaki eserin sökülmesi aşırı zarar doğuruyorsa bu hak ayrıca sınırlanır.

Bozulan stok, makul acil nakil, geçici muhafaza ve gerekli inceleme giderleri onarımdan ayrı zarar kalemleridir. TBK m.112 bakımından borca aykırılık, zarar ve illiyet ortaya konduğunda yüklenici kusursuzluğunu ispat eder. İşletme, aynı kaybı hem stokun satış bedelinde hem ayrıca satış kârı olarak iki kez talep etmemelidir. Kurtarılan değer, sigorta veya başka sorumlu tarafından karşılanan tutar ve tasarruf edilen giderler hesapta ayrı görünmelidir.

Zararın büyümesini önlemek için yapılan naklin gerekliliği ve maliyeti belgelenir. İlk arızadan sonra aylarca aynı tehlikeli koşulda stok tutmak, TBK m.114/2 yoluyla uygulanan m.52 açısından değerlendirilir. Ancak işletmeden teknik olarak imkânsız veya olayın ağırlığıyla orantısız bir tedbir beklenemez. Yapılabilir alternatifler, boş kapasite bulunup bulunmadığı ve yüklenicinin önerdiği geçici çözüm kayıt altına alınmalıdır. Genel bir “zararı azaltmadı” itirazı somut seçeneklerle açıklanmalıdır.

Onarım sonrası yeniden kabul hangi ölçüte bağlanır?

Uzlaşmada yalnız yeni kompresör takılacağının yazılması, başlangıçta üstlenilen sonucun sağlandığını göstermez. Değişiklik sonrasında hangi ürün yükü, kullanım düzeni ve ölçüm yöntemiyle kontrol yapılacağı belirlenmelidir. İlk sözleşmedeki kapasite değiştirilmişse bu değişiklik açıkça kayda geçer. İşletmenin daha düşük kapasiteyi kabul etmesiyle aynı kapasitenin onarımla sağlanması farklı ekonomik sonuçlar taşır. Bedel indirimi veya başka ödeme kararlaştırılırken hangi taahhütten vazgeçildiği anlaşılır olmalıdır; teknik revizyon, bütün geçmiş stok zararlarının örtülü ibrası gibi yazılmamalıdır.

Onarım belgesinde eski ve yeni parçaların kimliği, değişen ayarlar, test tarihi ve giderilmemiş hususlar gösterilir. Yeni işlemin kapsamına girmeyen panel veya kapı sorunu da ayrı kaydedilir. Sonraki arızada ilk olayla aynı teknik nedenin devam edip etmediği bu bilgilerle araştırılır. Yüklenicinin yaptığı her servis ziyareti ayıbın kabulü anlamına gelmediği gibi, ziyaretin yalnız “kontrol” olarak adlandırılması da yapılan gerçek değişiklikleri önemsiz kılmaz. Tarafların imzaladığı içerik ile fiilen yapılan işlem birlikte değerlendirilir.

Kontrol yazılımına erişim ve ölçüm dosyalarının dışa aktarılması sözleşmede kararlaştırılmışsa bunların teslimi de takip edilmelidir. Üretici veya servis hesabında kalan kayıtların kaybolmaması için belirli olay dönemi açıkça gösterilerek koruma ve paylaşım talebi yapılır. İşletme, elinde bulunmayan kayıtları varmış gibi raporlamamalıdır. Eksik dönemler teknik raporda belirtilir; eldeki ürün ve servis kayıtlarıyla ne ölçüde sonuca varılabildiği açıklanır. Böylece onarım anlaşması geçmiş hasarın delillerini ortadan kaldıran belirsiz bir kapanış işlemine dönüşmez.

Bağımsız depocunun sorumluluğu ile karıştırılmamalıdır

Kurulum firmasıyla yapılan eser sözleşmesi, odayı işleten ayrı depocunun saklama borcunun yerine geçmez. Ürün üçüncü kişiye aitse bu kişinin depocuya karşı talebiyle depocunun kurulum firmasına karşı talebi farklı sözleşmelerden doğar. Ürün sahibi doğrudan kurulum sözleşmesinin tarafı gibi hareket edemez; varsa sözleşme dışı hukuki dayanak ayrıca gösterilir. Soğuk hava deposunda ürün bozulması yazısı, depocunun koruma ve bildirim borcunu ayrı olarak ele alır.

Kurulum firması aynı zamanda periyodik bakım veya uzaktan alarm takibi üstlenmişse bu ek sözleşme ve dönemler ayrılır. İlk imalat hatası ile sonraki bakımın yapılmaması aynı olgu değildir. Hangi borcun ihlal edildiği belirtilmeden yalnız “garanti devam ediyor” ifadesine dayanılması, sorumluluğun ve sürelerin doğru değerlendirilmesini engeller. Garanti belgesinin kapsamı, eser ayıbı hakları ve varsa bakım yükümlülüğü ayrı belgeler hâlinde dosyalanmalıdır.

Zamanaşımı ve ticari başvuru nasıl belirlenir?

Ayıplı eser nedeniyle açılacak davalarda TBK m.478; taşınmaz yapı dışındaki eserlerde teslimden itibaren iki yıl, taşınmaz yapılarda beş yıl, ağır kusurda eserin niteliğinden bağımsız yirmi yıl öngörür. Her panel oda sırf tesise yerleştirildi diye taşınmaz yapı kabul edilmez. Talebin dayandığı imalatın niteliği belirlenmelidir. Garanti görüşmelerinin sürmesi veya servis çağrısı açılması bütün sürelerin kendiliğinden kesildiği anlamına gelmez.

İki ticari işletmenin faaliyetleriyle ilgili kurulum uyuşmazlığında TTK m.4 ve m.5 görev incelemesine; m.5/A ise para alacağı ve tazminat davasında dava öncesi arabuluculuğa temel olur. Tacirler arasındaki temerrüt, fesih ve dönme bildirimlerinde m.18/3’teki yollar gözetilir. Görüşmede sadece para değil, yapılacak teknik düzeltme, doğrulama yöntemi, stok zararının kapsamı ve mevcut kayıtların teslimi de açıkça ele alınmalıdır.

Sık sorulan sorular

Soğuk oda ekranda hedef değeri gösteriyorsa ayıpsız sayılır mı?

Hayır. Gösterilen değerin hangi noktayı ve zamanı temsil ettiği belirlenmelidir. Sözleşme tüm odanın belirli kullanım koşullarında işlev görmesini gerektiriyorsa tek ekran fotoğrafı bu sonucu kanıtlamaz; uygun teknik inceleme gerekir.

Kompresör üreticisi garanti veriyorsa kurulum firmasına başvurulamaz mı?

Başvurulur. Üretici garantisi, yüklenicinin TBK m.470 ve devamındaki çalışır eser meydana getirme borcunu ortadan kaldırmaz. Üretici taahhüdü ile kurulum ve bütün sistem sorumluluğu ayrı incelenir.

Müşterinin verdiği soğutma cihazı yetersizse yüklenici sorumlu mudur?

Yüklenici uygunsuzluğu fark ettiğinde TBK m.472 gereği hemen bildirmelidir. Açık uyarıya rağmen verilen talimattan doğan ayıpta m.476 uygulanır. Yüklenicinin ayrı montaj kusuru bu savunmayla ortadan kalkmaz.

Soğuk oda ayıbında sekiz günlük süre mi uygulanır?

Eser sözleşmesinde TBK m.474 ve m.477 uygulanır: uygun sürede inceleme ve ihbar, sonradan ortaya çıkan ayıpta gecikmeksizin bildirim. TTK m.23’ün ticari satış süreleri her kurulum sözleşmesine doğrudan uygulanmaz.

Bütün stokun bozulması yüklenicinin otomatik sorumluluğunu doğurur mu?

Hayır. Ürünlerin başlangıç durumu, işletme koşulları ve kurulum ayıbıyla zarar arasındaki bağlantı gösterilmelidir. TBK m.112 kapsamında borca aykırılık, zarar ve nedensellik ortaya konduğunda yüklenici kusursuzluğunu ispat eder.

Ürünleri başka depoya taşıma gideri istenebilir mi?

Kurulum ayıbı nedeniyle zararı sınırlamak için gerekli ve makul nakil ile geçici muhafaza giderleri, nedensellik ve sorumluluk şartları gösterilerek talep edilir. Zaten yapılacak olağan giderler ikinci kez zarar kalemine yazılmaz.

Yüklenici gelmeden arızayı gidertmek bütün hakları kaldırır mı?

Tek başına kaldırmaz; fakat ilk durumu ve arızanın nedenini ispat etmeyi zorlaştırır. Bildirim, ayrıntılı servis kaydı ve delilin kaybolma tehlikesinde HMK m.400 uyarınca tespit değerlendirilmelidir.

Her soğuk odada beş yıllık eser zamanaşımı mı vardır?

Hayır. TBK m.478 taşınmaz yapı dışındaki eserlerde iki, taşınmaz yapılarda beş yıl; ağır kusurda yirmi yıl düzenler. Sabitlenmiş olması tek başına hukuki sınıflandırmayı çözmez.

Depodaki ürün başka firmaya aitse o firma doğrudan kurulum bedelini isteyebilir mi?

Kurulum sözleşmesine taraf olmayan ürün sahibi, kendiliğinden iş sahibinin sözleşmesel haklarını kullanamaz. Depocuyla ilişkisi ve kurulum firmasına yöneltilecek talebin varsa ayrı hukuki dayanağı belirlenmelidir.

Arabuluculuk sürerken ayıbı bildirmek ve delil toplamak gerekir mi?

Evet. Arabuluculuk, TBK m.474 ve m.477 kapsamındaki bildirim yükümlülüğünü yerine getirmez. Ürün ve teknik kayıtlar değişmeden delilin korunması ayrıca planlanır; ticari para talebi için TTK m.5/A gözetilir.

İstanbul veya Mersin’deki bir işletmeye kurulan soğuk odanın dosyasında kapasite teklifleri, onaylı proje, ham ölçüm dosyaları, ürün parti kayıtları ve servis işlemleri aynı olay çizelgesinde toplanmalıdır. Başka şehirlerdeki tesisler için de aynı hukuki ayrımlar geçerlidir. Yerinde inceleme onarım ve ürün güvenliği işlemleriyle eşgüdümlü yürütülmeli; kurulum firmasının borcu, günlük depo işletmesinden açıkça ayrılmalıdır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 52,112,114,470–478
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 4,5,5/A,18/3,23
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 400–403

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →