Su Ürünleri Kooperatifi Hangi Kanuna Göre Kurulur? | 1380 m.15 ve 1163 (2026)

1380 m.15 Su Ürünleri Kooperatifleri İçin Ne Düzenler?

1380 sayılı Su Ürünleri Kanununun 15. maddesi, su ürünleri üreticilerinin kooperatifleşmesini sektörel düzeyde tanıyan özel hükümdür. Madde, üreticilerin kooperatif ve birlikler kurabilmesini kabul eder; su ürünlerinin üretimi, pazarlanması ve kredi/finansman ihtiyaçları gibi faaliyetlerin örgütlü yapı içinde yürütülmesine hukuki zemin sağlar.

m.15’in tarihî metninde farklı kooperatif kanunlarına yapılan atıflar bulunmakla birlikte bugün bir su ürünleri kooperatifinin tüzel kişilik yapısı, kuruluş belgeleri, ortaklık ilişkisi, genel kurul, yönetim ve denetim düzeni başta yürürlükteki 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu çerçevesinde kurulmalıdır. Eski mevzuat atıfları güncel kuruluş işleminde yürürlükte olmayan kanunların uygulanacağı anlamına gelmez.

Bu sayfa genel 1163 kooperatif kuruluş rehberi değildir; su ürünleri kooperatifinin 1380 sayılı Kanundaki özel konumunu açıklar. Sitedeki genel kooperatif içeriklerinden farklı olarak burada istihsal hakkı kiralama, balıkçı barınağı ve su ürünleri ruhsat sistemiyle doğrudan bağlantı ele alınır.

Su Ürünleri Kooperatifinde 1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu Neden Uygulanır?

Kooperatif bir ticaret şirketi değildir; ortaklarının belirli ekonomik ihtiyaçlarını karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet yoluyla sağlayan kendine özgü tüzel kişidir. Kuruluş için ana sözleşme, yeterli kurucu ortak, yetkili Bakanlık süreçleri ve ticaret sicili tescili gerekir. Bu yapının güncel genel hukuki çerçevesi 1163 sayılı Kooperatifler Kanununda bulunur.

1380 m.15 ise sektör özelinde “su ürünleri üreticileri kooperatifleşebilir” sonucunu ve bu örgütlenmenin su ürünleri sistemi içindeki yerini belirler. Özel kanun olan 1380’de kiralama ve barınak gibi konularda su ürünleri kooperatifine ayrıca hak veya öncelik verilmişse, bu özel hüküm 1163’teki genel tüzel kişilik düzeniyle birlikte uygulanır.

Kooperatif ana sözleşmesi, yalnız genel “üretim ve pazarlama” ifadeleriyle bırakılmamalıdır. Su ürünleri avcılığı, yetiştiricilik, ortakların ürünlerinin değerlendirilmesi, gerekli tesis ve araçların işletilmesi, mevzuata uygun kiralama ve barınak faaliyetleri gibi amaçlar, Bakanlıkça kullanılan örnek ana sözleşme ve güncel kurallar çerçevesinde açık yazılmalıdır.

Su Ürünleri Kooperatifine Kimler Ortak Olabilir?

Ortaklık koşulları 1163 sayılı Kanun, ana sözleşme ve ilgili sektör düzenlemelerine göre belirlenir. Su ürünleri kooperatifinin temel mantığı, su ürünleri üreticilerinin müşterek ekonomik faaliyetlerini örgütlemektir. Bu nedenle ortak adayının su ürünleri avcılığı veya yetiştiriciliğiyle gerçek ve hukuka uygun bağının bulunması önem taşır.

Ticari avcılık yapan kişi bakımından 1380 m.3 kapsamındaki ruhsat tezkeresi; yetiştirici bakımından m.13 izin ve işletme kayıtları; gemi sahibi veya donatan bakımından gemi ruhsatı ve faaliyet belgeleri ortaklık niteliğini ispatlayan temel sektörel kayıtlardandır. Ana sözleşme bunlara ek koşullar öngörebilir.

Kooperatife ortak olmak, kişiye yeni bir balıkçılık ruhsatı vermez. Ruhsatsız kişi sırf kooperatif üyesi olduğu için ticari avcılık yapamaz. Aynı şekilde kooperatifin bir istihsal alanını kiralaması, ortakların yasak bölgede veya yasak zamanda avlanmasına izin vermez.

Su Ürünleri Kooperatifi Hangi Faaliyetleri Yürütebilir?

Kooperatif ortakların su ürünleri üretim ve pazarlama ihtiyaçlarını birlikte karşılayabilir. Ortakların ürünlerinin toplanması, soğuk zincir, depolama, ilk satış ve pazarlama organizasyonu; av araç ve gereçlerinin toplu temini; bakım ve lojistik; mevzuata uygun ortak kullanım tesislerinin işletilmesi başlıca alanlardır.

Kooperatif 1380 m.4 kapsamında su ürünleri istihsal hakkı kiralayabilir ve şartları sağlıyorsa özel öncelikten yararlanabilir. m.17 kapsamında balıkçı barınağı kiralanmasında kooperatif ve kooperatif birlikleri özel pazarlık usulüyle başvurabilecek gruplar arasındadır. Ancak bu haklar ana sözleşme ve yetkili organ kararlarıyla usulüne uygun kullanılmalıdır.

Kooperatif, ortaklarının özel ticari işlemlerinden sınırsız sorumlu bir üst işletme değildir. Hangi ürünün kooperatif adına satıldığı, hangi teknenin şahsi faaliyet yaptığı, kooperatif kira alanında hangi ortağın avlandığı ve gelir-giderin nasıl kaydedildiği ayrıştırılmalıdır. Aksi halde vergi, sözleşme ve idari yaptırım sorumlulukları karışır.

Su Ürünleri Kooperatifi Kuruluşunda Hangi Adımlar İzlenir?

İlk aşama kooperatifin gerçek ekonomik ihtiyacını ve faaliyet bölgesini belirlemektir. Yalnız belirli bir ihaleye girmek için kâğıt üzerinde kooperatif kurmak, özellikle m.4’teki beş yıllık yerleşiklik ve üreticilik önceliğini karşılamaz. Kurucuların sektörel faaliyetleri ve ortak amaçları baştan net olmalıdır.

İkinci aşama, 1163 sayılı Kanuna ve güncel örnek ana sözleşmeye uygun kuruluş belgelerinin hazırlanmasıdır. Unvan, merkez, amaç ve faaliyet konuları, ortaklık koşulları, sermaye/pay yapısı, yönetim, temsil ve genel kurul esasları açık yazılır. Üçüncü aşama gerekli izin/onay ve ticaret sicili işlemlerinin tamamlanmasıdır.

Dördüncü aşama vergi, defter, banka ve elektronik tebligat gibi idari kayıtların kurulmasıdır. Beşinci aşama, su ürünleri sektörüne özgü faaliyetlerde Tarım ve Orman Bakanlığı sistemlerine gerekli bildirimlerin ve ruhsat/izin bağlantılarının kurulmasıdır. Kooperatif tüzel kişilik kazandığı gün otomatik olarak istihsal alanı veya barınak kullanım hakkı elde etmez; bunlar ayrı başvuru ve sözleşme gerektirir.

Kooperatifte Hangi Organlar Karar Verir ve Kim İmza Atar?

Kooperatifin genel kurul, yönetim kurulu ve kanundaki denetim yapısı 1163 sayılı Kanun ve ana sözleşmeye tabidir. İstihsal hakkı kiralama, balıkçı barınağı işletme, önemli yatırım veya kredi gibi işlemlerde hangi organın yetkili olduğu ana sözleşme ve ilgili kanun hükümlerinden belirlenir.

Başvuru dosyasında yönetim kurulunun güncel yetki süresi, temsil şekli ve ticaret sicili kayıtları kontrol edilmelidir. Süresi bitmiş yönetim kurulunun veya müşterek imza gerekirken tek başına imza atan başkanın yaptığı kira başvurusu usul sorunu yaratır. İdare “kooperatif başvurdu” demekle yetinmemeli, tüzel kişi temsilini doğrulamalıdır.

Üyelerin kişisel menfaatleri ile kooperatif menfaati çatıştığında 1163 sayılı Kanun ve ana sözleşmedeki yasak/çekinme hükümleri dikkate alınır. Kooperatifin kiraladığı alanın yönetim kurulu üyeleri tarafından şahsi ticari amaçla kullanılması muhasebe, sorumluluk ve kira şartları bakımından ayrıca denetlenir.

Su Ürünleri Kooperatifinin İstihsal Hakkı Kiralamasında Önceliği Var mıdır?

Evet. 1380 m.4, Bakanlıkça belirlenen alanlarda avcılık yoluyla istihsal hakkının kiralanmasında, başkalarına devredilmemek şartıyla belirli su ürünleri kooperatiflerine ve birliklerine öncelik tanır. Kanunda, üyelerin beş yıldan az olmamak üzere üretim bölgesinde ikamet etmesi ve kooperatifin münhasıran su ürünleri istihsali veya pazarlamasıyla iştigal etmesi gibi özel koşullar bulunur.

Bu öncelik hakkında ayrı ve ayrıntılı rehberimiz olan Su Ürünleri Kooperatifinin Kiralamada Öncelik Hakkı sayfası incelenebilir. m.15 kooperatifleşmeyi, m.4 ise belirli kiralamadaki özel avantajı düzenler; aynı konu değildir.

Kooperatifin kira hakkını başkasına devretmesi m.4’teki önceliğin amacıyla bağdaşmaz ve kanun açıkça devir yasağı öngörür. Kira sözleşmesinde alt kullanım, ortakların faaliyet düzeni ve üçüncü kişilere kullandırma sınırları açık olmalıdır.

Su Ürünleri Kooperatifleri Balıkçı Barınağı Kiralayabilir mi?

Evet. 1380 m.17, balıkçı barınakları ve üst yapı tesislerinden faydalanma hakkının Milli Emlak Genel Müdürlüğünün görüşü alınarak Tarım ve Orman Bakanlığınca en fazla on yıl süreyle su ürünleri ile ilgili kooperatif, kooperatif birliği veya üretici birliğine 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi olmaksızın pazarlıkla kiralanabileceğini düzenler.

Bu özel kiralama hakkı m.15’teki kooperatif niteliğinin ekonomik önemini artırır. Ancak kooperatifin başvuru yapması yeterli değildir; barınak işletme şartlarını, mali ve teknik yükümlülükleri, ortak kullanım ve öncelik kurallarını yerine getirmesi gerekir. Yönetmelik ihlalleri m.36/f kapsamında ağır idari yaptırım ve tekrarda kira sözleşmesinin iptali sonucunu doğurur.

Su Ürünleri Kooperatiflerinde Sık Yapılan Hukuki Hatalar Nelerdir?

Birinci hata, kooperatif üyeliğini balıkçılık ruhsatı yerine koymaktır. İkinci hata, kooperatifin kiraladığı istihsal alanını yönetim kurulu üyelerinin şahsi alanı gibi kullanmaktır. Üçüncü hata, kira/ihale başvurusu için gerekli genel kurul veya yönetim kurulu kararını usulüne uygun almamaktır.

Dördüncü hata, beş yıllık yerleşiklik şartını kooperatif kuruluş tarihiyle karıştırmaktır. Beşinci hata, kooperatif kira hakkını üçüncü kişiye fiilen devretmektir. Altıncı hata, balıkçı barınağında ticari balıkçı ve yetiştiricilerin kanuni önceliğini ihlal ederek alanları sektörel olmayan amaçlara tahsis etmektir.

Yedinci hata, kooperatifin ürün satışları ile ortakların bireysel satışlarını muhasebede ayırmamaktır. Sekizinci hata, süreleri dolan yönetim/temsil yetkileriyle idari başvuru yapmaktır. Dokuzuncu hata, ana sözleşmede bulunmayan faaliyeti kooperatif adına yürütmektir. Onuncu hata, 1163 sayılı Kanunla 1380 sayılı Kanundaki özel hak ve yaptırımları tek bir mevzuat gibi okuyup sektörel yükümlülükleri gözden kaçırmaktır.

Sık Sorulan Sorular

Su ürünleri kooperatifi hangi kanuna tabidir?

Kooperatif tüzel kişiliği başta 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa; sektörel hak ve yükümlülükleri ayrıca 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununa tabidir.

1380 m.15 tek başına kuruluş için yeterli mi?

Hayır. m.15 sektörel kooperatifleşme hakkını tanır; güncel kuruluş işlemleri 1163 sayılı Kanun ve ilgili mevzuata göre tamamlanır.

Kooperatif üyesi ruhsatsız ticari balıkçılık yapabilir mi?

Hayır. m.3 ruhsat zorunluluğu üyelikten bağımsızdır.

Su ürünleri kooperatifinin kiralamada önceliği var mı?

m.4’teki yerleşiklik ve faaliyet koşullarını taşıyan kooperatif ve birlikler için özel öncelik vardır.

Kooperatif kira hakkını başka şirkete devredebilir mi?

m.4 kapsamındaki öncelikli istihsal hakkı kiralamasında kanun başkasına devredilmeme şartı koyar.

Balıkçı barınağı kooperatife ihalesiz verilebilir mi?

m.17’deki koşullarda 2886 hükümlerine tabi olmaksızın pazarlıkla ve en fazla on yıl süreyle kiralama mümkündür.

Her kooperatif m.4 önceliğinden yararlanır mı?

Hayır. Kooperatifin su ürünleri alanında faaliyet etmesi ve kanundaki beş yıllık yerleşiklik dahil özel şartları taşıması gerekir.

Kooperatif başkanı tek başına kira sözleşmesi imzalayabilir mi?

Temsil şekli ticaret sicili, 1163 sayılı Kanun ve ana sözleşmeye göre belirlenir; müşterek imza gerekiyorsa tek imza yeterli değildir.

Kooperatifin faaliyet alanı ana sözleşmede bulunmalı mı?

Evet. Yürütülecek temel ekonomik faaliyetlerin ana sözleşme ve yasal amaçla uyumlu olması gerekir.

Kooperatif ile üretici birliği aynı tüzel kişi midir?

Hayır. Farklı hukuki yapılardır; m.17 bazı barınak kiralamalarında her iki örgüt tipini de ayrıca sayar.