Tasarımda Önceki Kullanım Hakkı Nedir? İyiniyetli Kullanıcı ve SMK 60 Rehberi 2026
Kısa ve net cevap: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 60. maddesi, bir tasarım başvurusundan önce Türkiye’de iyiniyetle aynı tasarımı kullanmaya başlamış veya kullanım için gerçek ve ciddi tedbirler almış üçüncü kişiyi korur. Tasarımın başvuru veya varsa rüçhan tarihinden önce gerçekleşen bu kullanım/hazırlık, sonraki tescil sahibinin o kişiye karşı hakkını sınırlayabilir. Önceki kullanım hakkı tasarımın mülkiyetini vermez; önceki kullanıcıya, başladığı kullanımın veya ciddi hazırlığın gerektirdiği ölçüde faaliyetine devam etme yetkisi sağlar. Hak, kural olarak işletmeyle bağlantılıdır ve işletmeden bağımsız biçimde serbestçe lisanslanıp devredilecek ayrı bir tasarım tekeline dönüşmez.
Önceki kullanım hakkı neden vardır?
Tasarım tescil sistemi başvuru tarihine öncelik verir. Buna rağmen bir işletme, başka bir kişinin daha sonra tescil ettireceği tasarımı başvurudan önce bağımsız ve iyiniyetli biçimde geliştirmiş, üretime başlamış veya üretim için önemli yatırımlar yapmış olabilir. Sonradan yapılan tasarım tescilinin bu eski ve iyiniyetli faaliyeti bir anda hukuka aykırı hâle getirmesi hakkaniyete aykırı olur.
SMK m.60 bu çatışmayı dengeler. Tescil sahibi tasarım hakkını genel olarak korumaya devam eder; fakat kanuni şartları taşıyan önceki kullanıcıya karşı belirli ölçüde yasaklama yetkisini kullanamaz.
Önceki kullanım hangi tarihten önce olmalıdır?
Esas tarih, tasarım başvurusunun başvuru tarihi veya geçerli bir rüçhan talebi varsa rüçhan tarihidir. Üçüncü kişinin kullanımı ya da ciddi kullanım hazırlığı bu tarihten önce başlamış olmalıdır. Başvuru tarihinden sonra başlatılan faaliyet önceki kullanım hakkı yaratmaz.
Bu nedenle uyuşmazlıkta iki tarih zinciri karşılaştırılır: tescilli tasarımın başvuru/rüçhan tarihi ile üçüncü kişinin ilk kullanım veya ciddi hazırlık tarihi. Fatura, teknik çizim, sipariş, kalıp üretimi, üretim emri ve yatırım kayıtlarının gerçek tarihleri kritik delildir.
Kullanımın Türkiye’de olması şart mı?
Evet. Önceki kullanım hakkı bakımından korunacak fiilin veya gerçek ve ciddi hazırlığın Türkiye’de gerçekleşmesi gerekir. Yalnızca başka ülkede yapılan üretim veya hazırlık, Türkiye’deki tasarım tesciline karşı m.60 kapsamındaki önceki kullanım hakkını kendiliğinden doğurmaz.
Uluslararası şirketler açısından Türkiye’deki üretim tesisi, sipariş, numune, kalıp veya pazar hazırlığının ne zaman başladığı ayrı kaydedilmelidir.
İyiniyet ne anlama gelir?
Önceki kullanıcı tasarımı başkasının hakkını bilerek kopyalamış olmamalıdır. Tasarım sahibinden gizli olarak öğrenilen tasarımı başvurudan önce üretime geçirmek veya gizlilik yükümlülüğünü ihlal ederek kullanmak, iyiniyet iddiasını zayıflatır. Koruma, bağımsız ve dürüst önceki faaliyeti hedefler.
İyiniyet değerlendirmesinde taraflar arasındaki geçmiş ilişki, ortak proje, gizlilik sözleşmesi, eski çalışan bağlantısı, tasarım dosyasına erişim ve geliştirme kayıtları incelenebilir.
Tasarımın gerçekten kullanılmış olması gerekir mi?
Hayır. Kanun, fiilî kullanıma başlamış kişiyi koruduğu gibi kullanım için gerçek ve ciddi tedbirler almış kişiyi de korur. Ancak hazırlığın soyut niyet veya fikir aşamasını aşması gerekir. “Bu ürünü ileride üretmeyi düşünüyorduk” beyanı tek başına yeterli değildir.
Kalıp yaptırma, üretim hattı uyarlama, hammadde siparişi, teknik çizimlerin üretime aktarılması, prototip, üretim sözleşmesi veya somut seri üretim hazırlığı gerçek ve ciddi tedbir sayılabilecek deliller arasındadır.
“Gerçek ve ciddi hazırlık” nasıl ispatlanır?
Hazırlığın ekonomik ve teknik olarak tasarımın piyasaya sürülmesine yöneldiği gösterilmelidir. Tarihli üretim sözleşmeleri, makine/kalıp faturaları, tedarik siparişleri, mühendislik dosyaları, numune kayıtları, iç üretim emirleri, kalite testleri ve müşteri siparişleri birlikte kullanılabilir.
Sonradan oluşturulmuş şirket içi belge tek başına zayıf kalabilir. Üçüncü kişilerle yapılan işlemler, banka hareketleri ve e-fatura kayıtları tarih ispatını güçlendirir.
Önceki kullanıcı tasarımı sınırsız kullanabilir mi?
Hayır. Önceki kullanım hakkı, tescilden bağımsız sınırsız tasarım hakkı yaratmaz. Kullanıcı, başvuru/rüçhan tarihinden önceki kullanımının veya ciddi hazırlığının haklı kıldığı sınırlar içinde faaliyetine devam edebilir. Bu nedenle geçmişte küçük ölçekli belirli bir üretim hazırlığı bulunan kişi, m.60’ı ileri sürerek tasarımı her ürün grubunda sınırsız lisanslama tekeli elde edemez.
Uyuşmazlıkta önceki faaliyetin ürün çeşidi, üretim kapasitesi, coğrafi/ticari kapsamı ve yatırım düzeyi incelenir.
Üretim miktarı artırılabilir mi?
Önceki kullanım hakkının kapsamı somut hazırlığın ve işletme ihtiyacının sınırlarıyla değerlendirilir. Kanun hakkı önceki işletme faaliyetini korumak için tanır; tescil sahibinin pazarını sonradan sınırsız biçimde genişletecek yeni tekel yaratmak için değil.
Kapasite artışının mevcut işletmenin olağan gelişimi mi yoksa başvuru tarihinden sonra bambaşka ölçekte yeni bir faaliyet mi olduğu somut olayda değerlendirilir. Üretim kayıtları bu nedenle önemlidir.
Önceki kullanım hakkı lisans verilebilir mi?
Önceki kullanım hakkı tescilli tasarım hakkı gibi bağımsız lisans konusu yapılabilecek genel bir münhasır hak değildir. Hakkın amacı belirli önceki işletme faaliyetini korumaktır. Başkasına tasarım lisansı dağıtmak veya yeni üreticiler ağı kurmak m.60 korumasının sınırını aşabilir.
Hakkın devri de işletme bağlantısı içinde değerlendirilir; işletmeden kopuk salt hak satışı şeklinde kullanılmamalıdır.
İşletme devredilirse önceki kullanım hakkı geçer mi?
Kanuni sistem, önceki kullanım hakkını ilgili işletme veya işletme bölümüyle bağlantılı tutar. Önceki kullanımın gerçekleştirildiği işletme devrediliyorsa bu korumanın da işletmeyle birlikte devralana geçmesi mümkündür. Bununla birlikte devir belgelerinde ilgili ürün hattı ve hak açıkça gösterilmelidir.
Sadece şirket hisselerinin değişmesi, işletme devri veya varlık satışı gibi farklı işlemlerin etkisi somut hukuki yapıya göre incelenir.
Önceki kullanıcı tescil sahibinden ücret ödemeden devam edebilir mi?
SMK m.60 kapsamındaki kanuni önceki kullanım hakkı lisans sözleşmesine dayanmaz. Şartları oluşmuşsa tescil sahibinin iznine ve lisans bedeline bağlı değildir. Ancak hakkın varlığı ve kapsamı tartışmalıysa taraflar sulh veya lisans sözleşmesiyle uyuşmazlığı çözebilir.
Önceki kullanım hakkının sınırını aşan sonraki üretimler ise tescilli tasarım hakkına tecavüz oluşturabilir.
Önceki kullanım hakkı tescil ettirilebilir mi?
Önceki kullanım hakkı, TÜRKPATENT sicilinde tasarım tescili gibi bağımsız bir sınai mülkiyet hakkı oluşturmaz. Esas olarak tescil sahibinin yasaklama talebine karşı kanuni savunma niteliğinde işler. Bu nedenle deliller işletmenin kendi arşivinde güçlü biçimde korunmalıdır.
Hakkın varlığı ihtilaflı hâle geldiğinde mahkeme tarih, iyiniyet ve kullanım/hazırlık kapsamını değerlendirir.
Tescilli tasarım sahibi önceki kullanıcıya ihtar gönderebilir mi?
Tescil sahibi piyasada aynı veya benzer tasarımla karşılaşınca ihtar gönderebilir. Önceki kullanıcı ise m.60 şartlarını taşıyorsa başvuru/rüçhan öncesi tarihli delillerini ortaya koyarak önceki kullanım hakkını ileri sürebilir. İhtar, kanuni hakkı ortadan kaldırmaz.
Tarafların dava öncesinde delilleri karşılaştırması, kapsamın netleştirilmesi ve gereksiz ihtiyati tedbir riskinin azaltılması bakımından yararlıdır.
İhtiyati tedbirde önceki kullanım savunması yapılabilir mi?
Evet. Tescil sahibi ürün satışının durdurulması için ihtiyati tedbir isterse davalı, kullanımının başvuru/rüçhan tarihinden önce başladığını veya ciddi hazırlık yaptığını gösteren belgeleri sunabilir. Bu savunma ihlal ve tedbirin yaklaşık ispat değerlendirmesini etkileyebilir.
Önceki kullanıcının delilleri tarihli ve somut olmalıdır; sonradan hazırlanmış beyanlar acil tedbir aşamasında yetersiz kalabilir.
Önceki kullanım hakkı ile tescilsiz tasarım aynı şey mi?
Hayır. Tescilsiz tasarım, yeni ve ayırt edici tasarımın Türkiye’de ilk kez kamuya sunulmasından doğan üç yıllık tasarım korumasıdır. Önceki kullanım hakkı ise başkasının sonradan yaptığı tasarım tesciline karşı iyiniyetli eski kullanıcıyı koruyan savunmadır.
Bir kişi aynı olayda hem kendi tescilsiz tasarımına hem de önceki kullanım hakkına dayanabilecek durumda olabilir; ancak iki kurumun şartları ve sonuçları farklıdır.
Önceki kullanım ile tasarımın hükümsüzlüğü arasındaki fark
Önceki kullanım hakkı, sonraki tasarım tescilini sicilden kaldırmaz. Tescil geçerli kalır fakat belirli önceki kullanıcıya karşı yasaklama yetkisi sınırlandırılır. Hükümsüzlük davasında ise tasarımın yenilik/ayırt edicilik veya diğer tescil şartlarını taşımadığı ileri sürülerek tescilin tamamen ya da kısmen geçmişe etkili biçimde ortadan kaldırılması istenir.
Önceki kullanıcıya ait kamuya açık eski tasarım aynı zamanda tescilin yeniliğini bozuyorsa hükümsüzlük stratejisi ayrıca değerlendirilebilir.
Gizli önceki kullanım yeniliği bozar mı?
Bir işletmenin kamuya açıklanmamış gizli üretim hazırlığı tasarımın yeniliği bakımından önceki kamuya sunma sayılmayabilir; buna rağmen m.60 şartları gerçekleşmişse işletmeye önceki kullanım hakkı sağlayabilir. Bu önemli ayrım, tescilin geçerli kalıp eski kullanıcıya karşı sınırlandırılabildiği durumları açıklar.
Dolayısıyla “ben daha önce yaptım” iddiası her zaman tasarımı hükümsüz kılmaz; kamuya sunma ile özel önceki kullanım ayrılmalıdır.
Çalışanın eski tasarım bilgisi önceki kullanım hakkı yaratır mı?
Eski çalışanın işverenden öğrendiği gizli tasarımı yeni işletmede kullanması iyiniyet ve ticari sır hükümleri bakımından ciddi sorun taşır. Başvuru tarihinden önce kullanılmış olsa bile m.60 koruması için gerekli iyiniyet şartı karşılanmayabilir.
Çalışan buluşları/tasarımları, gizlilik, haksız rekabet ve ticari sır hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.
Bağımsız geliştirme nasıl belgelenir?
Önceki kullanıcının tasarımı bağımsız geliştirdiğini göstermek için eskizler, CAD dosyalarının oluşturulma tarihleri, prototip fotoğrafları, mühendislik yazışmaları, müşteri briefleri ve proje yönetim kayıtları saklanmalıdır. Dijital dosyaların meta verileri tek başına yeterli görülmeyebilir; dış kaynaklı tarihli belgelerle desteklenmelidir.
Üretim sürecinde fikri hak arşivi oluşturmak sonraki tasarım davalarında önemli maliyet avantajı sağlar.
İyiniyet ne zaman kaybedilir?
Üçüncü kişi tasarımın başkasına ait olduğunu ve gizli bilgi olduğunu bilerek kullanıyorsa, sözleşmeye aykırı biçimde dosya edindiyse veya açık bir kötüye kullanım varsa önceki kullanım koruması uygulanmaz. İyiniyet somut olayın tüm koşullarıyla değerlendirilir.
Başvurudan önce hak sahibinden lisans talep etmiş kişinin sonradan “tasarımı bağımsız bilmiyordum” demesi gibi çelişkili kayıtlar savunmayı zayıflatabilir.
Önceki kullanım hakkı için delil kontrol listesi
- Tescilli tasarımın başvuru ve rüçhan tarihini sicilden alın.
- Kendi ilk tasarım eskizlerinizi ve CAD kayıtlarınızı çıkarın.
- Prototip, numune ve test tarihlerini belgeleyin.
- Kalıp, makine ve üretim yatırımı faturalarını toplayın.
- Tedarikçi sözleşmesi ve hammadde siparişlerini sunun.
- İlk satış veya müşteri siparişlerini tarihli gösterin.
- Faaliyetin Türkiye’de gerçekleştiğini ortaya koyun.
- Tasarım sahibinden gizli bilgi alınmadığını ve bağımsız geliştirmeyi gösterin.
- Başvuru tarihinde kullanım/hazırlığın gerçek ölçeğini belirleyin.
Tasarım sahibi satın alma öncesi önceki kullanıcıları araştırmalı mı?
Evet. Tasarım portföyü devralınırken yalnızca TÜRKPATENT sicili değil, piyasada tasarımın başvuru tarihinden önce kullanılıp kullanılmadığı da araştırılmalıdır. Önceki kullanım hakkı bulunan işletmeler tescilin ekonomik münhasırlığını belirli pazarlarda sınırlayabilir.
Due diligence kapsamında eski ihtarlar, lisans görüşmeleri, üretici kayıtları ve piyasadaki tarihli kataloglar incelenmelidir.
Önceki kullanıcıyla lisans anlaşması yapmak mümkün mü?
Evet. Taraflar m.60 hakkının varlığı veya kapsamı tartışmalı olsa dahi ticari belirsizliği ortadan kaldırmak için lisans, sulh veya birlikte kullanım sözleşmesi yapabilir. Sözleşmede önceki kullanım iddiasının kabul edilip edilmediği, ürün kapsamı, bölge, süre ve ücret açıkça düzenlenmelidir.
Sulh sözleşmesi üçüncü kişilere karşı tescil hakkının genel kapsamını değiştirmez.
Önceki kullanım savunmasının sınırı nasıl çizilir?
Mahkeme yalnızca “daha eski tarihli bir belge var mı?” sorusuna bakmaz. Belgenin tasarımla ilişkisi, fiilî kullanım/hazırlık düzeyi, iyiniyet, Türkiye bağlantısı ve başvuru öncesindeki gerçek işletme ihtiyacı birlikte değerlendirilir. Koruma, bu tarihsel faaliyetle orantılı kurulur.
Bu nedenle savunma dosyası kronolojik hazırlanmalı ve her belge hangi ürün/hazırlık adımını ispatladığı açıklanarak sunulmalıdır.
Resmî kaynaklar ve ilgili rehberler
Güncel tasarım mevzuatı için TÜRKPATENT Tasarım ve TÜRKPATENT Mevzuat sayfaları kullanılmalıdır. Tasarım hakkının kapsamı için SMK m.59 rehberimizi, yenilik için SMK m.56 rehberimizi, hükümsüzlük için SMK m.77-79 rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tasarımda önceki kullanım hakkı nedir?
Başvuru/rüçhan öncesinde Türkiye’de iyiniyetle tasarımı kullanan veya gerçek ve ciddi kullanım hazırlığı yapan üçüncü kişinin faaliyetine belirli sınırlar içinde devam etme hakkıdır.
Önceki kullanım tasarımın sahibi yapar mı?
Hayır. Tescilin mülkiyetini vermez; tescil sahibinin belirli önceki kullanıcıya karşı yasaklama yetkisini sınırlar.
Fiilen üretim başlamamışsa hak doğar mı?
Gerçek ve ciddi kullanım hazırlıkları başvuru/rüçhan tarihinden önce yapılmışsa Kanundaki şartlarla hak doğabilir.
Hazırlığın Türkiye’de olması gerekir mi?
Evet. SMK m.60 kapsamındaki önceki kullanım veya ciddi hazırlığın Türkiye bağlantısı bulunmalıdır.
Kötüniyetli kopyalayan kişi önceki kullanım hakkına dayanabilir mi?
Hayır. Kanuni koruma iyiniyetli önceki kullanıcı içindir.
Önceki kullanım hakkı sınırsız üretim hakkı verir mi?
Hayır. Hak, başvuru öncesindeki kullanım veya ciddi hazırlığın haklı kıldığı kapsamla sınırlıdır.
Önceki kullanım hakkı tescili hükümsüz kılar mı?
Hayır. Tasarım tescili geçerli kalabilir; yalnızca belirli önceki kullanıcıya karşı hak sınırlandırılır.
Gizli önceki üretim yeniliği mutlaka bozar mı?
Hayır. Kamuya sunulmamış faaliyet yeniliği bozmayabilir; ancak m.60 kapsamında önceki kullanım hakkı yaratabilir.
Sonuç
SMK m.60, tasarım tescilinde başvuru önceliği ile başvurudan önceki iyiniyetli ticari yatırım arasında denge kurar. Koruma için Türkiye’de başvuru/rüçhan tarihinden önce gerçek kullanım veya ciddi hazırlık ve iyiniyet gerekir. Hak, tasarımın mülkiyetini veya sınırsız lisans yetkisini vermez; önceki işletme faaliyetini tarihsel kapsamıyla korur. Uyuşmazlığın sonucu büyük ölçüde tarihli üretim ve yatırım delillerine bağlıdır.
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T
Bu içerik 11 Eylül 2026 tarihinde 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.60 ile bağlantılı m.56-59 hükümleri ve TÜRKPATENT’in güncel tasarım mevzuatı esas alınarak hazırlanmıştır. Yazar ve inceleyen: Av. Halil Bakırcı, Mersin Barosu Sicil No: 3472.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
