Taşıtan Seferden Vazgeçerse Ne Öder? TTK 1158

Kısa ve net cevap: Taşıtan seferden vazgeçerse, yolculuk çarteri sözleşmesini gemi sözleşmedeki yüklemesini tamamlayıp yolculuğa çıkıncaya kadar TTK m.1158 kapsamında feshedebilir. Ancak bu hak ücretsiz değildir. Taşıyan, yoksun kaldığı kazancı ve o zamana kadar doğmuş alacaklarını isteyebilir. Tereddüt hâlinde toplam navlunun yüzde 30’u yoksun kalınan kazanç sayılır; bu oran her dosyada bütün borcu kapatan sabit bir cayma bedeli değildir. Taşıyanın aynı sözleşmenin ifası için gereken sürede yeni navlun sözleşmelerinden elde ettiği kazanç indirilir. Yük gemiye alınmışsa geri çıkarma giderleri ve kaybedilen zamana ilişkin zarar ayrıca değerlendirilir.

TTK 1158 her taşıma rezervasyonuna aynı biçimde uygulanır mı?

TTK m.1158’in konusu yolculuk çarteri sözleşmesidir. Bu sözleşmede taşıyan belirli bir yolculuk için geminin tamamını veya bir bölümünü taşıtana tahsis ederek eşya taşımayı üstlenir. Her taşıma siparişi aynı hukuki yapı değildir. Belirli bir gemi bölümü tahsis edilmeksizin eşya taşıma taahhüdü içeren kırkambar sözleşmesinin yükleme ve fesih hükümleri ayrıca düzenlenmiştir.

Başvuru dosyasında sözleşmenin ticari adıyla yetinilmemelidir. Metnin konusu, gemi veya kapasite tahsisi, yük miktarı ve sefer bağlantısı incelenir. Bir rezervasyon yazısında çarter ifadesinin kullanılması tek başına bütün hükümlerin doğru seçildiğini göstermez. Navlun sözleşmesi rehberi genel sözleşme türlerini açıklar; bu yazı yalnız taşıtanın yolculuk öncesi vazgeçmesinin mali sonucuna odaklanır.

Sözleşmede ayrı bir iptal veya fesih düzeni varsa onun kapsamı ve geçerliliği de değerlendirilir. Kanuni açıklama, tarafların bütün ek koşullarının yok olduğu anlamına gelmez. Hangi hukuk ve uyuşmazlık çözüm yolu seçildiği, hangi metnin sözleşmenin parçası olduğu belirlenmelidir. Fesih hesabı yalnız teklif yazısındaki tek oran okunarak çıkarılmamalıdır.

Taşıtan hangi ana kadar yolculuk çarterinden vazgeçebilir?

TTK m.1158/1, gemi o sözleşme uyarınca yüklemesini tamamlayıp yolculuğa çıkıncaya kadar fesih hakkını tanır. Yükleme işleminin başlaması tek başına hakkı sona erdirmez. Üçüncü fıkra, gemiye eşya alındıktan sonra fesih kullanılmasını ayrıca düzenleyerek bu ayrımı doğrular. Buna karşılık sefer başladıktan sonraki durum aynı maddeyle otomatik çözülemez.

Hangi yolculuğun başladığı önemlidir. Geminin daha önce başka bir limandan yükleme yerine gelmesiyle, feshedilen sözleşmenin konusu olan taşıma yolculuğuna çıkması aynı olay değildir. Sözleşmenin başlangıç noktası, liman kayıtları ve sefer planı birlikte incelenir. Geminin herhangi bir hareketi bütün sözleşmeler bakımından aynı hukuki başlangıç sayılmamalıdır.

Fesih bildirimiyle hareket aynı güne rastlıyorsa saat bilgisi belirleyici olabilir. Bildirimin gönderildiği an, karşı tarafa ulaştığı an ve geminin ilgili sefer için hareketi ayrı kaydedilir. Farklı saat dilimleri kullanılan belgeler karşılaştırılmadan sırf saat rakamları üzerinden sonuç çıkarılmaz. Gemi jurnali, liman ve acente kayıtları bu zaman çizelgesini destekler.

Yükleme tamamlandığı hâlde geminin hâlen beklediği durumda beklemenin sebebi de belirlenmelidir. Evrak, teknik hazırlık, sefer izni veya başka bir işlem nedeniyle bekleniyor olabilir. Bu olguların hiçbiri tek başına tazminat tutarını göstermez. Önce fesih hakkının zaman bakımından kullanılıp kullanılmadığı, sonra mali sonuçlar incelenir.

Taşıyan fesih nedeniyle hangi tutarları isteyebilir?

TTK m.1158/2 iki ana kalemi ayırır: Sözleşmenin feshi nedeniyle yoksun kalınan kazanç ve fesih anına kadar doğmuş alacaklar. Beklenen kazanç, taşımanın sürmesi hâlinde elde edilecek ekonomik sonucu ifade eder. Doğmuş alacak ise hukuki sebebi ve doğum şartları gerçekleşmiş bir ödeme talebidir. İki kalem aynı toplamın farklı adları olarak kullanılmamalıdır.

Taşıyanın yaptığı her gider, ayrıca ve bütünüyle taşıtanın borcu hâline gelmez. Bazı işletme giderleri navlun gelirinin elde edilmesi için katlanılacak maliyetlerdir; bazı hizmetler sözleşmede ayrı ücretlendirilmiş olabilir. Hangi masrafın hangi hukuki sebeple talep edildiği açıklanmalıdır. Fatura bulunması giderin gerçekliğini gösterebilir; giderin karşı tarafa yüklenmesinin dayanağı ayrıca belirlenir.

Sürastarya alacağı fesih öncesinde doğmuşsa ilgili dönem ve sözleşme oranı gösterilir. Henüz kullanılmamış sürastarya süresinin tamamı, sırf fesih gerçekleşti diye doğmuş alacak kabul edilmemelidir. Yükleme limanında sürastarya parası kendine özgü doğum ve hesap kurallarına tabidir. Fesih tazminatıyla bu alacak ayrı satırlarda tutulmalıdır.

Taşıtanın yaptığı navlun veya gider avansı da hesaba girer. Avansın tamamen kaybedildiği veya tamamen iade edileceği peşinen söylenemez. Önce karşılıklı alacaklar belirlenir, sonra ödeme ve uygun mahsuplar değerlendirilir. Aynı avans hem taşıyanın elinde tutulup hem toplam borçta hiç ödenmemiş gibi gösterilmemelidir.

Yüzde 30 oranı neden sabit ve nihai bir ceza değildir?

Kanun, tereddüt hâlinde kararlaştırılan toplam navlunun yüzde otuzunu yoksun kalınan kazanç sayar. Dolayısıyla oran yalnız kazanç kaybı kalemiyle ilgilidir. Fesih tarihine kadar doğmuş diğer alacaklar veya yüklü eşyanın geri çıkarılmasından doğan ayrı sonuçlar bu oran içinde otomatik olarak erimez. Toplam borcu sadece yüzde otuzla kapatan genel bir cümle maddeyi eksik yansıtır.

Oranın uygulanacağı taban kararlaştırılan toplam navlundur. Sözleşmedeki başka ücretler, vergiler veya üçüncü kişi faturaları açıklamasız olarak bu tabana eklenmemelidir. Birden fazla sefer varsa hangi seferin feshedildiği ve ona ilişkin navlun belirlenir. Bütün sözleşmenin bedeli ile yalnız iptal edilen bölümün bedeli farklı olabilir.

Matematik olarak 100.000 birim navlunun yüzde otuzu 30.000 birimdir. Bu hesap, belirli bir dosyada ödenecek kesin toplamın 30.000 olduğu anlamına gelmez. Kanuni karinenin uygulanması, yeni sözleşmelerden elde edilen kazancın indirimi ve ayrıca doğmuş alacaklar birlikte değerlendirilir. Örnek yalnız oran hesabını gösterir; gerçekleşmiş bir müvekkil dosyası değildir.

Yoksun kalınan kazanç konusunda ayrıntılı belge varsa bunlar incelenir. Gerçek hesap, gelirle maliyetin ilişkisini açıklamalıdır. Sözleşmenin bütün navlununu hem kazanç kaybı olarak talep edip hem aynı maliyeti ayrı zarar olarak eklemek mükerrerlik yaratabilir. Karine, hesap açıklamasının tamamen terk edilmesi için gerekçe değildir.

Taşıyan başka bir taşıma işi bulursa tazminat azalır mı?

TTK m.1158/2, feshedilen sözleşmenin ifası için gereken süre içinde yeni navlun sözleşmeleri yapılmasıyla elde edilen kazancın tazminattan indirilmesini ister. Kanunda belirtilen zaman aralığı önemlidir. Taşıyanın çok daha sonraki ve farklı bir dönemde elde ettiği her gelir aynı indirime otomatik olarak konu olmaz. Yeni işin eski sözleşmeyle zaman bağlantısı açıklanmalıdır.

İndirilecek kalem yeni sözleşmenin yalnız brüt navlun rakamı değil, maddede belirtilen kazançtır. Yeni seferin gerektirdiği harcama ve süre ilişkisi değerlendirilir. Bununla birlikte maliyetler açıklamasız biçimde artırılarak yeni işten hiç kazanç elde edilmediği sonucu üretilemez. Sözleşme, sefer kaydı ve hesap belgeleri birbirini doğrulamalıdır.

Taşıtanın bu indirim iddiası varsa hangi geminin, hangi tarihlerde ve hangi iş için kullanıldığını somutlaştırması önemlidir. Yeni sözleşmenin sadece varlığı, aynı süreyi bütünüyle kapsadığını göstermeyebilir. Önceki sefer için ayrılmış sürenin bir kısmı boş, bir kısmı başka işte kullanılmış olabilir. Hesap bu ayrımı görünür kılmalıdır.

Taşıyan da talebini hazırlarken indirimi yok saymamalıdır. Yoksun kalınan kazançla yerine geçen işten kazanılan tutar aynı dosyada açıklanır. Böylece tazminat, gerçekleşmemiş bir ekonomik kaybın iki kez karşılanması sonucunu doğurmaz. Uyuşmazlıkta indirimin miktarı belgelere göre belirlenir; yalnız yeni iş bulunduğu söylentisi yeterli hesap değildir.

Yük gemiye alınmışsa fesih sonrası ne yapılır?

TTK m.1158/3, taşıyanın eşyanın boşaltılması için gereken süreyi beklemesini zorunlu kılar. Bu süre yükleme veya sürastarya süresinden sayılmaz. Dolayısıyla geri çıkarma süresini normal yükleme hesabına ekleyip aynı saatleri ayrıca başka bir başlıkta talep etmek doğru değildir. Fesih sonrası özel boşaltma aşaması ayrı tutulmalıdır.

Taşıyan, taşıtanın eşyanın gemiden çıkarılması nedeniyle yol açtığı bütün gider ve zararları isteyebilir. Kanun bu zararın kaybedilen zaman karşılığı sürastarya ücretinden az olamayacağını da belirtir. Buradaki alt ölçü ile fesih öncesinde doğmuş sürastarya alacağı farklıdır. Aynı zaman dilimi iki farklı başlık altında yeniden hesaplanmamalıdır.

Boşaltılan eşyanın kime, hangi yerde ve hangi belgeyle teslim edileceği belirlenir. Taşıma belgesi düzenlenmişse onun durumu da kontrol edilir. Hukuki fesih bildirimi, yükün fiziksel olarak kendiliğinden taşıtana döndüğü anlamına gelmez. Terminal, liman ve gümrük işlemlerinin ilgili mevzuata uygun tamamlanması ayrıca gerekir.

Gider hesabında fiilen yapılan boşaltma, muhafaza ve teslim işlemleri belgelenir. Genel bir iptal faturası, bütün bu işlemlerin gerçekleştiğini tek başına göstermez. Teklif edilen maliyetle kesin harcama ayrılır. Sonradan iade alınmış bir tutar da nihai zarar hesabından çıkarılmalıdır.

Birden çok yolculuk veya taşıtan varsa fesih nasıl etkilenir?

TTK m.1158/4, birden fazla yolculuk yapılacak sözleşmede henüz başlamamış seferler için fesih hakkının ayrı ayrı veya birlikte kullanılmasına izin verir. Daha önce tamamlanan seferle gelecekte yapılacak seferler aynı hesapta belirsiz bırakılmamalıdır. Bildirim, hangi yolculukları kapsadığını açıkça göstermelidir.

Geminin farklı kısımları için bağımsız yolculuk çarterleri yapılmışsa TTK m.1162 ayrıca önem taşır. Eşyanın gemiden çıkarılması diğer yolculuğu geciktirecek veya aktarmaya neden olacaksa, diğer bütün taşıtanların onayı olmadan boşaltma istenemez. Böylece bir taşıtanın feshi, diğerlerinin taşıma menfaatlerini sınırsız biçimde değiştirme yetkisi vermez.

Bu durumda fesih hakkının kullanılması ile yükün hemen boşaltılması aynı talep değildir. Diğer sözleşmeler, yüklerin konumu ve operasyonun etkisi birlikte incelenir. Alınmış bir onayın hangi yükü ve hangi boşaltma planını kapsadığı belirlenmelidir. Bir tarafın genel olumlu cevabı, bütün diğer taşıtanların onayı yerine geçirilmemelidir.

TTK 1225’teki tazminatsız fesih neden farklıdır?

TTK m.1225, ilgili ayırımda öngörülen kanuni engeller nedeniyle yolculuk başlamadan fesihte ayrı bir mali sonuç düzenler. TTK m.1158 ise burada incelenen taşıtanın yolculuk öncesi fesih hakkına ve tazminata ilişkindir. Bir sözleşmenin erken sona ermesi, hangi sebebe dayanırsa dayansın mutlaka tazminatsız olacağı anlamına gelmez.

Bu ayrım için mevcut kanuni engel nedeniyle yolculuk öncesi fesih rehberi incelenebilir. Önce fesih sebebi, sonra uygulanacak madde seçilir. Tarafın yalnız tazminattan kaçınmak için fesih yazısına farklı bir madde numarası eklemesi gerçek olayın niteliğini değiştirmez.

Taşıyanın başka bir sözleşme ihlali veya yükte ayrı bir zarar iddiası bulunuyorsa bunun hukuki dayanağı da ayrıca gösterilir. Fesih tazminatı, bağımsız ihlal zararı ve doğmuş ücret aynı talepler değildir. Hangi kalemin hangi olaya dayandığı açıklanınca hem savunma hem hesap incelemesi daha belirli hâle gelir.

Fesih bildirimi hazırlanırken hangi bilgiler yazılmalıdır?

Bildirimde sözleşmenin tarihi, tarafları, gemi ve sefer, fesih iradesi ve kapsanan yolculuk açık gösterilmelidir. Yetkili kişinin beyanı ile bildirimin karşı tarafa ulaştığı zaman belgelenir. Bu yazı TTK m.1224’teki özel şekil hükmünü m.1158’e otomatik olarak taşımamaktadır. Somut bildirimde sözleşme ve tacirler arasındaki bildirimlere ilişkin uygulanabilir kurallar ayrıca incelenmelidir.

Yük gemideyse geri çıkarma ve teslim düzeni ayrı açıklanır. Fesih hesabının kabul edilip edilmediği de açık tutulmalıdır. Sadece fesih bildirimi göndermek, taşıyanın sonradan belirlediği bütün rakamların kabul edildiği anlamına gelmez. Taraflar tutarda anlaşırsa hangi alacakların kapandığı ve hangi ihtilafların açık kaldığı mutabakata yazılır.

Fesih hesabı hangi sırayla kontrol edilir?

Hesapta farklı para birimleri varsa dönüşümün dayanağı ve zamanı gösterilmelidir. Birim değişikliği açıklanmadan tutarlar toplanmaz. Aynı masrafın kazanç kaybında ve doğmuş alacakta iki kez bulunup bulunmadığı kontrol edilir. Nihai tutar, yalnız karşı tarafın fatura toplamından değil belgelenmiş alacak ve indirimlerden oluşmalıdır.

Ödeme uyuşmazlığında süre ve başvuru nasıl belirlenir?

TTK m.1246, navlun sözleşmesinden doğan alacaklar için m.1188’i saklı tutarak bir yıllık zamanaşımı öngörür ve başlangıcı alacağın muacceliyetine bağlar. Bu nedenle fesih alacağının hangi anda istenebilir hâle geldiği belirlenmelidir. Yük zararına ilişkin m.1188’deki özel hak düşürücü süre bütün fesih alacaklarına doğrudan uygulanmamalıdır.

Görev, yetki, dava şartı arabuluculuk ve varsa tahkim düzeni somut talebe göre incelenir. Talep yalnız toplam rakamdan ibaret bırakılmaz; fesih sebebi, zaman çizelgesi, kazanç hesabı, yeni iş indirimi ve ödemeler dosyaya bağlanır. Böylece taşıtanın vazgeçme hakkı ile taşıyanın gerçek alacağının kapsamı birlikte değerlendirilebilir.

Taşıyanın tazminat hesabına verilecek cevap nasıl hazırlanır?

Taşıtanın cevabı, her kalemi aynı gerekçeyle reddeden tek cümleden oluşmamalıdır. Önce talep yoksun kazanç, önceden doğmuş ücret, geri çıkarma gideri ve diğer zarar olarak ayrılır. Kazanç kalemi için yüzde otuz karinesinin hangi navlun tutarına uygulandığı sorulur. Doğmuş ücrette ilgili sözleşme maddesi ve hizmet tarihi; boşaltma giderinde fiilî işlem ve ödeme belgesi kontrol edilir. Bu ayrım, haklı bir ücret itirazıyla fesih hakkının varlığına ilişkin tartışmanın birbirini gölgelemesini önler.

Taşıyan farklı bir tazminat tutarı ileri sürüyorsa, hesap hangi gelir ve maliyet verilerine dayanıyor sorusu cevaplanmalıdır. İptal edilen iş için öngörülen navlun, o iş yapılmadığı için ortaya çıkmayan maliyet ve aynı dönemin yeni işi ayrı gösterilir. Bir masrafın tasarruf edilmiş sayılmasıyla başka bir müşteriden yeni kazanç elde edilmesi farklı hesap hareketleridir. Aynı avantaj iki kez indirilmemeli; aynı maliyet de iki farklı zarar başlığında tekrar talep edilmemelidir.

Yüklü eşyanın geri çıkarılmasında kaybedilen zaman ayrıca izlenir. Fesih bildiriminin yapıldığı an ile boşaltmaya fiilen başlanması arasındaki sürenin neden geçtiği, boşaltmanın ne zaman tamamlandığı ve geminin başka iş için ne zaman hazır olduğu belgelenir. TTK m.1158/3’teki süre zararı açıklanırken, başka sebepten devam eden bekleme aynı kaleme eklenmemelidir. Hangi saatin hangi işlem nedeniyle kaybedildiği belirtilirse sürastarya ücretine dayanan alt ölçünün hesabı da denetlenebilir olur.

Mutabakat yapılacaksa kabul edilen tutarlarla açık kalan talepler ayrı yazılmalıdır. Bir taşıtan yalnız doğmuş liman ücretini ödemiş olabilir; bu ödeme kazanç kaybının da kabulü anlamına gelmez. Taşıyan avansın bir bölümünü iade etmişse hangi bakiye için hak saklı tutulduğu anlaşılmalıdır. Geniş bir ibra cümlesinin bağımsız yük hasarı veya üçüncü kişiye ait hakları da kapsadığı peşinen kabul edilmez. Her taraf yalnız kendi tasarruf edebildiği talep bakımından anlaşma yapmalıdır.

Son hesapta belge tarihiyle alacağın hukuki doğum anı ayrılır. Fesih sonrasında düzenlenen bir fatura, fesih öncesinde gerçekleşmiş hizmete ait olabilir. Buna karşılık önce düzenlenen proforma, henüz verilmemiş hizmetin kesin ücretini göstermez. Bu nedenle dosyanın kronolojisi yalnız faturaları tarih sırasına koymakla tamamlanmaz; sözleşme, ifa, fesih, yeni iş ve ödeme aşamaları birlikte gösterilir.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar ve kapsam

Doğrudan dayanak TTK m.1158; bağlantılı hükümler m.1162, m.1225 ve m.1246’dır. Resmî Gazete kanun yayımı kabul edilen metni içerir. Arşiv metni bütün kanunun güncel konsolide sürümü olarak sunulmamaktadır; somut sözleşme, bildirim ve uygulanacak hukuk ayrıca incelenir.