Uçak Kazası Sonrası Enkaz ve Deliller Korunmak Zorunda mı? İlk Tedbirler | 2920 m.11 (2026)
Kısa ve net cevap: Evet. 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu’nun 11. maddesine göre zorunlu kurtarma ve yardım işlemleri ile can ve mal güvenliğini korumaya yönelik tedbirler dışında, kaza araştırma ve incelemesinin sağlıklı yürütülmesini engelleyecek işler yapılamaz ve delillerin aynen muhafazası sağlanır. Bu konuda gerekli tedbirleri mahallî mülkî amirler alır. Dolayısıyla bir sivil hava aracı kazasından sonra enkazın yerini değiştirmek, parçaları toplamak, kayıt cihazlarına müdahale etmek veya kaza alanını temizlemek ancak can kurtarma, yangın, çevresel tehlike veya benzeri zorunlu güvenlik nedeni varsa ve yapılan değişiklik mümkün olduğunca kayıt altına alınarak gerçekleştirilebilir.
2920 m.11 neden delillerin aynen korunmasını emrediyor?
Hava aracı kazasının nedenini ortaya çıkarabilmek için kaza yerinin ilk hâli büyük önem taşır. Enkaz dağılımı, çarpma izleri, kontrol yüzeylerinin konumu, motor ve pervane izleri, yangının başlangıç noktası, yakıt durumu, kokpit göstergeleri, uçuş kayıt cihazları ve elektronik hafızalar olayın nasıl geliştiğini anlamaya yardımcı olabilir.
Kaza alanının inceleme heyeti gelmeden değiştirilmesi, kritik teknik bilginin geri dönülmez biçimde kaybolmasına yol açabilir. M.11 bu nedenle yalnız “delilleri yok etmeyin” demekle kalmaz; araştırma ve incelemeyi engelleyecek işlerin yapılmamasını ve delillerin aynen muhafaza edilmesini emreder.
Can kurtarmak için enkaza müdahale edilebilir mi?
Evet. Kanun zorunlu kurtarma ve yardım işlemlerini delil koruma kuralının açık istisnası olarak sayar. Yaralıya ulaşmak için gövdenin kesilmesi, koltuğun sökülmesi, kapının zorlanması veya yangın söndürme amacıyla parçaların yerinin değiştirilmesi gerekebilir. İnsan hayatının korunması teknik delilin olduğu yerde bırakılmasından önce gelir.
Ancak mümkünse müdahale öncesi ve sırasında fotoğraf veya video çekilmesi, hareket ettirilen parçaların ilk konumunun işaretlenmesi ve yapılan işlemlerin kurtarma tutanağına yazılması gerekir. Böylece hayat kurtarma amacıyla yapılan zorunlu değişikliklerin teknik incelemeye etkisi azaltılır.
Yangın veya patlama riski varsa ne yapılır?
Yakıt sızıntısı, lityum batarya yangını, basınçlı tüp, piroteknik sistem, tehlikeli madde veya benzeri risk varsa can ve mal güvenliğini koruyucu tedbir alınabilir. Kaza yerinin güvenli hâle getirilmesi, m.11’in izin verdiği istisna kapsamındadır.
Tehlikeli parçaların yerinin değiştirilmesi gerekiyorsa işlemin nedeni ve yeni konum mümkün olduğunca belgelenmelidir. Teknik inceleme heyetine hangi parçaya kim tarafından, hangi saatte ve hangi güvenlik gerekçesiyle müdahale edildiği aktarılmalıdır.
Enkaz kaldırma işlemi ne zaman yapılabilir?
Kaza yeri yol, pist, yerleşim veya başka bir kritik alanı kapatıyor olsa bile enkazın rutin temizlik işlemi gibi derhal kaldırılması doğru değildir. Önce emniyet incelemesi ve gerekiyorsa adli inceleme bakımından yetkili makamların değerlendirmesi alınmalıdır. İnceleme için gerekli tespitler tamamlandıktan sonra kaldırma planı yapılır.
Havaalanında pistin uzun süre kapalı kalması ciddi operasyonel sonuç doğurabilir; ancak ticari baskı delil koruma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. İnceleme heyeti, havaalanı işletmecisi, kolluk ve gerekiyorsa savcılık koordineli biçimde hangi parçaların ne zaman taşınacağını belirlemelidir.
Mahallî mülkî amirin görevi nedir?
2920 m.11, gerekli koruma tedbirlerini alma görevini açıkça mahallî mülkî amire verir. Kaza yerinin bulunduğu il veya ilçedeki mülki idare, kolluk ve diğer kamu birimlerini koordine ederek alanın kontrol altına alınmasını sağlar. Yetkisiz kişilerin girişinin engellenmesi, güvenlik şeridi oluşturulması ve delillerin korunması bu tedbirler arasındadır.
Mülki idarenin görevi teknik kaza sebebini belirlemek değildir. Teknik araştırma ve inceleme m.12 ve devamında düzenlenen havacılık emniyeti makamlarınca yürütülür. Yerel makamın temel görevi, inceleme başlayana kadar olay yerini korumak ve kamu güvenliğini sağlamaktır.
Kolluk kaza yerinde ne yapar?
Polis veya jandarma, mülki idare ve adli makamların talimatları doğrultusunda kaza çevresini güvenlik altına alabilir, giriş-çıkışı kontrol edebilir, tanıkları belirleyebilir ve adli delilleri koruyabilir. Havacılık teknik inceleme heyeti geldiğinde teknik delillere erişim konusunda koordinasyon sağlanır.
Kolluğun adli görevi ile emniyet incelemesinin amacı farklıdır. Adli süreç kusur veya suç şüphesini araştırabilir; emniyet incelemesi ise kazanın neden ve oluş şeklini ortaya çıkarıp tekrarını önlemeyi hedefler. Aynı fiziksel delile her iki sürecin de ihtiyacı olabileceği için kurumlar arası koordinasyon zorunludur.
Ulaşım Emniyeti İnceleme Merkezi gelmeden parçalar sökülebilir mi?
Kurtarma ve acil güvenlik zorunluluğu yoksa teknik parçaların sökülmesi, test edilmesi veya yerinin değiştirilmesi inceleme heyetinin onayı olmadan yapılmamalıdır. Motor, pervane, rotor, uçuş kumandaları, aviyonik cihazlar ve elektronik kayıt birimleri inceleme açısından kritik olabilir.
2026 itibarıyla Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Ulaşım Emniyeti İnceleme Merkezi hava aracı kazaları ve ciddi olaylarına ilişkin nihai raporlar yayımlamaktadır. İşletmeci olay sonrasında merkezin ve diğer yetkili birimlerin talimatlarını takip etmelidir.
Uçuş veri kaydedicisi ve kokpit ses kaydedicisine kim müdahale edebilir?
FDR, CVR ve diğer kayıt cihazları yüksek değerli teknik delildir. Yetkisiz kişinin cihazı açması, veriyi indirmesi veya kayıt üzerinde işlem yapması delil bütünlüğünü ve incelemenin güvenilirliğini zedeler. Cihazlar uzman inceleme zinciri içinde korunmalıdır.
Kaza alanında cihaz bulunduğunda yeri fotoğraflanmalı, fiziksel durumu kaydedilmeli ve yetkili inceleme makamının prosedürüne göre teslim edilmelidir. Verinin kopyalanması ve analizi teknik uzmanlık ve uygun ekipman gerektirir.
Telefon, tablet ve elektronik uçuş çantaları delil olabilir mi?
Evet. Tablet üzerindeki elektronik uçuş çantası kayıtları, rota planı, meteoroloji, performans hesapları veya uçuş uygulaması verileri teknik inceleme bakımından önem taşıyabilir. Pilot veya yolcu telefonları da belirli durumlarda zaman, konum, görüntü veya iletişim verisi içerebilir.
Elektronik cihazların hukuki incelemesi kişisel veri ve ceza muhakemesi kurallarına da tabidir. Teknik inceleme makamı ile adli makamların yetkileri birbirinden ayrılmalıdır. İşletme veya üçüncü kişi, sırf kendisinde cihaz bulunduğu için veriyi silmemeli ya da değiştirmemelidir.
Uçak bakım kayıtları da korunmalı mı?
Evet. M.11 doğrudan kaza yerindeki delili hedeflese de kazanın teknik araştırması bakımından hava aracının bakım geçmişi, arıza kayıtları, teknik log, parçaların ömür kayıtları, son bakım emirleri ve ertelenmiş arızalar kritik belgelerdir. İşleten ve bakım kuruluşu bu kayıtları değiştirmeden muhafaza etmelidir.
Kaza sonrası geriye dönük kayıt düzenlemek veya var olan kaydı değiştirmek ciddi hukuki sonuç doğurabilir. Eksik bir kayıt varsa eksiklik açıkça belirtilmeli, sonradan eklenen açıklamanın tarihi ve kaynağı görünür olmalıdır.
ATC ses kayıtları ve radar verileri korunur mu?
Hava trafik kontrol konuşmaları, radar izleri, ADS-B ve diğer seyrüsefer kayıtları olayın zaman çizelgesini kurmak için önemlidir. Hava seyrüsefer hizmeti sağlayıcıları bu kayıtları ilgili saklama ve emniyet prosedürlerine göre korur ve yetkili inceleme makamına sunar.
İşletmeci kendi uçuş takip ve ACARS benzeri verilerini de muhafaza etmelidir. Farklı kaynaklardan gelen zaman damgaları birbiriyle karşılaştırılarak olayın saniye saniye gelişimi analiz edilebilir.
Fotoğraf çekmek delili korumaya yardımcı olur mu?
Evet. Kaza yeri, enkaz dağılımı, hava aracının yönü, kokpit, koltuklar, kumanda konumları, çevre izleri ve hava koşullarının fotoğraf/video ile belgelenmesi ilk hâlin korunmasına yardımcı olur. Ancak fotoğraf çekmek parçaları hareket ettirme yetkisi vermez.
Resmî ekiplerin çektiği görüntüler tarih, saat ve konum bilgileriyle kayıt altına alınmalıdır. İşletme personelinin çektiği görüntüler de silinmeden saklanmalı ve gerektiğinde yetkili makama teslim edilmelidir.
Basın veya üçüncü kişiler kaza alanına girebilir mi?
Kaza alanı delil güvenliği ve fiziksel tehlikeler nedeniyle kontrol altında tutulur. Basın özgürlüğü, yetkisiz biçimde güvenlik şeridini aşma veya enkaza dokunma hakkı vermez. Görüntüleme için kamu makamlarının belirlediği güvenli alan ve kurallar uygulanır.
İşletme de kendi personelinin sosyal medya paylaşımını kontrol altına almalıdır. Kaza görüntülerinin erken ve kontrolsüz paylaşımı mağdurların mahremiyetini, ticari sırları ve inceleme sürecini olumsuz etkileyebilir.
Ceset veya kişisel eşyalar nasıl ele alınır?
Ölüm meydana gelen kazalarda cenaze ve kişisel eşyalara ilişkin işlemler adli makamların yetkisi altında yürütülür. Kimlik tespiti, otopsi, eşya teslimi ve yakınların bilgilendirilmesi ayrı prosedürlere tabidir. Teknik inceleme heyeti, tıbbi bulguların uçuş emniyeti bakımından önemli kısımlarını yetkili süreç üzerinden değerlendirebilir.
Yetkisiz personelin kişisel eşya toplaması veya ailelere doğrudan teslim etmesi doğru değildir. Eşyaların kime ait olduğu, nerede bulunduğu ve kim tarafından teslim alındığı kayıt zinciriyle korunmalıdır.
Çevre güvenliği için enkaza müdahale edilebilir mi?
Yakıtın su kaynağına sızması, tehlikeli kimyasal yayılması veya yangının çevreye sıçrama riski gibi durumlar can ve mal güvenliği kapsamındaki zorunlu tedbirleri gerektirebilir. Yetkili çevre, itfaiye ve acil durum birimleri gerekli müdahaleyi yapar.
Teknik delilin zarar görmesi kaçınılmazsa önce mümkün olduğunca konumu ve durumu belgelenmelidir. Emniyet inceleme makamı müdahalenin gerekçesi ve kapsamı hakkında bilgilendirilir.
Sigorta eksperi enkaza hemen müdahale edebilir mi?
Sigorta şirketi ve eksperin hasarı inceleme hakkı, teknik ve adli incelemeden önce enkaza müdahale etme yetkisi vermez. Eksper, yetkili makamların izin verdiği aşamada inceleme yapmalı ve delil zincirine zarar vermemelidir.
Sigorta tazminatı bakımından enkazın korunması zaten tarafların yararınadır. Parça kaybı veya izinsiz söküm hem emniyet incelemesini hem sigorta uyuşmazlığını güçleştirebilir.
İşletmeci enkazı ne zaman geri alabilir?
Teknik ve adli incelemeler bakımından gerekli tespitler tamamlandıktan ve yetkili makamlar serbest bıraktıktan sonra enkazın maliki veya işletmecisi teslim alabilir. 2920 m.16 ayrıca kaza sonucu enkaz hâline gelen hava aracının sahibi tarafından belirli süre içinde alınmasına ilişkin 90 günlük özel kural içerir.
Bu süre, olay yerindeki ilk delil koruma yükümlülüğünden farklıdır. M.11 ilk saat ve günlerde delilin korunmasını; m.16 ise inceleme sonrasında enkazın sahibi tarafından alınması ve muhafaza giderleri meselesini düzenler.
Delil koruma ile adli soruşturma arasındaki ilişki
Kazada ölüm, yaralanma veya suç şüphesi varsa Cumhuriyet savcılığı adli soruşturma başlatabilir. Teknik emniyet incelemesinin amacı cezai sorumluluk belirlemek değildir; fakat aynı olayın fiziksel delilleri her iki sürecin konusu olabilir.
2920 m.14, teknik inceleme raporunun ceza soruşturması bulunan hâllerde ilgili Cumhuriyet başsavcılığına verilmesine ilişkin özel hüküm içerir. Bu nedenle olay yerinde teknik ve adli delil zincirleri baştan koordine edilmelidir.
Delilin değiştirilmesi hangi hukuki sonuçları doğurabilir?
M.11’e aykırı biçimde delilin yok edilmesi, değiştirilmesi veya incelemeyi engelleme niteliğindeki davranışlar 2920 sayılı Kanun kapsamındaki idari sonuçların yanında somut fiile göre Türk Ceza Kanunu ve ceza muhakemesi bakımından da değerlendirilebilir. Özellikle adli soruşturmanın delillerine kasıtlı müdahale ağır sonuç doğurabilir.
Her müdahale suç değildir; kurtarma ve güvenlik için zorunlu müdahaleler kanunun açık istisnasıdır. Hukuki değerlendirmede müdahalenin amacı, zorunluluğu, ölçüsü ve kayıt altına alınıp alınmadığı belirleyicidir.
Kaza yerinde uygulanacak ilk saat kontrol listesi
- Can kurtarma ve acil sağlık müdahalesini başlatın.
- Yangın, yakıt, batarya ve tehlikeli madde risklerini kontrol altına alın.
- Kazayı m.10 uyarınca en hızlı şekilde yetkili makamlara bildirin.
- Güvenlik şeridi oluşturup yetkisiz girişleri engelleyin.
- Enkaz ve parçaların yerini zorunluluk dışında değiştirmeyin.
- Zorunlu taşınan parçaların ilk ve yeni konumunu kaydedin.
- Fotoğraf, video, ATC, uçuş takip ve bakım kayıtlarını muhafaza edin.
- FDR/CVR ve elektronik cihazlara yetkisiz müdahaleyi engelleyin.
- Tanıkların kimlik ve iletişim bilgilerini kaydedin.
- Teknik inceleme ile adli makamların talimatlarını koordine edin.
İlgili rehberler
- Sivil hava aracı kazasının bildirimi – 2920 m.10
- Zorunlu inişte bildirim ve gümrüklü havaalanı – 2920 m.9
- Türk hava sahasında uçuş yasağı ve kısıtlaması – 2920 m.7
Resmî kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi – 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu m.11.
- Ulaşım Emniyeti İnceleme Merkezi.
- Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü.
- Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı.
Sık Sorulan Sorular
Uçak kazasından sonra enkaza dokunmak yasak mı?
Can kurtarma, yardım ve güvenlik için zorunlu müdahaleler dışında enkaz ve deliller korunmalı, incelemeyi engelleyecek müdahale yapılmamalıdır.
Yaralıyı çıkarmak için gövde kesilebilir mi?
Evet. Can kurtarma m.11’in açık istisnasıdır; mümkünse yapılan değişiklikler fotoğraf ve tutanakla kaydedilir.
Pist açılsın diye enkaz hemen kaldırılabilir mi?
Yetkili teknik ve adli makamların gerekli tespitleri tamamlanmadan rutin biçimde kaldırılmamalıdır.
Kaza yerini kim güvence altına alır?
M.11 gerekli tedbirleri alma görevini mahallî mülkî amirlere verir; kolluk ve diğer birimler bu kapsamda görevlendirilir.
FDR veya CVR işletme tarafından okunabilir mi?
Kaza sonrasında kayıt cihazlarına yetkisiz müdahale edilmemeli; inceleme yetkili teknik süreç içinde yapılmalıdır.
Bakım kayıtları değiştirilebilir mi?
Hayır. Mevcut kayıtlar aynen korunmalı; sonradan yapılan açıklama varsa tarih ve kaynak açıkça gösterilmelidir.
Sigorta eksperi parçaları sökebilir mi?
Yetkili makamların serbest bırakması ve izin verdiği kapsam dışında teknik delile müdahale etmemelidir.
Basın kaza alanına girebilir mi?
Güvenlik şeridi ve kamu makamlarının giriş kısıtlamaları uygulanır; yetkisiz giriş ve enkaza müdahale mümkün değildir.
Yangın tehlikesi için parça taşınabilir mi?
Evet. Can ve mal güvenliği için zorunluysa taşınabilir; mümkün olduğunca ilk konum ve müdahale kayıt altına alınmalıdır.
Enkaz sahibi hava aracını ne zaman alabilir?
Teknik ve adli inceleme için gerekli süreç tamamlanıp serbest bırakıldıktan sonra; ayrıca m.16’daki enkazın alınmasına ilişkin 90 günlük kural dikkate alınır.
Sonuç: 2920 m.11’in temel kuralı, can kurtarma ve güvenlik zorunluluğu dışında kaza alanının değişmeden korunmasıdır. Teknik incelemenin güvenilirliği enkazın, elektronik kayıtların, bakım belgelerinin ve çevresel izlerin ilk hâline bağlıdır. Mahallî mülkî amir kaza yerinin korunması için gerekli tedbirleri alır; kolluk, teknik inceleme makamı ve varsa savcılık koordineli çalışır. Zorunlu müdahale yapılmışsa neden, zaman ve değişiklik mümkün olduğunca belgeye bağlanmalıdır.
Bu içerik 22 Eylül 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu’nun 11. maddesi esas alınarak hazırlanmıştır.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
