Ücretsiz Üstlenilen İşte Zarardan Sorumluluk: TBK 114

Bir işin ücretsiz üstlenilmesi, işi üstlenen kişinin verdiği zarardan sorumlu olmayacağı anlamına gelmez. Türk Borçlar Kanunu m.114 borçlunun kural olarak her türlü kusurdan sorumlu olduğunu belirtir. Aynı hüküm, sorumluluğun kapsamını işin özel niteliğine bağlar ve iş özellikle borçluya yarar sağlamıyorsa sorumluluğun daha hafif değerlendirilmesini öngörür. Bu düzenleme, ücretin bulunmaması ile sorumluluğun tamamen kalkmasını birbirinden ayırır.

Ücretsiz yapılan bir işte zarar talebi hazırlanırken önce gerçekten bir borç ilişkisinin bulunup bulunmadığı, hangi işin üstlenildiği ve bu işin hangi özenle yürütülmesi gerektiği belirlenir. Sonra ihlal, zarar, kusur ve işin borçluya sağladığı yarar incelenir. Ücretin sıfır olması tek başına bu incelemenin bütününü cevaplamaz. TBK m.114’e dayanan değerlendirme, işin niteliğine ve kanundaki özel sorumluluk hükümlerine bağlıdır; belirli bir yüzde üzerinden otomatik indirim hesabı değildir.

Önce ücretsiz bir sözleşmesel borç bulunup bulunmadığı belirlenir

Sözleşmeye dayalı sorumluluk için borçlunun yerine getirmeyi üstlendiği bir edim bulunmalıdır. Bir işin ücret karşılığı olmaması, tarafların hukuken bağlanma iradesini tek başına ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte günlük hayattaki her yardım veya dostane açıklama da sözleşmesel bir iş görme taahhüdü sayılmaz. TBK m.1 çerçevesinde karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamaları ile üstlenilen işin kapsamı ortaya konulmalıdır.

Yazışmalar, işin kabul edildiği kayıtlar, verilen talimatlar ve teslim edilmesi kararlaştırılan sonuç bu incelemede önemlidir. Ücret hakkında hiç konuşulmamasıyla açıkça ücretsiz iş üstlenilmesi aynı olgu değildir. Ayrıca sözleşme türünün ücret hakkını düzenleyen hükümleri varsa, işin gerçekten bedelsiz olup olmadığı o hükümlerle birlikte belirlenir. Bir faturanın henüz düzenlenmemiş olması, bütün hukuki ilişkinin ücretsiz olduğunu ispatlamaz.

Borç ilişkisinin kapsamı tespit edilmeden kusur değerlendirmesine geçilemez. İşin tamamı mı, belirli bir aşaması mı, sadece danışma mı üstlenilmiştir; buna ilişkin kayıtlar ayrılmalıdır. Sonradan ortaya çıkan başka işlerin ilk taahhüde dahil edildiği iddiası da belgelenmelidir. TBK m.114, kurulmamış bir borcu yaratmaz; mevcut borçtan doğan sorumluluğun değerlendirilmesini düzenler.

Ücret alınmaması ile borçluya yarar sağlanmaması aynı değildir

TBK m.114’ün kullandığı ölçüt yalnız ücret değildir. Kanun, özellikle işin borçlu için yarar sağlamadığı durumdan söz eder. Dolayısıyla inceleme, doğrudan ücret ödemesinin bulunup bulunmamasıyla sınırlanamaz. İşin başka bir sözleşmenin parçası olması, karşılıklı edimler içinde yer alması veya borçluya bağlı bir ekonomik yarar sağlaması, ilişkinin gerçek içeriğinin incelenmesini gerektirir.

Burada her türlü soyut ihtimalin yarar kabul edilmesi de doğru değildir. Dosyada ileri sürülen yararın ne olduğu ve üstlenilen işle nasıl bağlantı kurduğu açıklanmalıdır. Bir tarafın yalnız ticari işletme sahibi olması, somut işten mutlaka belirli bir karşılık aldığı sonucunu doğurmaz. Buna karşılık işin bedelinin başka bir sözleşme kaleminde karşılanmış olması, yalnız ücretsiz ibaresi kullanılarak göz ardı edilemez.

Sözleşme, teklif, ödeme düzeni ve tarafların karşılıklı yükümlülükleri birlikte okunur. Borçluya yarar sağlamayan iş bakımından kanunun öngördüğü daha hafif değerlendirme bu tespitten sonra yapılır. İndirim talebinin dayanağı açık olmalıdır: Borçlu yalnız ücret almadığını mı, yoksa işin kendisine herhangi bir yarar sağlamadığını mı ileri sürmektedir? İki açıklamanın ispat konusu aynı değildir.

Her türlü kusurdan sorumluluk kuralı korunur

TBK m.114’ün ilk cümlesi, borçlunun genel olarak her türlü kusurdan sorumlu olduğunu düzenler. Devamındaki hafif değerlendirme kuralı, ücretsiz işlerde yalnız ağır kusurdan sorumlu olunacağı biçiminde okunamaz. Böyle bir sonuç, kanunun genel kuralını değiştirir. Kusurun varlığı, derecesi ve sorumluluğun kapsamı ayrı sorular olarak ele alınmalıdır.

Beklenen davranışın belirlenmesinde işin niteliği önem taşır. Üstlenilen işin gerektirdiği bilgi, dikkat ve güvenlik koşulları, tarafların kararlaştırdığı kapsamla birlikte incelenir. Ücretsiz yapıldığı söylenen işin özensiz yürütülmesi nedeniyle oluşan zarar, sırf ödeme alınmadığı gerekçesiyle alacaklının üzerinde bırakılamaz. Hukuki değerlendirme, somut olarak yerine getirilmesi gereken borca dayanır.

Kusur derecesi hakkında kullanılan ifadeler teknik ve hukuki gerekçeyle desteklenmelidir. Bir işlemin başarısız sonuçlanmış olmasıyla borçlunun kusurlu davranması aynı tespit değildir. Öte yandan işin ücretsiz olması da kusursuzluk delili sayılmaz. Hangi davranışın gerekli olduğu, neyin yapıldığı ve aradaki farkın zarar üzerindeki etkisi gösterilmelidir.

Kusursuzluğu ispat yükü TBK 112’ye göre incelenir

TBK m.112, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesinden doğan zararda borçlunun kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe sorumlu olduğunu belirtir. Alacaklı, ileri sürdüğü sözleşmeyi, edimin ihlalini, zararı ve nedensel bağlantıyı ortaya koyar. Kusura ilişkin bu özel düzenleme, iş ücretsiz olduğu için kendiliğinden tersine dönmez.

TBK m.114’ün haksız fiil hükümlerine yaptığı kıyas atfı da m.112’deki özel ispat kuralını silmez. Bu nedenle haksız fiildeki genel kusur ispatı anlatımı aynen taşınarak sözleşmesel alacaklıya her durumda aynı ispat yükü yüklenmemelidir. Zarar ve kusurun ispatına ilişkin genel çerçeve, uygulanan sorumluluk sebebiyle birlikte okunmalıdır.

Borçlunun savunması, yalnız ücretsiz çalışıldığı açıklamasından ibaret kalmamalıdır. İşin hangi şartlarda kabul edildiği, hangi talimatların verildiği, gerekli özenin nasıl gösterildiği ve zararın neden kendi kusuruna bağlanamadığı somutlaştırılır. Daha hafif sorumluluk talebiyle hiç kusur bulunmadığı savunması ayrı dayanaklardır; biri diğerinin yerine geçmez.

Zarar hesabı, alınmayan hizmet bedeliyle sınırlanmaz

Ücretsiz işte ücret iadesi gündeme gelmemesi, başka bir zarar doğmadığını göstermez. İşin yürütülmesi sırasında malvarlığında meydana gelen kayıp, gerekli gider veya işin düzeltilmesi için katlanılan bedel kendi koşullarıyla değerlendirilir. İstenen kalemin gerçekten ihlalden doğduğu ve borçlunun sorumluluk alanına girdiği ortaya konulmalıdır.

Her harcama aynı nitelikte değildir. Zararın giderilmesi için gerekli harcamayla alacaklının başlangıçtaki iş kapsamını genişletmek için yaptığı yatırım ayrılır. Eski durumun düzeltilmesi ile daha üstün bir sonuç elde edilmesi aynı hesap kalemi sayılamaz. Dosyada kullanılan fatura, teknik rapor ve ödeme kaydının hangi kayba karşılık geldiği açıkça belirtilmelidir.

TBK m.50/2, zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkimin olayların olağan akışı ile zarar görenin aldığı önlemleri dikkate alarak hakkaniyete uygun belirleme yapmasını düzenler. Bu hüküm, hiçbir zarar açıklaması yapılmadan rastgele tutar istenmesini haklı kılmaz. Önce kaybın doğduğu ve ihlalle bağlantısı ortaya konulur; miktarın tam belirlenememesinin sebebi ayrıca açıklanır.

Daha hafif değerlendirme belirli bir indirim yüzdesi değildir

TBK m.114’te ücretsiz işler için yarı oranında, belirli bir üst sınıra kadar veya yalnız hizmetin piyasa bedeliyle sınırlı sorumluluk öngörülmemiştir. Kanunun ölçütü işin özel niteliği ve özellikle borçluya yarar sağlamamasıdır. Bu nedenle talep veya savunmada kullanılacak değerlendirme, somut işin özelliklerini göstermelidir.

TBK m.51, tazminatın kapsamının ve ödeme biçiminin durumun gereği ve özellikle kusurun ağırlığı dikkate alınarak belirlenmesini düzenler. Tazminat miktarının belirlenmesi ile TBK m.114’ün işin niteliğine ilişkin ölçütü aynı dosyada birlikte değerlendirilir. Hesaplanan ekonomik kayıp ile hukuken yükletilecek tutarın gerekçesi ayrı gösterilir.

Daha hafif değerlendirme isteyen borçlu, işin neden kendisine yarar sağlamadığını ve bu özelliğin sorumluluk kapsamına nasıl yansıtılmasını istediğini açıklamalıdır. Alacaklı ise yarar, kusurun ağırlığı veya üstlenilen özel özen hakkında karşı delillerini sunar. Kanun bir değerlendirme ölçütü koyar; tarafların önceden ilan ettiği tek bir oranı zorunlu sonuç hâline getirmez.

Zarar görenin davranışı ayrıca incelenir

TBK m.52, zarar görenin zarara rızası, zararın doğmasına veya artmasına etkisi ve tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştıran davranışı hakkında düzenleme içerir. Bu hüküm, m.114’ün kıyas atfı kapsamında sözleşmeye aykırılıkta da değerlendirilir. Ücretsiz iş kabul edilmiş olması, tek başına her özensiz davranışa veya her zarara rıza verildiği anlamını taşımaz.

İndirim iddiasında hangi davranışın zararı doğurduğu ya da artırdığı gösterilmelidir. Verilen bilginin eksikliği, işin yürütülmesine etkisi veya zararın büyümesine ilişkin iddia, kayıtlarla ilişkilendirilir. Soyut biçimde alacaklının da dikkatli olması gerektiğini söylemek, somut nedensellik incelemesinin yerine geçmez. Zarar görenin katkısı nedeniyle indirim ayrı bir hukuki dayanak olarak ele alınır.

İşin borçluya yarar sağlamaması ile alacaklının zarara katkısı aynı gerekçe değildir. Bu iki başlığın birbirine karıştırılması, hangi olgunun hangi sonuca bağlandığını belirsizleştirir. İncelemede önce zarar, sonra sorumluluk ve bundan sonra uygulanacak indirim nedenleri açık biçimde gösterilmelidir.

Ücretsiz işte sorumsuzluk kaydının sınırı

TBK m.115, ağır kusurdan sorumlu olunmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşmayı kesin hükümsüz sayar. Tarafların işin ücretsiz olduğunda anlaşması, ağır kusura ilişkin bu emredici sınırı kaldırmaz. Sorumluluğun kanunen daha hafif değerlendirilmesi ile önceden kararlaştırılmış sorumsuzluk kaydı farklı hukuki meselelerdir.

Uzmanlık gerektiren hizmet, meslek veya sanatın yalnız kanun veya yetkili makam izniyle yürütülebildiği hâllerde m.115/3 hafif kusurdan sorumsuzluğa ilişkin önceden yapılan anlaşmayı da kesin hükümsüz sayar. İncelemede faaliyetin bu koşullara girip girmediği belirlenir. Her teknik işin veya her mesleki unvanın bu fıkra kapsamına otomatik girdiği söylenemez; kanundaki izin şartı araştırılır.

Bir sözleşmede sorumluluk kaydı bulunması, mahkemeyi m.114’ü uygulamaktan alıkoymaz; ancak kayıt geçersizse değerlendirme onun sınırları içinde tutulamaz. İşin niteliği, kusurun derecesi ve özel kanun hükümleri birlikte ele alınır. Belgenin başına ücretsiz hizmet yazılması, bu incelemeyi ortadan kaldıran genel bir bağışıklık oluşturmaz.

Yardımcı kişinin verdiği zarar farklı bir sorumluluk başlığıdır

İşin bir yardımcı kişiye gördürülmesi hâlinde TBK m.116 ayrıca önem taşır. Borcun ifasını veya borç ilişkisinden doğan hakkın kullanılmasını yardımcısına bırakan kişi, yardımcının işi yürütürken karşı tarafa verdiği zarar bakımından kanundaki sorumluluk düzenine tabidir. İşin ücret alınmadan üstlenilmiş olması, yardımcının davranışını hukuken ilgisiz hâle getirmez.

TBK m.115’teki kişinin kendi kusuruna ilişkin anlaşmayla m.116’daki yardımcı sorumluluğuna ilişkin anlaşmanın sınırları birbirinden ayrılmalıdır. İfa yardımcısının verdiği zarar konusunda açıklanan düzenleme, doğrudan borçlunun yaptığı işlemin değerlendirilmesinden farklıdır. Hangi kişinin hangi işi hangi yetkiyle yürüttüğü dosyada açık olmalıdır.

Bağışlama ve vekâlet gibi özel sözleşme hükümleri korunur

Ücretsiz ilişkilerin tamamı tek bir sorumluluk rejimine tabi değildir. TBK m.294, bağışlayanın bağışlamadan doğan zarardan ağır kusuru bulunmadıkça sorumlu olmadığını ve ayrıca verilmiş garanti sözünü ayrı düzenler. Bu özel kuralı, ücret alınmadan üstlenilmiş her iş için genel ilke hâline getirmek doğru değildir. Önce ilişkinin gerçekten bağışlama mı yoksa başka bir sözleşme mi olduğu belirlenir.

Vekâlet bakımından TBK m.506, üstlenilen işin vekâlet verenin haklı menfaatleri gözetilerek sadakat ve özenle yürütülmesini gerektirir. Özen ölçüsünü, benzer alanda işi üstlenen basiretli vekilin göstermesi gereken davranış üzerinden tanımlar. Ücretin bulunup bulunmaması, bu özel davranış ölçüsünün değerlendirme dışı bırakılmasına gerekçe yapılamaz.

Genel sorumluluk hükmü, özel sözleşme kuralı ve emredici sınır aynı dosyada doğru sırayla uygulanmalıdır. Yalnız ücretsiz kelimesinden hareketle bütün özel hükümleri bir kenara bırakmak, kanunun sözleşme türleri arasında yaptığı ayrımı ortadan kaldırır. Başvuru dosyasında seçilen sözleşme türünün dayanağı gösterilmelidir.

Talep ve savunma dosyası hangi kayıtları içermelidir?

Dosyada işin kabulü, kapsamı ve teslim koşulları bir arada bulunmalıdır. Ücret alınmadığı iddiasının dayanağı, tarafların başka karşılıklı edimleri ve işin borçluya sağladığı ileri sürülen yarar ayrıca kaydedilir. Ardından beklenen davranış, gerçekleşen işlem ve zarar arasındaki bağlantı kurulmalıdır. Böylece ücretsizliğe ilişkin açıklama, ihlal ve hesap tartışmalarının üzerine örtülen genel bir ifade olarak kalmaz.

HMK m.190, m.194 ve m.199 kapsamında hangi vakıanın hangi belgeyle kanıtlanacağı belirlenir. Elektronik yazışmanın yalnız sonuç mesajı yerine görev ve kapsamı gösteren bütün ilgili bölümleri korunur. Teknik raporun hukuki sonuca karar vermesi beklenmez; rapor, davranışın işin gerektirdiği teknik ölçüye uygunluğunu ve zarar hesabının verilerini açıklamalıdır.

Talepte her zarar kaleminin miktarı ve kaynağı, savunmada ise her sorumsuzluk veya indirim iddiasının kanuni dayanağı gösterilir. Aynı olayın tekrar anlatılması yerine, sözleşme, yarar, özen, ihlal, zarar ve indirim başlıklarının birbirine nasıl bağlandığı açıklanır. Bu yöntem, TBK m.114’ün somut iş üzerinden uygulanmasını sağlar.

İşin kapsamı hakkında önceden açıklanan sınırlar nasıl etkili olur?

Bir işin hangi bölümünün üstlenildiğine ilişkin kayıtlar, sorumluluğun konusunu belirler. Yapılması kabul edilen işin sınırıyla doğmuş bir borçtan sorumlu olunmayacağına ilişkin kayıt aynı değildir. İlkinde edimin kapsamı, ikincisinde ihlalin hukuki sonucu tartışılır. Ücretsiz işte bütün açıklamalar tek bir sorumsuzluk kaydı sayılmadan, tarafların gerçek ve ortak iradesi TBK m.19 çerçevesinde belirlenmelidir.

Kapsam belgesinde teslim edilecek çalışma, kullanılacak bilgi, işin tamamlanma ölçüsü ve karşı tarafın sağlayacağı veriler açıkça yer almalıdır. Böyle bir belirleme, hangi sonucun vaat edildiğini ve hangi davranışın değerlendirmeye alınacağını gösterir. Ancak kapsam açıklamasının içine yerleştirilmiş ağır kusurdan sorumsuzluk hükmü, başlığı nedeniyle TBK m.115 denetiminden kurtulmaz. Belgenin adı ile içerdiği hukuki düzenleme ayrılır.

İşin yürütülmesi sırasında kapsam değiştirilmişse yeni açıklamaların tarihi ve karşı tarafın kabulü saklanır. Sonradan eklenen işin önceki ücretsiz taahhüde dahil olduğu veya ayrı bir ücretli ilişki oluşturduğu iddiası, yazışma ve işlem kayıtlarıyla karşılaştırılır. Bir sonraki aşamanın yapılmamış olması, o aşamanın gerçekten üstlenildiği belirlenmeden borca aykırılık sayılmaz. Bunun yanında açıkça üstlenilmiş işin yerine getirilmemesi, yalnız ücret alınmadığı belirtilerek açıklanmış olmaz.

Tarafların görevlendirme ve kapsam kayıtlarını koruması, sonradan ortaya çıkan uyuşmazlıkta farklı anlatımların hangi belgeye dayandığını gösterir. Bu kayıtlar zararı veya kusuru tek başına ispatlamaz; fakat davranışın hangi borca göre değerlendirileceğini belirler. Sorumluluğun daha hafif değerlendirilmesi de ancak bu borç ve işin gerçek niteliği ortaya konulduktan sonra tartışılabilir.

Sık sorulan sorular

Ücretsiz iş yapan kişi hiçbir zarardan sorumlu değil midir?

Hayır. TBK m.114 kural olarak her türlü kusurdan sorumluluğu korur. İşin özellikle borçluya yarar sağlamaması sorumluluğun daha hafif değerlendirilmesinde dikkate alınır; genel bir sorumsuzluk oluşturmaz.

Ücret alınmadığında yalnız ağır kusurdan mı sorumlu olunur?

TBK m.114 böyle bir genel kural koymaz. Her türlü kusurdan sorumluluk ile kapsamın daha hafif değerlendirilmesi ayrıdır. Bağışlama için TBK m.294’teki özel düzenleme bütün ücretsiz işlere uygulanamaz.

Ücretsiz işte sorumluluk yarı oranında mı azalır?

Kanunda böyle sabit bir oran yoktur. İşin niteliği, borçluya sağladığı yarar, kusurun ağırlığı ve uygulanacak diğer sorumluluk hükümleri değerlendirilir. İndirim isteminin somut olgulara ve ilgili hükme dayandırılması gerekir.

Ücret alınmadığını göstermek kusursuzluğu ispatlar mı?

Hayır. Sözleşmeye aykırılıkta TBK m.112’nin kusura ilişkin ispat düzeni uygulanır. Ücretsizliğin tespitiyle işin gereken özenle yapıldığının ispatı farklı konulardır. Borçlu kendi davranışını ve işin yürütülme koşullarını açıklamalıdır.

Sorumluluk alınmayan ücret tutarıyla sınırlı mıdır?

TBK m.114 böyle bir üst sınır öngörmez. İş nedeniyle meydana gelen zarar ve sorumluluğun kapsamı incelenir. Hizmet bedelinin bulunmaması, malvarlığında başka kayıp veya gerekli gider oluşmadığını göstermez.

Ücretsiz hizmette ağır kusur için sorumsuzluk anlaşması yapılabilir mi?

TBK m.115 ağır kusurdan sorumlu olunmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşmayı kesin hükümsüz sayar. Ücretsiz hizmet kaydı bu emredici sonucu değiştirmez. İzne bağlı uzmanlık faaliyetlerinde hafif kusur bakımından da özel sınır vardır.

Alacaklının işin ücretsiz olduğunu kabul etmesi zarara rıza mıdır?

Tek başına değildir. TBK m.52 bakımından zarara rıza veya zararın doğmasına ya da artmasına etki eden davranış ayrıca belirlenir. Ücretsizliği kabul etmekle zarar verici davranışı kabul etmek aynı hukuki açıklama değildir.

Ücretsiz vekâlette özen borcu bulunur mu?

TBK m.506 vekilin sadakat ve özenle hareket etmesini ve benzer alanda iş üstlenen basiretli vekilin davranış ölçüsünü düzenler. Ücretin bulunmaması bu özel özen incelemesini kaldırmaz; genel ve özel hükümler birlikte ele alınır.