Uluslararası Eşya Taşıma Sözleşmesine Hangi Hukuk Uygulanır? MÖHUK m.29 | 2026

MÖHUK m.29 Neyi Düzenler?

MÖHUK m.29, eşyanın uluslararası taşınmasına ilişkin sözleşmeden doğan borç ilişkisine hangi ülke hukukunun uygulanacağını düzenleyen özel kanunlar ihtilâfı kuralıdır. Taşıyıcının taşıma borcu, gönderenin ücret ve bilgi verme yükümlülükleri, sözleşmesel teslim şartları ve sözleşmeden doğan diğer borçlar bu statü altında değerlendirilir.

Madde yolcu taşımasını değil “eşyanın taşınmasına ilişkin sözleşmeleri” hedefler. Ayrıca tek seferlik çarter sözleşmeleri ile esas konusu eşya taşıma olan diğer sözleşmeleri açıkça kapsar. Sözleşmenin adı taşıma sözleşmesi olmasa bile esas edim eşyanın bir yerden başka yere taşınmasıysa m.29’un kapsamı incelenir.

Ancak m.29 tek başına bütün taşıma uyuşmazlıklarının cevabı değildir. Karayolu, havayolu, demiryolu veya deniz taşımasında Türkiye’nin taraf olduğu ve somut olaya doğrudan uygulanan milletlerarası sözleşme varsa MÖHUK m.1/2 uyarınca o sözleşme hükümleri saklıdır. Bu nedenle ilk aşamada taşıma türü ve uygulanabilir milletlerarası sözleşme belirlenmelidir.

Taraflar Uluslararası Taşıma Sözleşmesinde Hukuk Seçebilir mi?

Evet. MÖHUK m.29/1 eşya taşıma sözleşmelerinin tarafların seçtiği hukuka tabi olduğunu açıkça düzenler. Türk ihracatçı ile Alman lojistik şirketi, aralarındaki taşıma sözleşmesine Türk hukukunun veya Alman hukukunun uygulanacağını kararlaştırabilir.

Seçim maddesi, uyuşmazlık çözüm hükmünden ayrı yazılmalıdır. “Hamburg Mahkemeleri yetkilidir” cümlesi ile “sözleşmeye Alman hukuku uygulanır” cümlesi aynı hukukî işlevi görmez. Yetkili mahkeme, tahkim ve uygulanacak hukuk ayrı başlıklardır.

Hukuk seçimi, emredici milletlerarası taşıma sözleşmelerinin uygulanmasını ortadan kaldırmaz. Somut taşıma CMR veya başka bağlayıcı uluslararası rejimin şartlarını taşıyorsa, tarafların seçtiği hukuk bu rejimin emredici hükümlerini bertaraf edecek şekilde kullanılamaz. MÖHUK m.1/2 bu önceliği sistematik olarak korur.

Hukuk Seçimi Yoksa MÖHUK m.29/2 Nasıl Uygulanır?

Tarafların hukuk seçmediği durumda kanun, taşıyıcının esas işyeri üzerinden özel bir bağlantı kurar. Taşıyıcının sözleşmenin kurulduğu sıradaki esas işyerinin bulunduğu ülke aynı zamanda üç bağlantıdan en az biriyle örtüşmelidir: yükleme ülkesi, boşaltma ülkesi veya gönderenin esas işyerinin bulunduğu ülke.

Bu koşullardan biri gerçekleşirse, taşıyıcının esas işyerinin bulunduğu ülkenin sözleşmeyle en sıkı ilişkili olduğu kabul edilir ve o ülke hukuku uygulanır. Dolayısıyla yalnız “taşıyıcı Türk şirketidir” demek m.29/2 sonucuna ulaşmak için tek başına yeterli değildir; aynı ülkenin yükleme, boşaltma veya gönderenin esas işyeri bağlantılarından biriyle de örtüşmesi gerekir.

Örneğin taşıyıcının esas işyeri Türkiye’de, yükleme Mersin’de ve boşaltma Rotterdam’daysa, taşıyıcının esas işyeri ülkesi aynı zamanda yükleme ülkesidir. Hukuk seçimi yoksa m.29/2 Türk hukukunu işaret eder. Bununla birlikte somut taşımaya doğrudan uygulanacak milletlerarası sözleşme ayrıca uygulanır.

Taşıyıcının Esas İşyeri Nasıl Belirlenir?

Kanun “esas işyeri” kavramını kullanır. Taşıma fiilen bir şube tarafından gerçekleştirilse bile m.29/2’nin metni taşıyıcının esas işyerini başlangıç bağlantısı olarak alır. Şirketin ticaret sicili, yönetim merkezi, sözleşme belgeleri ve kurumsal yapı bu tespitte önem taşır.

Taşıyıcının birden fazla ülkede operasyon merkezinin bulunması, esas işyerinin nerede olduğu sorusunu ortadan kaldırmaz. Şube, acente ve alt taşıyıcıların varlığı asıl taşıyıcının sözleşmedeki kimliğinden ayrılmalıdır. Sözleşmeyi kimin taşıyıcı sıfatıyla üstlendiği konşimento, CMR taşıma senedi, rezervasyon teyidi, navlun faturası ve sözleşme metninden belirlenir.

Bir lojistik komisyoncusu ile fiili taşıyıcının farklı olması hâlinde hangi sözleşme ilişkisinin dava konusu edildiği ayrıca saptanır. M.29 uygulanırken davalı sıfatındaki kişinin her zaman sözleşmesel taşıyıcı olduğu varsayılmaz.

Yükleme ve Boşaltma Ülkesi Neden Önemlidir?

MÖHUK m.29/2, taşıyıcının esas işyeri ülkesinin yükleme veya boşaltma ülkesiyle örtüşmesini güçlü bağlantı kabul eder. Yükleme, taşıma konusu eşyanın sözleşmesel taşıma sürecine fiilen alındığı yer; boşaltma ise taşıma zincirinde sözleşmenin öngördüğü boşaltma konumudur.

Transit ülkeler bu kuralda sayılmamıştır. Mersin’den çıkan yük Bulgaristan üzerinden Almanya’ya gidiyorsa, Bulgaristan’dan geçilmesi tek başına m.29/2 bağlantısı oluşturmaz. Kanun yükleme, boşaltma ve gönderenin esas işyerini açıkça sayar.

Multimodal taşımada tek sözleşme altında deniz, kara ve demiryolu etapları varsa sözleşmenin esas konusu ve sözleşmesel yükleme/boşaltma yapısı incelenir. Her etap için ayrı sözleşme yapılmışsa her sözleşmenin statüsü ayrıca değerlendirilebilir.

Gönderenin Esas İşyeri Bağlantısı

Taşıyıcının esas işyeri ülkesi, gönderenin esas işyerinin bulunduğu ülkeyle aynıysa m.29/2’nin bağlantı koşulu yine gerçekleşir. Örneğin taşıyıcı ve gönderen Türkiye’de, yükleme Gürcistan’da ve boşaltma Almanya’da olsa bile taşıyıcının esas işyeri ülkesi ile gönderenin esas işyeri ülkesi aynıdır; maddenin karinesi Türk hukukunu işaret eder.

Gönderen kavramı, sözleşmeyi taşıyıcıyla yapan ve taşıma edimini talep eden taraf üzerinden belirlenir. Malların sahibi ile gönderen her zaman aynı kişi değildir. Incoterms kullanımı da gönderen sıfatını veya taşıma sözleşmesinin tarafını otomatik belirlemez; satış ve taşıma sözleşmeleri ayrı incelenir.

Fatura üzerindeki “shipper”, “consignor” veya başka ticari unvanlar sözleşmesel sıfatın tespitinde delildir fakat bütün ilişki birlikte değerlendirilir.

Tek Seferlik Çarter ve Esas Konusu Eşya Taşıma Olan Diğer Sözleşmeler

MÖHUK m.29/2 açıkça tek seferlik çarter sözleşmelerini ve esas konusu eşya taşıma olan diğer sözleşmeleri de madde hükümlerine tabi tutar. Böylece yalnız klasik taşıma senediyle kurulan sözleşmeler değil, taşıma ediminin ekonomik merkez olduğu farklı sözleşme yapıları da kapsama alınır.

Çarter sözleşmesinin zaman çarteri, sefer çarteri veya gemi kira niteliği taşıyan başka bir yapı olup olmadığı somut sözleşmeye göre belirlenir. Kanun “tek seferlik çarter” için açık hüküm kurduğundan, başka çarter türlerinin hukuki niteliği ayrıca analiz edilir.

Lojistik, depolama, gümrükleme ve dağıtım hizmetlerinin tek çatı sözleşmede birleştiği ilişkilerde esas edimin taşıma olup olmadığı belirlenir. Taşıma tali kalıyorsa genel m.24 veya ilgili başka özel kural gündeme gelebilir.

Daha Sıkı İlişkili Başka Hukuk Varsa Ne Olur?

MÖHUK m.29/3, hâlin bütün şartlarına göre eşya taşıma sözleşmesiyle daha sıkı ilişkili başka bir hukuk bulunması hâlinde sözleşmeye bu hukukun uygulanacağını düzenler. Bu hüküm, m.29/2’deki objektif karinenin istisnasıdır.

Taşımanın ekonomik merkezi, tarafların sürekli ticari ilişkisi, esas ifa organizasyonu, bağlı sözleşmeler ve diğer kuvvetli bağlantılar birlikte değerlendirilir. Tek bir tesadüfî unsur, daha sıkı ilişki istisnası için yeterli değildir.

Daha sıkı ilişki değerlendirmesi, uygulanacak hukukun taraf lehine sonuç vermesine göre değil, sözleşmenin objektif bağlantılarına göre yapılır. Hangi hukukun daha yüksek tazminat verdiği veya daha uzun zamanaşımı tanıdığı seçim ölçütü değildir.

Milletlerarası Taşıma Sözleşmeleri Neden Önce Kontrol Edilir?

MÖHUK m.1/2, Türkiye Cumhuriyeti’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümlerini saklı tutar. Uluslararası taşımacılık, bu kuralın en yoğun uygulandığı alanlardan biridir. Karayolu eşya taşımasında CMR; demiryolu, hava ve deniz taşımalarında ilgili şartları taşıyan milletlerarası düzenlemeler somut dosyada doğrudan uygulanabilir.

Bu sözleşmeler taşıyıcının sorumluluğu, sorumluluktan kurtulma sebepleri, tazminat sınırları, ihbar ve zamanaşımı gibi konularda özel hükümler içerebilir. MÖHUK m.29 ise sözleşme statüsünü belirleyen kanunlar ihtilâfı kuralıdır. İki düzenleme rakip değildir; uygulanabilir milletlerarası sözleşme öncelikle, boşluk kalan alanlarda ilgili ulusal hukuk tamamlayıcı olarak uygulanır.

Bu nedenle bir CMR uyuşmazlığında “sözleşmeye Türk hukuku seçildi” denilerek CMR hükümleri dışlanamaz. Önce taşımanın CMR’nin coğrafi ve maddi kapsamına girip girmediği tespit edilir.

Almanya–Türkiye ve Avrupa Karayolu Taşımalarında Hukuk

Türkiye ile Almanya, Hollanda, Fransa, Avusturya ve diğer Avrupa ülkeleri arasındaki ticari eşya taşımalarının önemli bölümü karayoluyla yapılır. Uluslararası karayolu taşıma sözleşmesi CMR şartlarını taşıyorsa taşıyıcının ziya, hasar ve gecikme sorumluluğu bakımından CMR hükümleri doğrudan önem taşır.

Taşıma senedinin düzenlenmemesi, sözleşmenin varlığını otomatik olarak ortadan kaldırmaz; taşıma ilişkisinin diğer delillerle ispatı mümkündür. Ancak taşıma senedi tarafları, malı, teslim şartlarını, çekinceleri ve taşıma zincirini göstermesi bakımından temel delillerden biridir.

MÖHUK m.29 özellikle CMR’nin düzenlemediği veya ulusal hukuka bıraktığı konularda sözleşme statüsünün tespitinde işlev görür. Tarafların seçtiği hukuk ve m.29/2-3 bağlantıları bu aşamada belirleyici olur.

Mersin Limanı Çıkışlı Deniz ve Multimodal Taşımalar

Mersin Limanı üzerinden yapılan ihracat ve ithalatta deniz taşıması çoğu zaman kara yolu ön ve son taşımayla birleşir. Taşıma tek bir multimodal sözleşmeyle üstlenilmişse, hasarın hangi etapta meydana geldiği ve hangi taşıma rejiminin uygulanacağı ayrıca belirlenir.

Konşimento şartları, taşıyıcının kimliği, yetki/tahkim kaydı, hukuk seçimi ve taşıma koşulları ayrıntılı incelenmelidir. Konşimentoda yazılı hukuk seçimi veya yetki kaydı, her durumda emredici uluslararası rejimleri bertaraf etmez.

Deniz taşımasındaki taşıyan, fiili taşıyan, taşıma işleri komisyoncusu ve liman işletmesi farklı kişiler olabilir. Hangi kişiye hangi hukuki sebebe dayanılarak talep yöneltildiği, uygulanacak hukuk analizinden önce netleştirilmelidir.

Ziya, Hasar ve Gecikme Taleplerinde Hangi Kurallar İncelenir?

Taşıma konusu mal tamamen kaybolmuşsa ziya; değer veya fiziksel bütünlük azalmışsa hasar; kararlaştırılan veya makul süreden sonra teslim edilmişse gecikme gündeme gelir. Sorumluluğun şartları ve tazminat hesabında uygulanabilir milletlerarası taşıma sözleşmesi ilk sırada incelenir.

Sözleşmenin ihlali yanında haksız fiil talebi de ileri sürülüyorsa taleplerin hukuki temeli ayrıştırılır. Sözleşme statüsü m.29; bağımsız haksız fiil statüsü MÖHUK m.34 kapsamında değerlendirilir. Aynı olayın farklı hukuki sebeplerle ileri sürülmesi, kanunlar ihtilâfı sınıflandırmasını değiştirebilir.

Sigortacının rücu talebinde taşıma sözleşmesine ek olarak sigorta ilişkisi ve halefiyetin hukuki temeli incelenir. Dava dosyasında taşıma belgeleri ile sigorta dosyası birlikte toplanmalıdır.

Taşıma Sözleşmesi ile Taşınmakta Olan Mal Üzerindeki Aynî Hak Aynı Değildir

MÖHUK m.29 taşıma sözleşmesinden doğan borç ilişkisini düzenler. Taşınmakta olan mal üzerindeki mülkiyet veya rehin gibi aynî haklar ise MÖHUK m.21/2 gereğince varma yeri hukukuna tabidir. Aynı yük bakımından iki farklı hukukî soru iki farklı maddeye bağlanabilir.

Örneğin Mersin’e gelen makinenin taşıma sırasında hasarlanması m.29 ve uygulanabilir taşıma sözleşmesi kapsamında; makinenin mülkiyetinin kime geçtiği ise m.21 kapsamında incelenir. Satıcı–alıcı arasındaki satış sözleşmesi ise m.24 ve uygulanabilir uluslararası satış rejimi kapsamında ayrıca değerlendirilebilir.

Dosyada taşıma, satış ve aynî hak ilişkileri birbirine karıştırılmamalıdır. Her sözleşmenin tarafı ve her talebin hukukî sebebi ayrı tablo hâlinde çıkarılmalıdır.

Taşıma Uyuşmazlığında Hangi Belgeler Toplanmalı?

Taşıma sözleşmesi, navlun teklifi, sipariş, konşimento veya CMR taşıma senedi, teslim tutanağı, yükleme ve boşaltma kayıtları, gümrük belgeleri, fatura ve paketleme listesi ilk grubu oluşturur. Hasar varsa fotoğraflar, ekspertiz raporu, rezerv/çekince, bildirim yazışmaları ve sigorta dosyası eklenir.

Tarafların esas işyeri ve taşıyıcının kimliği m.29 için önemli olduğundan ticaret sicili kayıtları ve sözleşme tarafını gösteren belgeler de dosyada bulunmalıdır. Birden fazla taşıyıcı varsa taşıma zinciri ve aktarma noktaları kronolojik olarak belirlenmelidir.

Yabancı dildeki belgeler gerektiğinde usulüne uygun Türkçe tercümeyle sunulur. Yabancı resmî belge niteliğindeki evrak bakımından HMK m.224 ve uygulanabilir tasdik rejimi kontrol edilir.

Yurt Dışı Taşıma Dosyasında İzlenecek Sıra

İlk adım taşımanın türünü ve rotasını belirlemektir. İkinci adım Türkiye’nin taraf olduğu ve somut taşımaya doğrudan uygulanan milletlerarası sözleşmeyi kontrol etmektir. Üçüncü adım sözleşmede geçerli hukuk seçimi ve yetki/tahkim şartı bulunup bulunmadığını ayrı ayrı tespit etmektir.

Hukuk seçimi yoksa taşıyıcının esas işyeri, yükleme ülkesi, boşaltma ülkesi ve gönderenin esas işyeri m.29/2’ye göre karşılaştırılır. Ardından m.29/3’teki daha sıkı ilişki istisnası değerlendirilir. Sonra talebin ziya, hasar, gecikme, navlun, demuraj, rücu veya başka bir sözleşmesel talep olduğu belirlenir.

Mersin Limanı bağlantılı uyuşmazlıklarda liman kayıtları, konteyner hareketleri, teslim emirleri ve gümrük belgeleri zaman çizelgesinin kurulmasında önemlidir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fizikî ofisi Mersin/Akdeniz’dedir; usulen mümkün uluslararası taşıma uyuşmazlıkları Mersin’den Türkiye genelinde takip edilir.

Resmî ve İlgili Kaynaklar

• 5718 sayılı MÖHUK
• Adalet Bakanlığı – uluslararası hukukî iş birliği mevzuatı derlemesi
• Yurt dışı ürün sorumluluğunda uygulanacak hukuk
• Yurt dışı haksız fiilde uygulanacak hukuk
• Taşınmakta olan mal üzerindeki aynî hak – MÖHUK m.21

Sık Sorulan Sorular

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →