Üretim Makinesi Taahhütten Fazla Elektrik Tüketiyorsa İşletmenin Hakları

Üretim makinesinin satıcı tarafından bildirilen elektrik tüketimi niteliğini taşımaması, TBK m. 219 kapsamında ayıptan sorumluluk doğurur. Satıcı, ayıbı bilmese de kanundaki sorumluluğa tabidir. Ancak fabrikanın elektrik faturasının yükselmesi tek başına makinenin taahhüde aykırı olduğunu göstermez. Hangi tüketim değerinin, hangi üretim miktarı ve çalışma koşulları için verildiği; ölçümün aynı kapsamı taşıyıp taşımadığı belirlenmelidir.

Özel olarak tasarlanıp kurulan bir üretim sistemi eser sözleşmesi niteliğindeyse TBK m. 474–478 uygulanır. Satışın ayıp haklarıyla eserdeki hakların koşulları aynı değildir. Fazla tüketimin teknik tespiti, sözleşmenin hukuki türü ve gerçek ek enerji gideri birlikte ele alınmalıdır.

Satıcı hangi enerji değerini taahhüt etti?

İlk belge teknik teklif ve ona bağlı tüketim tablosudur. Bildirilen değer makinenin bağlantı gücü, belirli çalışma durumundaki tüketimi, birim ürün başına enerji ihtiyacı veya eski sisteme göre tasarruf oranı olabilir. Bu ifadeler aynı borcu tanımlamaz. Teklif, broşür, satış görüşmesi ve sözleşme eki, TBK m. 19 uyarınca gerçek ortak irade gözetilerek birlikte okunur.

TBK m. 219 herhangi bir surette bildirilen nitelikleri kapsar. Bu nedenle satıcının açıkladığı somut tüketim değerinin mutlaka garanti başlığı altında bulunması gerekmez. Hangi model ve donanım için verildiği, alıcıya nasıl ulaştığı ve yanında hangi test koşullarının açıklandığı ispatlanmalıdır. Farklı ürün ailesinin genel tanıtımı ile satılan makineye özgü veri aynı kanıt gücüne sahip değildir.

“Enerji tasarruflu” sözü ile belirli bir ölçüm yöntemi altında verilen sayısal performans taahhüdü ayrı değerlendirilir. Genel sözün hukuki etkisi diğer sözleşme kayıtları ve kullanım amacıyla belirlenir; kendiliğinden belli bir tasarruf yüzdesi yaratmaz. Buna karşılık ölçülebilir bir tüketim şartı açıkça kabul edilmişse, makinenin yalnız çalışıyor olması o niteliğin yerine getirildiği anlamına gelmez.

kW ile kWh neden birbirine karıştırılmamalıdır?

kW güç birimidir; kWh belirli sürede kullanılan elektrik enerjisini ifade eder. Bu temel teknik ayrım ABD Enerji Bilgi İdaresinin elektrik ölçümü açıklamasında da yer alır. Dolayısıyla makinenin güç etiketini doğrudan aylık enerji tüketimi gibi okumak doğru bir karşılaştırma oluşturmaz. Etiketin hukuken ne taahhüt ettiği, teknik tanımıyla birlikte değerlendirilir.

Sözleşmede birim ürün başına tüketim verilmişse aynı zaman aralığındaki üretim çıktısı da ölçülmelidir. Ürün adedi, ağırlığı veya işlenen malzeme miktarı hangi birimle kararlaştırılmışsa o birim esas alınır. Hatalı ürünlerin toplam çıktıya dahil edilip edilmediği de açıklanmalıdır. Üretim miktarı bilinmeden yalnız toplam enerji üzerinden yapılan değerlendirme, bu özel taahhüdü sınamaya yetmez.

Teknik raporun görevi, sözleşmede yazan ölçüyü sonradan değiştirmek değildir. Alıcının satın alma kararını belirleyen ölçüm tanımı ile testte kullanılan tanım farklıysa fark gösterilmelidir. Birim hatası, sözleşmeye uygunluk tartışmasını yanlış yöne götürür; bütün hesap aynı ölçü ve sınırlar üzerinden kurulmalıdır.

Makine mi, bütün hat mı, fabrikanın tamamı mı ölçülüyor?

Makineye özel tüketim taahhüdüyle fabrikanın ana sayaç faturası doğrudan karşılaştırılamaz. Ana sayaçta aydınlatma, başka makineler ve ortak yardımcı tesisler bulunuyorsa bunların etkisi ayrılmalıdır. Ölçümün hangi elektrik girişini ve hangi cihazları kapsadığı, bağlantı planı ve veri kaydıyla gösterilir. Ayrıştırma yapılamayan değer, kesin makine tüketimi gibi sunulmaz.

Soğutucu, kompresör, aspirasyon veya besleme ünitesi gibi yardımcı sistemlerin sözleşmedeki tüketim hesabına dahil olup olmadığı önemlidir. Satıcı bütün hattın belirli çıktıyı belirli enerjiyle üreteceğini üstlenmişse, sadece ana makinenin düşük değerini göstermek yeterli değildir. Yalnız makinenin kendisi için açıklanan değer de sonradan bütün fabrika enerji giderinin garantisine genişletilemez.

Ölçüm kaydında cihazın kimliği, bağlantı yeri, başlangıç ve bitiş zamanı, üretim verisi ve kontrol edilen çalışma programı bulunmalıdır. Sayaç doğruluğu ile ölçüm kapsamının doğruluğu farklıdır. Doğru ölçen cihaz yanlış hattı izliyorsa sonuç yine sözleşme taahhüdünü değerlendirmeye elverişli değildir.

Üretim ve test koşulları nasıl eşleştirilir?

Sözleşmenin referans aldığı hammadde, ürün ölçüsü, kapasite, çalışma modu ve ortam koşulları test kaydında gösterilir. Isınma, bekleme, ürün değişimi ve temizleme dönemlerinin ölçüme dahil olup olmadığı belirlenir. Teknik uzman bu aşamaların tüketim üzerindeki etkisini somut makine verisinden açıklamalıdır. Her makine için aynı etki oranı veya aynı kabul sınırı uydurulamaz.

Satıcı sözleşme kurulurken alıcının gerçek üretim düzenini biliyor ve o koşullara göre sonuç taahhüt ediyorsa, sonradan yalnız farklı laboratuvar koşulunu esas gösteremez. Buna karşılık alıcı açıkça kabul edilen test koşulunun dışına çıkmışsa bu fark incelemeye dahil edilir. Önemli olan tarafların baştan hangi kullanım için anlaştığının belgelenmesidir.

Birlikte yapılacak testte yöntem, süre ve kayıt biçimi önceden yazılmalıdır. Taraflardan birinin testi imzalaması, raporda belirtilmeyen bütün teknik ve hukuki iddiaları kabul ettiği anlamına gelmez. Tutanağın hangi veriyi doğruladığı ve hangi çekinceleri içerdiği açık tutulur. Ortak test yapılamazsa mevcut delil bağımsız teknik incelemeye elverişli biçimde korunur.

Satış ve eser sözleşmesinde haklar nasıl ayrılır?

Hazır üretim makinesinin ticari satışı için TBK m. 219 ve devamı incelenir. TBK m. 227, satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek dönme, ayıp oranında indirim, aşırı masraf gerektirmeyen ücretsiz onarım ve imkân varsa ayıpsız benzeriyle değişim haklarını düzenler. Genel hükümlere göre tazminat hakkı ayrıca saklıdır. Dönmeyi durum haklı göstermiyorsa hâkimin onarım veya bedel indirimine karar verme yetkisi de korunur.

Belirli üretim sonucu için tasarım, imalat ve kurulum üstlenilmiş eser ilişkisinde TBK m. 475 uygulanır. Dönme, eserin kullanılamayacak veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacak ölçüde ayıplı ya da sözleşmeye aynı ölçüde aykırı olmasına bağlıdır. Bedel indirimi ve aşırı masraf gerektirmeyen ücretsiz onarım ayrı seçeneklerdir. Satıştaki değişim hakkı, hiçbir inceleme yapılmadan eser sözleşmesine dördüncü kanuni seçenek olarak eklenmez.

Eser iş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılmış ve sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa m. 475’in dönmeye ilişkin özel sınırı uygulanır. Her üretim makinesinin zemine bağlanması, kendiliğinden bütün bu koşulların gerçekleştiği anlamına gelmez. Sözleşme niteliği ve kurulumun gerçek yapısı birlikte değerlendirilir. Eserde ayıp nedeniyle haklar rehberi bu rejimin ayrıntılarını açıklar.

Yüksek tüketim ne zaman bildirilmelidir?

Tacirler arasındaki ticari satışta TTK m. 23/1-c, teslimde açıkça belli ayıplar için iki gün; açıkça belli olmayan fakat incelemeyle anlaşılacak ayıplar bakımından sekiz günlük inceleme ve ihbar düzeni kurar. Diğer hâllerde TBK m. 223/2 uygulanır. Olağan incelemeyle ortaya çıkarılamayan ayıp sonradan öğrenildiğinde hemen bildirilmelidir. Ticari satışta ayıp bildirimi rehberi bu süreleri açıklar.

Üretim verisi belirli süre izlenmeden ortaya çıkarılamayan tüketim sorununun ne zaman anlaşılabilir olduğu teknik ve fiilî kayıtlardan belirlenir. Alıcı henüz bütün dönem faturalarını toplamamış olsa bile ölçülmüş sapmayı, ilgili makineyi ve test koşullarını satıcıya bildirmelidir. Bildirim, yalnız “elektrik pahalı geldi” şeklinde kurulmaz; nitelik farkı açıklanır.

Eser ilişkisinde TBK m. 474 teslimden sonra olağan akışta imkân bulur bulmaz inceleme ve uygun sürede ayıp bildirimi arar. Sonradan çıkan ayıpta m. 477 gereği gecikmeksizin bildirim gerekir. Ticari satışın iki ve sekiz günlük süreleri, sırf iki taraf şirket olduğu için bütün eser sözleşmelerine aynen uygulanmaz.

Kabul tutanağı ve servis garantisi sonucu değiştirir mi?

Kurulumda makinenin açılması, temel güvenlik kontrolleri ve ürün üretme testi yapılmış olması, enerji performansının da ölçüldüğünü kendiliğinden göstermez. Kabul tutanağında hangi kriterlerin denendiği incelenir. Enerji ölçümü sonraki üretim dönemine bırakılmışsa bu kayıt korunmalıdır. Buna karşılık ölçülmüş ve bilinen sapmaya ilişkin kabulün kapsamı görmezden gelinemez.

Satışta TBK m. 222, alıcının bildiği ayıpları ve gözden geçirmeyle görülebilecek ayıplara ilişkin sınırları düzenler. Eserde m. 477’nin kabul, kasten gizlenen ayıp ve usulüne uygun incelemede fark edilemeyen ayıp sistemi uygulanır. Bu farklı hükümler tek bir “kabul imzası her şeyi bitirir” cümlesine indirgenmemelidir.

Servis garantisinin yalnız belirli parçaları kapsaması, satıcının bildirdiği nitelikten doğan kanuni sorumluluğu otomatik ortadan kaldırmaz. Kılavuzdaki verimli kullanım bilgileri de somut taahhütle birlikte incelenir. Enerji verimli kullanım kılavuzu rehberi belge içeriğini ayrı ele alır; kullanım talimatının bulunması, kararlaştırılmış tüketim sonucunun sağlandığını kanıtlamaz.

Satıcının kullanıcı hatası savunması

Satıcı, yüksek tüketimin yanlış çalışma programı, eksik bakım veya farklı üretim yükünden doğduğunu ileri sürüyorsa hangi kayıtla bu sonuca vardığını açıklamalıdır. Genel bir servis notu, ölçülmüş sapmanın nedenini tek başına belirlemez. Verilen eğitim, teslim edilen talimat, makinenin ayar geçmişi ve fiilî kullanım aynı dönem için incelenir.

Satıcının kendi yaptığı devreye alma ayarı ile alıcının sonradan değiştirdiği parametre ayrılır. Yazılım sürümünün veya üretim reçetesinin değiştiği tarihler kaydedilir. Alıcının bir ayarı değiştirmiş olması, bütün yüksek tüketim döneminin bu değişiklikten kaynaklandığını göstermez; dönemler ve nedenler ayrı açıklanır.

TBK m. 114/2’nin atfıyla m. 52 uyarınca zarar görenin zararın doğmasına veya büyümesine katkısı tazminata etki eder. İşletme, açık ve uygun düzeltme talimatını uygulamadığı dönem için aynı zararı kayıtsız biçimde satıcıya yükleyemez. Ancak taahhüt edilen üretimden vazgeçmeyi gerektiren bir ayar önerisinin sözleşmeye uygun giderim olduğu da otomatik kabul edilmez.

Tasarruf için kapasite düşürülmesi ayıbı giderir mi?

Giderim, sözleşmede birlikte üstlenilen nitelikleri karşılamalıdır. Yalnız makinenin hızını azaltmakla tüketim hedefi sağlanıyor fakat kararlaştırılan kapasite kayboluyorsa bütün sözleşmeye uygunluk gerçekleşmiş sayılmaz. Tüketim, çıktı miktarı, ürün kalitesi ve çalışma koşulları aynı düzeltme testinde karşılaştırılmalıdır.

Satıcının parça değişimi veya yazılım ayarı önerisi, neyi değiştireceğini ve yeni testin nasıl yapılacağını içermelidir. Müdahale öncesindeki veriler korunur; işlem sonunda önceki sorunun giderilip giderilmediği kayda alınır. Alıcının tesise makul erişimi sağlaması ile sonuç belirsiz her müdahaleyi süresiz kabul etmesi farklı yükümlülüklerdir.

Üçüncü kişiye müdahale yaptırılacaksa önce satıcıyla iletişim ve kanuni talep koşulları değerlendirilir. Teknik değişiklik nedeniyle eski delilin kaybolması önlenmelidir. Satıcıya yüklenemeyen yeni hasar veya sözleşme dışı iyileştirme gideri, önceki tüketim ayıbının onarım bedeline açıklamasız eklenemez.

Fazla elektrik gideri nasıl hesaplanır?

Önce sözleşmeye uygun koşullardaki enerjiyle gerçekten ölçülen enerji arasındaki, ayıba bağlanabilen fark belirlenir. Sonra bu farkın gerçekleştiği dönemde işletmeye yüklenen gerçek birim maliyet incelenir. Fatura toplamındaki her artış makine ayıbından kaynaklanmaz; tarife değişikliği, daha fazla üretim ve başka tüketim noktaları ayrılmalıdır. Kullanılan faturanın dönemi ile ölçüm aralığı uyumlu olmalıdır.

Bedel indirimi ve ek enerji zararı farklı hukuki amaçlara yönelir. Birincisi ayıplı makinenin değerindeki eksilmeyi, ikincisi gerçekleşmiş ek gideri karşılar. Aynı ekonomik eksiklik iki başlık altında iki kez tahsil edilmemelidir. İndirim hesabında sürekli fazla tüketimin değer etkisi kullanılmışsa ek zarar hesabıyla çakışan bölüm teknik ve mali raporda açıklanmalıdır.

Gelecek yılların bütün enerji farkını makinenin varsayılan ömrüyle çarpıp kesin alacak göstermek doğru değildir. Düzeltme imkânı, gerçek kullanım planı, giderin gerçekleşmesi ve uygun nedensellik bağı değerlendirilir. TBK m. 112 ve m. 114’ün atfıyla m. 50–52 zarar incelemesinin temelidir. Miktarın güç ispatlanması, gerçekleşmemiş bütün giderlerin otomatik kabulü anlamına gelmez.

Teknik delil ve raporun kapsamı

HMK m. 199 kapsamında elektronik ölçümler ve üretim kayıtları belge niteliği taşır. Özgün dosya, cihaz bilgisi, zaman damgası ve yapılan düzeltmeler saklanmalıdır. Yalnız tüketimin yüksek göründüğü kısa bölümün seçilmesi, bütün testin değerlendirilmesini bozabilir. Rapor, hangi verinin neden dışarıda tutulduğunu açıklamalıdır.

HMK m. 266 uyarınca teknik bilirkişiden ölçüm yöntemi, kapsam, neden ve tüketim farkını incelemesi istenir. Hukuki hak tercihi ve sorumluluk koşullarının değerlendirilmesi mahkemeye aittir. Ayarlar değişmeden veya makine sökülmeden delilin kaybolma tehlikesi varsa HMK m. 400 koşullarıyla delil tespiti değerlendirilir. Teknik rapor ile gerçek enerji faturaları birlikte sunulmalıdır.

Zamanaşımı ve başvuru yolu

Satışta TBK m. 231 uyarınca daha uzun süre üstlenilmedikçe ayıp davalarının genel süresi teslimden başlayan iki yıldır; ağır kusurla ayıplı devir yapan satıcı bu süreden yararlanamaz. Eserde TBK m. 478 taşınmaz yapılar dışındaki eserler için iki, taşınmaz yapılar için beş yıl; yüklenicinin ağır kusurunda eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıl düzenler. Makinenin hukuki niteliği belirlenmeden tek süre yazılmamalıdır.

İki ticari işletmeyi ilgilendiren uyuşmazlıkta TTK m. 4–5 uyarınca ticari dava ve görev belirlenir. Para ödenmesine ilişkin alacak veya tazminat davasından önce m. 5/A dava şartı arabuluculuğu uygulanır. Talepler; ölçümle doğrulanan uygunsuzluk, seçilen giderim ve belgelenmiş mali etki üzerinden kurulmalıdır. Uluslararası satışta ise uygulanacak hukuk ayrıca belirlenir; iç hukuk süreleri o sözleşmeye doğrudan aktarılmaz.

Sık sorulan sorular

Elektrik faturası arttıysa makine ayıplı mıdır?

Fatura artışı tek başına ayıbı göstermez. Makinenin taahhüt edilen tüketim niteliği, aynı kapsamdaki gerçek ölçümle karşılaştırılır. Üretim miktarı, tarife ve başka tüketiciler ayrılır. TBK m. 219 bakımından bildirilen niteliğin bulunmadığı gösterilmelidir.

Makinedeki kW etiketi aylık tüketimi gösterir mi?

kW güç, kWh ise belirli sürede kullanılan enerji birimidir. Etiketteki değerin teknik anlamı ve sözleşmede neyi tanımladığı belirlenir. Güç değeri, çalışma süresi ve yük bilgisi olmadan doğrudan aylık tüketim taahhüdü gibi okunamaz.

Satıcı broşürde tüketim değeri verdiyse sorumlu mu?

TBK m. 219 herhangi bir surette bildirilen niteliği kapsar. Broşürün satıcıya, aynı modele ve satılan donanıma ait olduğu; değerin hangi koşullarda verildiği gösterilir. Başka ürün ailesinin genel tanıtımı somut makine garantisiyle aynı değildir.

Birim ürün tüketiminde hatalı ürünler hesaba girer mi?

Önce sözleşmedeki çıktı ve test tanımı uygulanır. Uygun ürün adedi, toplam üretim veya işlenen malzeme miktarı farklı ölçülerdir. Rapor hangi çıktıyı kullandığını açıklamalı; tarafların kabul ettiği ölçümü sonradan değiştirmemelidir.

Satıcı tüketim ayıbını bilmediğini söyleyerek kurtulur mu?

TBK m. 219 satıcının ayıbı bilmese bile ayıptan sorumluluğunu düzenler. Tazminat, ihbar istisnası ve ağır kusura ilişkin özel sonuçlar kendi koşullarıyla ayrıca değerlendirilir. Bilgisizlik bütün hakları otomatik ortadan kaldırmaz.

Hızı düşürünce az tüketen makine düzelmiş sayılır mı?

Sözleşmede üretim kapasitesi de üstlenilmişse bütün nitelikler birlikte karşılanmalıdır. Tüketimi düşürürken taahhüt edilen kapasitenin kaybedilmesi, sözleşmeye uygun giderim sonucunu kendiliğinden doğurmaz. Yeni ayar tüketim, çıktı ve kaliteyle birlikte test edilir.

Kabul tutanağı imzalandıysa enerji ayıbı ileri sürülür mü?

Hangi kriterlerin test edildiği ve hangi ayıbın bilindiği incelenir. Satışta TBK m. 222; eserde m. 477 kabul ve gizli ayıp düzeni uygulanır. Enerji testi yapılmadan düzenlenen genel kurulum kaydı, her bilinmeyen tüketim sorunundan vazgeçildiği anlamına gelmez.

Eser sözleşmesinde bütün makinenin değişimi kanuni seçimlik hak mıdır?

TBK m. 475 dönme, bedel indirimi ve koşullarıyla ücretsiz onarımı düzenler. Satıştaki m. 227 değişim hakkı, eser sözleşmesine otomatik dördüncü seçenek olarak taşınmaz. Ayrı sözleşmesel taahhüt varsa kendi kapsamıyla değerlendirilir.

Fazla tüketim için bütün fatura farkı istenir mi?

Ayıpla bağlantılı ek enerji miktarı ve gerçek dönem maliyeti belirlenmelidir. Tarife artışı, üretim artışı ve diğer cihaz tüketimi ayrılır. Aynı kayıp bedel indirimi ve gider tazminatında iki kez hesaplanamaz.

Makine ayarları değişmeden ne yapılmalıdır?

Özgün tüketim ve üretim kayıtları, mevcut parametreler, yazılım sürümü ve ölçüm kapsamı korunmalıdır. Delilin kaybolması veya ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması tehlikesinde HMK m. 400 uyarınca delil tespiti istenir. Teknik rapor gerçek faturalarla eşleştirilir.

İstanbul ve Mersin’de üretim tüketimi dosyasının hazırlanması

İstanbul veya Mersin’deki bir üretim tesisinde incelemeye yalnız aylık elektrik faturasıyla başlanmamalıdır. Makineye ait teklif, ölçüm noktası, aynı dönemdeki uygun ürün miktarı, devreye alma ayarları ve servis değişiklikleri birlikte sunulur. Şehir, taahhüdün içeriğini değiştirmez; gerçek dönem maliyeti işletmenin kendi belgelerinden alınır. Avukat ve teknik uzman incelemesinde önce karşılaştırılabilir tüketim farkı, sonra uygulanacak satış veya eser hükümleri ve talep edilen gerçek zarar belirlenir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.19,50–52,112,114,219,222–223,227,231,474–475,477–478
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.4–5,5/A,23/1-c
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: m.199,266,400
• U.S. Energy Information Administration – Measuring electricity: Teknik birim açıklaması: kW güç ve kWh zaman içindeki enerji

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →