Yurt Dışı Nafaka Başvurusunda Ücretsiz Hukuki Yardım ve Masraflar

Yurt dışı nafaka başvurusunda ücretsiz hukuki yardım hakkı vardır; ancak her başvurunun bütün masrafları aynı kuralla karşılanmaz. 2007 Lahey Nafaka Sözleşmesi m.15, merkezî makamlar üzerinden yapılan ve yirmi bir yaşından küçük kişiye yönelik ebeveyn-çocuk nafakasını ilgilendiren alacaklı başvuruları için özel koruma düzenler. Madde 14/3, 15/2 ve 16’daki hükümler birlikte uygulanır. Eş nafakası, borçlunun değişiklik talebi, tercüme giderleri ve özel olarak tutulan avukatın ücreti ayrıca değerlendirilmelidir.

Almanya veya Hollanda’da yaşayan bir kişinin Türkiye’deki borçludan nafaka istemesinde ilk mali soru yalnız dava harcının tutarı değildir. Hangi başvuru yolu kullanılacak, hukuki yardım hangi devletten istenecek ve hangi hizmet yardım kapsamında olacak soruları önce cevaplanır. Bu rehber uluslararası nafaka dosyasında hukuki yardım, merkezî makam hizmeti ve diğer giderleri ayırır. Genel tahsil aşamaları için yurt dışı nafaka tahsil rehberi tamamlayıcıdır. Kaynak kontrolü: 24 Ekim 2026.

Hangi ülke ve nafaka türü için yardım isteniyor?

Sözleşmenin uygulanabilmesi için ilgili devletlerin taraflığı ve talebin m.2 kapsamına girmesi kontrol edilir. Çocuk nafakası, eş nafakası ve başka aile bireyleri için istenen nafaka aynı kapsamda değildir. Devletlerin çekince ve genişletme beyanları da sonucu etkiler. Türkiye’nin taraf olması, yurt dışındaki her ülkeyle aynı hizmet ve yardım düzeninin bulunduğunu göstermez. İlgili ülkenin yürürlük kaydı, varsa bölgesel uygulama ve beyanları ayrı okunmalıdır.

HCCH resmî taraflık tablosu Türkiye bakımından yürürlüğü 1 Şubat 2017 olarak gösterir. Almanya ve Hollanda Avrupa Birliğinin onayıyla bağlı devletler arasındadır. Bu bilgi belirli ülkeler arası başlangıç bağlantısını doğrular; fakat nafaka miktarının, adli yardım biçiminin ve bütün masrafların tek tip olduğunu söylemez. Yardım incelemesi, talep edilen devlet ve başvuru türü esas alınarak yapılır.

Madde 9 uyarınca merkezî makam başvurusu kişinin ikamet ettiği taraf devlet üzerinden gönderilir. Başvuranın vatandaşlığıyla ikamet ettiği ülke karıştırılmaz. Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşının sırf vatandaşlığı nedeniyle bütün işlemleri Türkiye’den başlatması gerektiği sonucu çıkmaz. Türkiye’de yapılacak işlem için yabancı merkezî makamın dosyayı Türkiye’ye iletmesi ile Türkiye’den başka ülkeye gönderilen başvuru farklı yönlerde ilerler.

Sözleşmedeki hukuki yardım yalnız avukat atanması değildir

Sözleşme m.3/c, hukuki yardımı başvuranın haklarını bilmesi, ileri sürebilmesi ve başvurusunun talep edilen devlette tam ve etkili biçimde ele alınması için gerekli yardım olarak tanımlar. Gerektiğinde hukuki danışma, makam önünde başvuru hazırlama desteği, hukuki temsil ve yargılama masraflarından muafiyet bu kapsama girebilir. Bu nedenle yardımın varlığı yalnız bir avukat görevlendirme belgesi aranarak değerlendirilmez.

Madde 14/1, icra ve kanun yolu işlemleri dahil etkili erişimi güvenceye alır. Yardım, dosya ilk kez gönderildiğinde verilen bilgiyle sınırlı bir kavram değildir. Bununla birlikte hangi hizmetin hangi aşamada gerekli olduğu belirlenir. Henüz karar bulunmayan dosyanın hazırlanmasıyla tanınmış bir kararın icrası farklı işlemler gerektirir. Mevcut yardım kararının veya hizmetin bu aşamaları kapsayıp kapsamadığı açıklaştırılmalıdır.

Madde 14/3 önemli bir sınır içerir: ilgili devletin usulleri başvuranın yardıma gerek duymadan başvurusunu yürütebilmesini sağlıyor ve merkezî makam gerekli hizmetleri ücretsiz sunuyorsa, ayrıca ücretsiz hukuki yardım sağlama yükümlülüğü o ölçüde doğmaz. Bu düzen, başvuranın desteksiz bırakılabileceği anlamına gelmez. Amaç etkili erişimdir; her dosyada aynı biçimde ayrı avukat atanması değil, gereken hukuki desteğin gerçekten sağlanmasıdır.

Yirmi bir yaşından küçük kişi için özel koruma

Madde 15/1, merkezî makamlar bölümündeki alacaklı başvurularından ebeveyn-çocuk ilişkisinden doğan ve yirmi bir yaşından küçük kişiye yönelik olanları ücretsiz hukuki yardım kuralına bağlar. Hüküm yalnız mevcut kararın tahsilini değil, kapsamına giren diğer alacaklı başvurularını da içerir. Ancak m.15/2’deki açıkça dayanaksızlık istisnası ve geçerli bir m.16 beyanı varsa onun etkisi ayrıca kontrol edilir.

Buradaki yirmi bir yaş sınırı, iç hukukta erginliğin mutlaka yirmi bir yaşta başladığını göstermez. Sözleşmenin yardım ölçütü ile kişinin erginliği ve nafaka hakkının maddi süresi farklıdır. Ayrıca m.2/2’deki on sekiz yaş çekincesi ilgili devletler bakımından kapsamı daraltabilir. Bu nedenle yaş hesabı yapılırken yalnız genel sözleşme cümlesi değil, taraf devletlerin geçerli çekince kayıtları da incelenmelidir.

Türkiye’nin devam eden eğitim ve diğer aile nafakaları için yaptığı genişletme beyanı, bütün genişletilmiş taleplerin otomatik olarak m.15’in aynı özel yardım korumasına girdiği şeklinde okunmaz. Önce genişletmenin iki devlet arasında hangi ölçüde örtüştüğü, ardından yardımın hangi maddeden doğduğu belirlenir. Yirmi bir yaşını doldurmuş bir kişinin eğitim nafakası talebinde maddi hak bulunmasıyla m.15’in yaş ölçütünün karşılanması ayrı sorulardır.

Çocuk nafakasında ebeveynin geliri her zaman test edilir mi?

Madde 15’in özel kuralı uygulanıyorsa ücretsiz hukuki yardım, sırf başvuran ebeveynin gelirinin genel iç hukuk yoksulluk sınırını aştığı söylenerek m.17’deki olağan teste çevrilemez. Çocuğa ilişkin özel kuralın varlığı bu ayrımı gerektirir. Ancak talebin gerçekten m.15 kapsamında olduğu ve m.14/3 gibi bağlantılı hükümlerin uygulanması belirlenmelidir. Gelir bilgisi istenmesinin amacı da yardım hakkıyla nafakanın miktarını belirleme bakımından ayrılır.

Bir makam, nafakanın esasına ilişkin mali durum bilgisi isteyebilir. Bu, aynı bilginin mutlaka ücretsiz hukuki yardımın reddi için kullanılacağı anlamına gelmez. Başvuruda mali belgelerin hangi amaçla istendiği ve hangi hükme dayandığı açıklanır. Başvuran, gelirini gizlememeli; fakat özel yardım kuralının dosyada uygulanmasını da açıkça talep etmelidir. Sözleşmedeki hak ile gereken doğru belge sunumu birlikte korunur.

Madde 16, taraf devletin belirli başvurular için çocuğun kendi mali imkânlarını esas alan bir değerlendirme yapacağını beyan edebilmesine izin verir. Bu, otomatik olarak bütün anne ve baba gelirlerinin incelendiği genel bir aile testi değildir. Devletin geçerli beyanı ve bildirdiği ölçütler okunmalıdır. Türkiye için kontrol edilen HCCH beyan kaydında m.16 kapsamında böyle bir beyan yer almamaktadır; başka talep edilen devletlerin kayıtları ayrıca değerlendirilir.

Çocuğa odaklı mali testin belge ve kapsam sınırı

Geçerli m.16 beyanı bulunan devlete ilgili türde başvuru yapılırken, m.16/3 uyarınca çocuğun mali imkânlarının bildirilen ölçütlere uyduğunu belirten resmî nitelikte beyan sunulur. Talep edilen devlet ek mali delili ancak sunulan bilginin yanlış olduğuna inanmak için makul gerekçe varsa isteyebilir. Bu düzen, her durumda sınırsız evrak toplama yapılabileceği anlamına gelmez. Hangi ölçütün neyle karşılandığı açıkça gösterilmelidir.

Madde 16’nın mali testi, m.10/1-a ve b kapsamındaki tanıma-icra veya icra başvurularına ve m.20/4 durumlarına uygulanacak biçimde yazılmamıştır. Bu başvurular ilgili istisnanın dışındadır. Dolayısıyla çocuğa ilişkin her talebi aynı mali test formuna bağlamak metni doğru yansıtmaz. Başvuru formunda istenen işlem türünün doğru seçilmesi, ücret ve yardım bakımından doğrudan sonuç doğurur.

Açıkça dayanaksız başvuruda yardımın reddi

Madde 15/2, belirli başvurular veya kanun yolu talepleri esas yönünden açıkça dayanaksız görülürse ücretsiz hukuki yardımın reddedilebilmesini düzenler. Ancak yine m.10/1-a ve b ile m.20/4 kapsamındaki durumlar bu istisnanın dışında tutulmuştur. Mevcut kararın tanınması veya icrası için getirilen özel koruma ile yeni karar kurulması ya da değişiklik talebinin incelenmesi bu nedenle aynı çerçevede ele alınmaz.

Yardım hakkının bulunması, nafaka talebinin mutlaka kabul edileceği veya bütün itirazların reddedileceği anlamına gelmez. Ücretsiz erişim ile davanın esası ayrı değerlendirmelerdir. Bir kararın tanınma şartı bulunmaması, gerçek ödemenin borçtan düşülmesi veya yanlış kişinin başvuru yapması gibi meseleler kendi hükümlerine tabidir. Yardım kararını olumlu dava sonucu gibi sunmak hem alacaklı hem borçlu için yanlış beklenti yaratır.

Eş nafakası ve borçlunun talebinde hangi kural uygulanır?

Madde 17, m.15 veya 16 kapsamına girmeyen başvurularda hukuki yardımın mali durum veya talebin esası testine bağlanabilmesini düzenler. Bu nedenle borçlunun nafakayı azaltma başvurusu, yalnız aynı aile ilişkisine ait olduğu için alacaklının çocuk nafakası başvurusundaki özel korumayı otomatik olarak kazanmaz. Başvuranın sıfatı, istenen işlem ve yardımın dayandığı madde ayrı belirlenir.

Yalnız eş nafakasında merkezî makamlar bölümünün uygulanması da m.2 ve ilgili genişletme beyanlarıyla kontrol edilir. Çocuk nafakasıyla birlikte eş nafakasının tanınması veya icrası talebi bulunması, iki kalemin bütün mali kurallarının aynı olduğu şeklinde yorumlanmamalıdır. Yardım incelemesinde nafaka kalemleri ayrılır. Türkiye’deki genel adli yardım düzeni için adli yardım bürosu ve mahkeme giderleri rehberi ayrı bir başlangıç kaynağıdır.

Önceki ülkede verilen yardım kararı ne sağlar?

Madde 17/b, kaynak devlette ücretsiz hukuki yardımdan yararlanmış başvuranın tanıma veya icra işlemlerinde, aynı koşullarda başvurulan devlet hukukunun sağladığı yardım ölçüsünde en az eşdeğer yarardan faydalanmasını düzenler. Bu, eski yardım belgesinin hiçbir inceleme olmadan başka ülkenin bütün hizmet ve ücretlerini belirlemesi değildir. Hangi yardımın hangi kişiye ve hangi dosyada verildiği gösterilir; kaynak kararın kapsamı yeni başvuruyla eşleştirilir.

Madde 25/1-f, gerektiğinde kaynak devlette sağlanan ücretsiz hukuki yardımın kapsamını gösteren belgenin tanıma dosyasına eklenmesini öngörür. Başvuran yalnız geçmişte avukatla çalıştığını söylemekle yetinmemelidir. Resmî yardım kararı veya kapsam belgesi hazırlanır. Özel ücret sözleşmesiyle devlet destekli yardım aynı değildir. Belgede görülen muafiyet ve temsil kapsamı, gerçekte verilenden daha genişmiş gibi anlatılmaz.

Merkezî makam hizmeti ücretsizdir; istisnai tedbir gideri ayrıdır

Sözleşme m.8’e göre merkezî makam kendi uygulama giderlerini karşılar ve hizmetleri için başvurandan kural olarak ücret alamaz. M.7’deki özel tedbirlerden doğan istisnai giderler ayrıca düzenlenmiştir. Başvuran bu bedelle hizmet verilmesine önceden rıza göstermeden söz konusu istisnai giderlerin kendisine yüklenmesi m.8/3’ün kuralıyla bağdaşmaz. Talep edilen giderin hangi tedbirden doğduğu ve ön onayın kapsamı belirlenir.

Bu istisna, her dosya için standart başvuru harcı yaratmaz. Sözleşme belirli bir araştırma için herkese uygulanacak sabit para tutarı koymamıştır. Adres ve mali bilgi araştırması rehberi özel tedbir yolunu ayrıntılı açıklar. Burada önemli olan, merkezî makam hizmet bedeli ile belirli tedbirin istisnai giderinin hesapta ayrı gösterilmesidir.

Tercüme masrafı neden ayrıca sorulmalıdır?

Madde 44, başvuru ve eklerin talep edilen devletin kabul ettiği dilde tercümesini düzenler. Merkezî makamlar arasındaki yazışma diliyle başvurunun ekleri için gereken dil aynı kurala bağlı olmayabilir. Bir kararın İngilizce olması, her talep edilen devlette tercümesiz kabul edileceği anlamına gelmez. Gereksiz çeviri maliyetinden kaçınmak için doğru dil ve gereken belge kapsamı önceden belirlenmelidir.

Madde 45/3, m.8’e rağmen, talep eden merkezî makamın başvuru ve ilgili belgelerin tercüme masraflarını başvurana yükleyebilmesine izin verir; kendi hukuki yardım sisteminin bu giderleri karşıladığı ölçüde istisna uygulanır. Dolayısıyla “merkezî makam ücretsizdir, bütün tercümeler de her durumda ücretsizdir” sonucu yanlıştır. Çevirinin hangi devletin düzeni içinde yapılacağı, makamlar arası anlaşma ve yardım kapsamı birlikte okunur.

Yardım kapsamı belirlenmeden özel bir tercüme bürosuna verilen işin bedelinin daha sonra mutlaka devletçe ödeneceği varsayılmamalıdır. Gerekli dil, belge sayısı, onay biçimi ve giderin kimin tarafından karşılanacağı yazılı olarak netleştirilir. Kararın tam metni gereken yerde yalnız sonuç sayfasını çevirtmek de doğru tasarruf yöntemi değildir. Eksik çeviri, başvuruyu yeniden tamamlama ihtiyacına yol açar.

Yargılama gideri için teminat istenir mi?

Madde 14/5, sözleşme kapsamındaki yargılamalarda masraf ve giderlerin ödenmesini güvenceye almak amacıyla, hangi ad verilirse verilsin teminat, güvence veya depozito istenemeyeceğini düzenler. Bu hüküm, başvuranın yabancı ülkede yaşaması nedeniyle yalnız gider güvencesi yatırmasının şart koşulması bakımından önemlidir. Sözleşme kapsamı ve istenen ödemenin gerçek amacı belirlenmelidir; bir kalemin yalnız adı değiştirilerek hüküm dışına çıkarılması doğru değildir.

Gider teminatı yasağıyla nafaka alacağını güvenceye alan haciz veya geçici tedbir aynı konu değildir. Aynı şekilde bütün gerçek yargılama giderlerinin hiçbir koşulda doğmayacağı sonucu da çıkmaz. Madde 43/2, devletin başarısız taraftan giderlerini geri alabilmesini saklı tutar. Bu nedenle yardım kapsamı ve kararın giderlere ilişkin kısmı ayrı okunur. M.43/1 ise sözleşme kapsamında yapılan giderlerin tahsilinin nafaka tahsilinin önüne geçirilmemesini ister.

Doğrudan mahkemeye başvurunca aynı ücretsiz yardım mı verilir?

Madde 37, iç hukukta mevcut yollarla yetkili makama doğrudan başvuruyu dışlamaz. Ancak ikinci fıkra doğrudan tanıma ve icra taleplerinde uygulanacak sözleşme hükümlerini ayrıca sayar. Bu listede m.14/5’in gider teminatı yasağı ile m.17/b’nin önceki yardım bağlantısı bulunur; m.15’in merkezî makamlar bölümündeki özel ücretsiz yardım hakkı aynı biçimde listelenmemiştir. Bu nedenle iki yolun mali sonuçları baştan aynı kabul edilmemelidir.

Doğrudan dava açılacaksa ilgili devletin mevcut adli yardım imkânı ve sözleşmenin bu yola uyguladığı korumalar birlikte değerlendirilir. Kişinin avukatla görüşmüş olması veya bir vekâletname düzenlemesi, onu otomatik olarak ücretsiz yardım kapsamına sokmaz. Merkezî makam yoluyla dosya iletimi, özel avukatla temsil ve mahkemenin yardım kararı üç farklı işlemdir. Başvuru tercihi yalnız hız beklentisiyle değil, uygulanacak hukuki ve mali şartlarla yapılmalıdır.

Özel olarak seçilen avukatın ücreti

Sözleşmedeki ücretsiz yardım, kişinin istediği avukatla yaptığı her özel ücret sözleşmesinin kamu tarafından karşılanacağı anlamına gelmez. Yardım kapsamında temsil sağlanıyorsa görevlendirme ve ödeme düzeni ilgili sistem içinde belirlenir. Özel hizmet alınacaksa işin konusu, hangi ülkedeki işlemleri kapsadığı, masraflar ve ücret ayrı açıklanmalıdır. Büroya yapılan ilk başvuru, kendiliğinden ücretsiz dava üstlenildiği şeklinde yorumlanmamalıdır.

İki ülkede ayrı temsil gerektiğinde görevler de ayrılır. Türkiye’deki kararın veya icra dosyasının takibiyle yabancı makam önündeki temsil aynı yetkiyi gerektirmez. Yurt dışındaki talep sahibi, hangi hizmetin merkezî makam veya yardım sistemi tarafından sağlandığını öğrenerek özel hizmetin kapsamını buna göre belirleyebilir. Böylece aynı iş için gereksiz tekrar veya karşılanacağı sanılan fakat kapsam dışında kalan gider önlenir.

Yardım ve gider dosyasının son kontrolü

Bu tablo resmî başvuru formunun yerine geçmez. Yardım talebine ilişkin karar veya eksik belge yazısında hangi hükmün uygulandığı kontrol edilir. Kanun yolu veya cevap süresi ilgili devletin usulüne göre takip edilmelidir; sözleşme bütün ülkeler için tek bir yardım reddi itiraz süresi koymaz. Yardım görüşmeleri sürüyor diye tebliğ edilmiş mahkeme evrakı bekletilmez. Nafaka kararının ve yardım talebinin takvimleri ayrı izlenir.

Resmî kaynaklar

• 2007 Lahey Nafaka Sözleşmesi tam metni — m.2, 3/c, 8–17, 25/1-f, 37 ve 43–45.
• Türkiye’nin beyan ve çekinceleri — kapsam ve belge koşulları.
• HCCH taraflık ve yürürlük tablosu.

Görüşme talebinizi iletin