Isıl İşleme Verilen Metal Parçalar Bozulursa Fason İşletmenin Sorumluluğu

Müşterinin metal parçalarını belirli sertlik, dayanım veya başka bir teknik sonuç için işleyen fason işletme, eser sözleşmesi kapsamında TBK m.471’in özen borcuna ve m.472’nin malzemeyi özenle kullanma, hesap verme ve artanı iade yükümlülüğüne tabidir. Parçanın müşteri tarafından sağlanmış olması, hatalı işlemden doğan sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Çatlama, deformasyon, hedef niteliğin sağlanmaması veya partinin birbirine karışması aynı delille açıklanmaz. Başlangıç malzemesi, verilen teknik talimat, fiilen uygulanan işlem ve teslim edilen parti birbiriyle eşleştirilmelidir. Bu rehber, Türk hukukuna tabi ticari ısıl işlem işinde müşteriye ait parçaların bozulmasına odaklanır; genel fason üretim sözleşmesi veya kalıbın geri verilmesi uyuşmazlığını tekrar etmez.

Isıl işlem işinde hangi sonuç borçlanılmıştır?

TBK m.470 uyarınca eser sözleşmesinde belirli bir sonuç meydana getirilmesi üstlenilir. İşlenmiş veya yarı işlenmiş metal parçanın belirlenen teknik niteliğe kavuşturulması bu çerçevede değerlendirilir. Sipariş yalnız “ısıl işlem” ifadesinden oluşuyorsa hedef özelliğin hangi teklif, teknik resim, şartname veya kabul edilmiş yazışmayla tamamlandığı araştırılır. İşletmenin yalnız raporlama mı, belirli işlem uygulama mı, yoksa ölçülebilir nihai özellik mi üstlendiği birbirinden ayrılmalıdır.

Metal parçanın tamamını üretip satan işletmeyle müşterinin mevcut parçasını işleyen işletmenin edimleri aynı değildir. Uluslararası unsur varsa uygulanacak hukuk ve milletlerarası satış kapsamı ayrıca belirlenir. Uluslararası fason üretim sözleşmesinin kuruluşu bu daha geniş çerçeveyi ele alır. Burada ise müşterinin verdiği belirli parçalar üzerinde yürütülen işlemden sonra ortaya çıkan maddi bozulma ve bu bozulmanın hesabı incelenmektedir.

Teknik resmin sürümü, toleransın hangi aşamada ölçüleceği ve müşterinin işlemden sonra ayrıca yapacağı işçilik açıklığa kavuşturulmalıdır. İşlem öncesi ölçü ile nihai ürün ölçüsünü doğrudan karşılaştırmak, arada kararlaştırılmış başka işlemleri yok sayar. Bir testin uygun çıkması da sözleşmedeki bütün özelliklerin gerçekleştiğini göstermez. Ölçülen özellik, kullanılan yöntem ve testin temsil ettiği parça grubu ayrı kaydedilmelidir.

Giriş kaydı partinin kimliğini nasıl korur?

İşlem girişinde parça kodu, adet, ağırlık, lot veya döküm numarası, önceki işçilik ve mevcut hasar belgelenir. Aynı modelin farklı malzeme sınıflarıyla üretildiği işlerde görünüş benzerliği yeterli değildir. Malzeme sertifikasının hangi fiziksel parçaları kapsadığı izlenebilmelidir. Teslim fişindeki toplam kilogram, hangi partinin hangi fırın çevriminde işlem gördüğünü tek başına açıklamaz. Parti kimliği kaybolmuşsa sonraki test sonuçlarının uyuşmazlıktaki ürünlere ait olduğu ayrıca ispatlanır.

Müşterinin sertifikası, tedarikçi belgesi ve fason işletmenin giriş kontrolü aynı işlevi görmez. Sertifika malzemenin beyan edilen özelliğini; giriş kaydı teslim edilen grubu; kabul edilmiş test planı ise yüklenicinin üstlendiği kontrol kapsamını gösterir. Her fason işletmenin sınırsız ve tahrip edici bütün testleri kendiliğinden yapacağı ileri sürülemez. Buna karşılık sözleşmede üstlenilmiş veya mesleki özenin gerektirdiği inceleme yapılmadıysa bunun sonuca etkisi değerlendirilir.

Parçaların müşteriden çıkışı ile fason işletmeye varışı arasında taşıma veya depolama hasarı iddia ediliyorsa bu dönemler ayrılır. Ambalaj, pas veya yüzey kusuru, önceki kaynak işlemi ve ölçüm kayıtları aynı zaman çizelgesine konulur. Teslimde imzalanan adet tutanağı, her parçanın bütün metalürjik özelliklerinin eksiksiz kabul edildiği anlamına gelmez. Belgenin neyi doğruladığı kendi içeriğinden belirlenir.

İşlem talimatını müşteri vermişse sorumluluk nasıl değerlendirilir?

TBK m.471, benzer işleri üstlenen basiretli yüklenicinin mesleki ve teknik kurallara uygun özenini esas alır. Müşteri hedef sonucu açıklayıp işlem yöntemini işletmeye bırakmışsa yöntem seçimi ayrıca incelenir. Müşteri belirli bir işlem sırası veya parametre istemişse bu talimatın uygulanıp uygulanmadığı ve profesyonel yüklenicinin fark ettiği teknik sakıncaları bildirip bildirmediği araştırılır. Sadece müşteri onayının bulunması, işletmenin kendi uygulama hatasını ortadan kaldırmaz.

TBK m.472, müşterinin malzemesinde ayıp anlaşılması veya işin gereği gibi yapılmasını tehlikeye sokan bir durum ortaya çıkması hâlinde hemen bildirim yükümlülüğü getirir. Uyarı hangi parçaya, malzeme bilgisine ve beklenen sonuca ilişkinse bunu açıklamalıdır. “Risk müşteriye aittir” cümlesiyle somut malzeme uyumsuzluğunu zamanında bildirmek aynı değildir. İşlemden sonra oluşturulan genel form, önceki karar anında müşteriye bilgi verildiğini tek başına kanıtlamaz.

TBK m.476’da, açık uyarıya rağmen iş sahibinin verdiği talimattan doğan veya başka biçimde iş sahibine yüklenebilen eser ayıbı düzenlenir. Bu savunmada uyarı, talimat ve ortaya çıkan bozukluk arasında bağ kurulmalıdır. Müşteri sertlik hedefini belirlemiş fakat işletme kabul ettiği işlem planından sapmışsa iki olgu birbirine karıştırılmaz. Talimatın teknik açıdan elverişsizliği ile uygulanmaması farklı sorumluluk sebepleridir.

Proses kaydı neden yalnız makine ekranından ibaret değildir?

Uyuşmazlıktaki partinin hangi iş emriyle, hangi çevrimde ve hangi kayıt sürümüne göre işlendiği gösterilmelidir. İşlem başlangıç ve bitiş zamanları, kontrol kayıtları, alarm veya kesinti bilgisi, parti içindeki yerleşim kaydı ve uygulanan ek işlemler teknik incelemeye sunulur. Burada önemli olan her işletme için aynı kayıt listesini kanunen zorunlu ilan etmek değildir. İleri sürülen bozulma nedeninin, elde bulunan ilgili kayıtlarla doğrulanabilir biçimde araştırılmasıdır.

Tek bir ekran görüntüsü, bütün çevrimin nasıl yürütüldüğünü göstermeyebilir. Kaydın hangi ekipmana ve partiye ait olduğu, sonradan değişiklik yapılıp yapılmadığı ve saat bilgisinin diğer belgelerle uyumu kontrol edilir. HMK m.199 kapsamında elektronik kayıtlar belge niteliği taşıyabilir; bu nitelik içeriğinin tartışmasız doğru olduğu anlamına gelmez. Dosyalar açıklamaları ve üretildikleri sistem bilgisi korunarak saklanmalıdır.

İşletmenin başka bir alt yüklenicide yaptırdığı işlem varsa zincir görünür olmalıdır. TBK m.116 yardımcı kişilerin ifa sırasında verdiği zarar; m.471 ise işin yürütülmesi bakımından değerlendirilir. Parçayı müşteriden teslim alan yüklenici, bütün işlemin başka yerde yapılmasını yalnız bir sevk belgesiyle açıklayıp kendi borcunu ortadan kaldırmış sayılmaz. İşin kimin yönetiminde ve hangi taahhüt kapsamında görüldüğü belirlenir.

Kararlaştırılmış fire oranı bütün bozulan parçaları kapsar mı?

Fire maddesinin kapsamı açıkça okunmalıdır. Olağan işlem kaybı, numune için ayrılan parça, müşterinin onayladığı deneme üretimi ve kusurlu uygulamayla kullanılamaz hâle gelen ürün aynı kalem değildir. Oran hangi giriş miktarına, hangi ölçü birimine ve hangi işlem aşamasına uygulanıyorsa buna göre hesaplanır. Kayıp adediyle ağırlık kaybını birbirine çevirmek için teknik dayanak gerekir. Başlangıçta kararlaştırılmamış genel bir sektör oranı bütün sorumluluğu kaldırmaz.

TBK m.472’de malzemenin kullanımı ve hesap verme bu noktada doğrudan önemlidir. Yüklenici müşterinin malzemesini özenle kullanmalı, kullanımın hesabını vermeli ve artanı geri vermelidir. İşlenen, yeniden işlem bekleyen, reddedilen ve hurdaya ayrılan parçalar ayrı sayılmalıdır. “İmalatta kayboldu” şeklindeki toplu açıklama, belirli partinin akıbetini ve kaybın nedenini ortaya koymaz.

İşlem bedeli düşük, parçanın toplam değeri yüksek diye tazminat kendiliğinden işlem bedeliyle sınırlanmaz. Sözleşmedeki sorumluluk sınırı kendi geçerlilik koşullarıyla incelenir. TBK m.115, borçlunun ağır kusurundan önceden sorumsuzluk anlaşmasını kesin hükümsüz sayar. Standart şartların sözleşmeye girişi ve içeriği m.20–25 çerçevesinde denetlenir. Sorumluluk sınırı, teknik fire tanımı ve fiyat indirimi birbirinden farklı sözleşmesel araçlardır.

TBK m.483 her malzeme zararını müşteriye mi yükler?

Hayır. TBK m.483’ün ilk fıkrası, eserin teslimden önce beklenmedik olay sonucu yok olmasını düzenler. İş sahibi teslim almada temerrüde düşmedikçe yüklenici yaptığı işin ücretini ve giderini isteyemez; bu durumda malzeme hasarı malzemeyi sağlayana aittir. Bu özel risk paylaşımı, yüklenicinin kusurlu işlemle parçayı bozduğu her olaya otomatik uygulanmaz. Önce beklenmedik olay niteliği ve sözleşmeye aykırılık iddiası araştırılmalıdır.

Aynı maddenin ikinci fıkrasında, iş sahibinin malzemesi veya talimatı nedeniyle yok olmada yüklenicinin olumsuz sonuçları zamanında bildirmiş olması önem taşır. Böylece yapılan işin değeri ve bunun dışındaki giderler bakımından özel sonuç doğar; iş sahibinin kusurunda ayrıca zarar talebi düzenlenir. Kanunun bu ayrıntısı atlanarak “malzeme müşterinindi, bütün zarar müşteriye aittir” sonucu çıkarılamaz. İşlem hatası, malzeme kusuru ve beklenmedik olay üç ayrı inceleme başlığıdır.

Bozukluğun nedeni hangi numuneyle incelenmelidir?

Test numunesi uyuşmazlıktaki partiyle ilişkilendirilmelidir. Numuneyi kimin aldığı, hangi parçadan ve hangi aşamada aldığı, saklama ve gönderim koşulları, kalan numunenin durumu kaydedilir. Müşterinin seçtiği tek bozuk parça ile işletmenin seçtiği tek sağlam parça bütün partiyi aynı güvenilirlikle temsil etmez. Örnekleme yönteminin sözleşmeye veya teknik incelemenin amacına uygunluğu bilirkişiye açıklatılır.

Tahrip edici test yapılacaksa karşı tarafın inceleme imkânı ve test öncesi kayıt korunmalıdır. Parçaların yeniden işlenmesi, kaynakla düzeltilmesi veya hurdaya verilmesi hasarın ilk hâlini ortadan kaldırır. HMK m.400 kapsamında delil tespiti, delilin kaybolması veya ispatın önemli ölçüde zorlaşması tehlikesinde değerlendirilir. Özel laboratuvar raporu da incelenir; ancak bu rapor mahkemenin teknik inceleme yapmasını kendiliğinden gereksiz hâle getirmez.

HMK m.266 uyarınca uzmanlık gerektiren teknik sorular bilirkişiye yöneltilir. Sorular, başlangıç malzemesinin uygunluğu, fiilî işlemin talimata uyumu, bozulma mekanizması, yeniden işlemenin etkisi ve kullanılabilir kalan parçaların ayrımı üzerine kurulmalıdır. Hukuki kusur ve sözleşme yorumu ile laboratuvarın ölçtüğü teknik değerler birbirine karıştırılmamalıdır. Testin sınırı raporda açıkça görünmelidir.

Parçalar geri alındığında hangi bildirim yapılır?

Eser tesliminde TBK m.474 gereği işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirme ve ayıbın uygun sürede bildirilmesi gerekir. Sonradan ortaya çıkan ayıp TBK m.477 gereği gecikmeksizin bildirilmelidir. Parçanın dış görünüşü uygunken ancak sonraki ölçümde belirlenen bir nitelik farklılığı ile teslimde açıkça görülen kırık aynı takvimle açıklanmaz. Tespit zamanı ve kullanılan inceleme yöntemi belgelendirilir.

Ticari mal satışındaki TTK m.23 süreleri, bütün ticari ısıl işlem eserlerine otomatik aktarılmamalıdır. Faturaya sekiz gün içinde itirazın TTK m.21’deki sonucu da ayıp ihbarının yerine geçmez. Bildirimde parti numarası, uygunsuzluk, ilk tespit tarihi ve inceleme talebi belirtilmelidir. Tacirler arasındaki temerrüt, fesih veya dönme bildirimlerinde TTK m.18/3 ayrıca gözetilir; salt teknik bulgu mesajı ile sözleşmeyi sona erdiren irade aynı değildir.

İşçilik bedeli ile parça değeri nasıl talep edilir?

TBK m.475’in şartları oluştuğunda onarım, bedel indirimi veya ağır ayıpta dönme değerlendirilir; genel hükümlere göre tazminat hakkı saklıdır. Yeniden işlem teknik olarak mümkünse bunun ürünün ömrü, toleransı ve kullanım amacı üzerindeki etkisi açıklanmalıdır. “Bir kez daha işleyelim” önerisi her durumda yeterli giderim değildir. Buna karşılık uygun ve makul bir düzeltmenin sebepsiz reddi zarar hesabında değerlendirilir.

TBK m.112 uyarınca borca aykırılık, zarar ve nedensellik bağı ortaya konulur; yüklenici kusursuzluğunu ispatla sorumluluktan kurtulma imkânına sahiptir. Parça değerinde yalnız hammadde alış bedeliyle yetinmek veya her durumda bitmiş ürün satış fiyatını istemek doğru değildir. Hasar anına kadar yapılmış gerekli işçilik, kullanılabilir kalan değer ve olayla bağlantılı yenileme giderleri ayrılır. İşlem bedelinin iadesiyle aynı giderin tazminat içinde ikinci kez yazılması önlenir.

Müşteriye uygulanmış gecikme cezası, ikame üretim ve acil sevkiyat gideri ileri sürülüyorsa hangi siparişin neden etkilendiği gösterilmelidir. Üçüncü kişinin fatura düzenlemesi, bu tutarın tamamını otomatik yüklenici borcu yapmaz. Sözleşmesel dayanak, gerçek ödeme yükümlülüğü, nedensellik ve zararı azaltma imkânı birlikte incelenir. TBK m.114/2 ve m.52 uyarınca zarar görenin zararın artmasına katkısı da hesaba katılır.

Hurda parçalar, süreler ve dava dosyası nasıl yönetilir?

Bozulan parçaların hurdaya ayrılması, delil ve mülkiyet bakımından ayrı karardır. Kimin talimat verdiği, hangi parçaların ayrıldığı, satış bedeli ve kullanılamaz hâle getirme işlemi kayıtlı olmalıdır. Müşterinin parçasını fason işletmenin kendi malı gibi satması, malzeme hesabını çözmez. Kalan değerin zarar hesabına etkisi gösterilir. Teknik inceleme tamamlanmadan toplu imha yapılması, bozulan partiyle ilgili ispatı zayıflatır.

Ayıplı eserden doğan davalarda TBK m.478, teslimden itibaren taşınmaz yapı dışındaki eserlerde iki yıl; yüklenicinin ağır kusurunda eserin niteliğinden bağımsız yirmi yıl öngörür. Malzemenin hiç geri verilmemesi veya başka bir bağımsız borç ihlaliyle ilgili talepler aynı başlığa zorla sokulmamalıdır; m.146–147 ve uygun hukuki sebep ayrıca incelenir. Ticari para alacağı ve tazminat davasında TTK m.5/A kapsamındaki dava şartı arabuluculuk kontrol edilir. Parti, talep ve süre aynı dosya tablosunda gösterilmelidir.

Sık sorulan sorular

Malzemeyi müşteri verdiyse fason ısıl işlemci sorumlu olmaz mı?

TBK m.472, müşterinin malzemesini özenle kullanma, hesap verme ve artanı iade borcu getirir. Malzeme müşteriden geldi diye işletmenin kendi işlem hatası ortadan kalkmaz. Malzeme kusuru ile uygulama hatası teknik olarak ayrılır.

Müşteri işlem parametresini onayladıysa bütün risk ona mı geçer?

Onayın kapsamı, işletmenin talimata uyumu ve somut teknik uyarısı incelenir. TBK m.476’nın açık uyarıya rağmen talimattan doğan ayıp şartları korunur. Müşteri onayı, kabul edilmiş yöntemden sapmayı veya işletmenin kendi uygulama hatasını kendiliğinden kapsamaz.

Sözleşmedeki fire yüzdesi çatlayan her parçaya uygulanır mı?

Fire tanımının kapsamı, ölçü birimi ve aşaması belirlenir. Olağan işlem kaybı, deneme numunesi ve kusurlu işlemle kullanılamaz hâle gelen parça aynı değildir. TBK m.472 gereği partinin akıbeti hesapla açıklanmalıdır.

TBK m.483 yüzünden metalin bütün zararı sahibine mi aittir?

Maddenin ilk fıkrası teslim öncesinde beklenmedik olay sonucu yok olmayı ve iş sahibinin teslim almada temerrüdünü düzenler. Yüklenicinin kusurlu işlemle verdiği her zarar bu risk kuralına sokulamaz. İkinci fıkradaki malzeme veya talimat kaynaklı yok olmada zamanında uyarı ayrıca önemlidir.

İşlem bedeli düşükse tazminat bu bedelle mi sınırlıdır?

Kanun sırf işçilik bedeli düşük diye bütün zararı bu tutarla sınırlamaz. Sözleşmesel sınırın geçerliliği, TBK m.115’teki ağır kusur yasağı ve standart şartlara ilişkin m.20–25 hükümleri ayrıca incelenir.

Tek parçanın laboratuvar sonucu bütün parti için yeterli midir?

Numunenin hangi partiyi ve hangi özelliği temsil ettiği gösterilmelidir. Örnekleme, parça kimliği, test yöntemi ve kapsam teknik olarak değerlendirilir. Bir ölçüm sonucu, incelenmeyen bütün özellikleri ve bütün parçaları kendiliğinden doğrulamaz.

Yeniden ısıl işlem yapılmadan önce delil tespiti gerekir mi?

Her olayda zorunlu değildir. Ancak yeniden işlem ilk hasar izlerini ortadan kaldıracaksa HMK m.400’deki delilin kaybolması veya ispatın önemli ölçüde zorlaşması tehlikesi değerlendirilir. Numune ve ilk durum kayıtları korunmalıdır.

Fason ısıl işlem ayıbında ticari satışın sekiz günlük süresi mi geçerlidir?

Eser ilişkisinde TBK m.474 ve m.477’nin inceleme ve bildirim düzeni uygulanır. TTK m.23’teki ticari satış süreleri sırf iki şirket var diye her eser işine taşınmaz. Fatura itirazı da teknik ayıp bildiriminin yerine geçmez.

Parçaları hurdaya vermek tazminat talebini etkiler mi?

Hurdaya ayırma delili ve kalan değeri etkiler. Hangi parçanın hangi talimatla çıkarıldığı, inceleme imkânı ve hurda bedeli kayıtlı olmalıdır. Aynı zarar hesabında elde kalan ekonomik değer göz ardı edilemez.

Ayıplı ısıl işlem eserinde zamanaşımı ne kadardır?

TBK m.478 gereği taşınmaz yapı dışındaki ayıplı eserde teslimden itibaren iki yıl; yüklenicinin ağır kusurunda yirmi yıl uygulanır. Malzemenin iadesi gibi farklı borçlardan doğan talepler kendi hukuki sebepleri ve süreleriyle ayrıca değerlendirilir.

İstanbul ve Mersin’deki metal işleme uyuşmazlıklarında giriş ve çıkış partileri, teknik resim sürümü, malzeme sertifikası ve proses kayıtları birlikte hazırlanmalıdır. Türkiye genelinde aynı kanun hükümleri uygulanır. Parçalar farklı ildeki laboratuvara gönderilecekse numune kimliği, teslim zinciri ve kalan parçaların korunması dosyanın başında planlanmalıdır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 20–25,52,112,114–116,146–147,470–478,483
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 199,266,400–403
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat: 18/3,21,23,5/A

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →