Alman Şirketi Türkiye’de Fason Üretim Yaptırırken Sözleşmede Neleri Düzenlemeli?

Kısa ve net cevap: Alman şirketi Türkiye’de bir üreticiye kendi markası, teknik çizimi veya reçetesiyle fason üretim yaptıracaksa standart “mal alım sözleşmesi” tek başına yeterli değildir. Önce sözleşmenin ekonomik yapısı belirlenir: hammaddenin esaslı kısmını Alman şirket mi sağlıyor, Türk üretici mi tedarik ediyor; üretim sonucu standart mal mı yoksa yalnız Alman şirket için özel ürün mü ortaya çıkıyor; üretici kalıp, yazılım veya know-how kullanıyor mu? Bu ayrımlar CISG m.3 bakımından uluslararası mal satışının kapsamını, Türk Borçlar Kanunu bakımından eser/hizmet unsurlarını ve fikrî mülkiyet hükümlerini etkiler. Pro bir fason üretim sözleşmesi teknik şartname, numune onayı, kalite kontrol, hammadde kaynağı, fire oranı, üretim kapasitesi, teslim/Incoterms, fiyat ayarlaması, ürün güvenliği, kalıp ve IP sahipliği, gizlilik, alt yüklenici yasağı/izni, denetim, ayıplı üretim, geri çağırma, tazminat, sigorta ve çıkış planını ayrı maddeler hâlinde düzenlemelidir.

Kısa Özet

Fason üretim sözleşmesi satış mı eser sözleşmesi mi?

Tek bir cevap yoktur. CISG m.3’e göre imal edilecek malların satımı da kural olarak mal satımı sayılır; ancak sipariş veren, üretim için gerekli malzemenin esaslı bir bölümünü sağlıyorsa CISG kapsamı değişebilir. Ayrıca üreticinin yükümlülüğünün ağırlıklı kısmı işçilik veya başka hizmetlerden oluşuyorsa yine CISG uygulanmayabilir. Türk hukukunda eser sözleşmesi unsurları da gündeme gelebilir.

Bu nedenle Alman şirket “contract manufacturing agreement” başlığını kullanarak hukuki niteliği otomatik belirleyemez. Hammadde tedariki, mülkiyet, üretim riski, ürünün kimin hesabına üretildiği ve teslim yapısı analiz edilir. Mal satışının baskın olduğu durumda CISG rehberi temel çerçeveyi sağlar.

Teknik şartname nasıl hazırlanmalı?

Ürün adı tek başına yeterli değildir. Ölçü, tolerans, hammadde sınıfı, renk, ağırlık, kimyasal içerik, mekanik özellik, ambalaj, etiket, üretim standardı ve test yöntemi eklerde tanımlanmalıdır. Alman şirketin müşteri veya mevzuat gereği belirli EN/ISO standardına uyması gerekiyorsa hangi sürümün uygulanacağı yazılır.

Şartname değişiklik yönetimi de içermelidir. Türk üretici maliyet düşürmek amacıyla hammaddenin marka veya sınıfını tek başına değiştirememelidir. Engineering Change Request/Notice sistemi kurulabilir. Onaysız değişikliğin sonuçları, yeniden test ve üretim kaybı sorumluluğu düzenlenir.

“Golden sample” neden önemlidir?

Tarafların imzaladığı veya kodladığı referans numune, yazılı şartnamenin uygulamadaki karşılığını gösterir. Seri üretim ürünü bu numuneyle karşılaştırılabilir. Numunenin tarihi, versiyonu ve saklama koşulu belirlenir. Farklı numuneler dolaşımda kalırsa hangi standardın bağlayıcı olduğu tartışması çıkar.

İlk parça onayı, pilot üretim ve seri üretime geçiş aşamaları ayrı yapılabilir. Alman şirket kalite onayı vermeden büyük seri üretime başlanması yasaklanabilir. Böylece uygunsuz 100.000 parçanın bir defada üretilmesi riski azaltılır.

Hammadde, fire ve üretim sorumluluğu nasıl ayrılır?

Alman şirketin malzemeyi sağlaması, Türk üreticinin bütün sorumluluğunu kaldırmaz. Önce uygulanacak sözleşme hukuku belirlenir. Türk eser sözleşmesi hükümleri uygulanıyorsa TBK m.472; iş sahibinin malzemesinin özenle kullanılması, hesabının verilmesi ve artanın iadesini düzenler. Malzemedeki ayıp veya işi tehlikeye düşüren durum fark edilince bildirim yükümlülüğü ayrıca vardır. Kaynak: TBK m.471–476.

Bu hüküm, CISG kapsamındaki her imalat satışına doğrudan uygulanacak ek bir kural gibi sunulmamalıdır. Üretilecek malın satımı, alıcının sağladığı malzemenin esaslılığı ve hizmetlerin ağırlığı CISG m.3 bakımından ayrı incelenir. “Fason” başlığı tek başına rejimi seçmez. Sözleşmenin malzeme, üretim ve teslim düzeni gerçek iş akışıyla karşılaştırılır.

Varsayımsal örnek: 10.000 kilogram malzeme teslimi

Alman şirketin Türk üreticiye 10.000 kilogram hammadde gönderdiği varsayılsın. Dönem sonunda kullanılan malzeme, uygun ürün içindeki miktar, geri kullanılabilir artık, olağan proses kaybı ve kusurlu üretimden doğan kayıp ayrı gösterilmelidir. Sadece “yüzde 5 fire kabul edilmiştir” yazılması, bütün kaybın nedenini açıklamaz. Sözleşmesel fire oranı için ölçüm noktası ve yöntemi belirtilir.

Örneğin 500 kilogram farkın bir bölümü paket ağırlığından, bir bölümü üretim artığından kaynaklanabilir. Bunları aynı kusur kalemine toplamak yanlış hesap doğurur. Gelen malzemenin tartısı, nem veya bileşim gibi ilgili özellikleri ve depodan üretime çıkışı kayıtla izlenir. Hesap, ham madde ile bitmiş ürünün ölçü birimlerini birbirine karıştırmamalıdır.

Üretici malzemenin uygun olmadığını fark ettiği hâlde sessizce üretime devam etmişse yalnız “malzeme alıcıdan geldi” savunmasıyla dosya kapanmaz. Uyarının ne zaman, kime ve hangi teknik gerekçeyle yapıldığı araştırılır. Alıcı bütün riskler açıklanarak belirli bir talimat vermişse bunun sonucu ayrıca değerlendirilir. Eser rejiminde m.476’daki iş sahibine yüklenebilen sebepler, üreticinin uyarı ve özen borcuyla birlikte okunur.

Gümrük kaydı ile mülkiyet kaydı aynı değildir

Yurt dışından gönderilen malzemenin gümrük rejimi ayrıca seçilmelidir. Belirli bir rejim kullanıldığının beyan edilmesi, taraflar arasındaki mülkiyet ve muhafaza sorumluluğunu kendiliğinden çözmez. Geçici veya şartlı ithalat düzeninden yararlanılacaksa izin, süre ve kullanım koşulları yetkili gümrük uzmanıyla incelenir. Bu rehber, bütün fason işlerde aynı gümrük kolaylığının bulunduğunu varsaymaz.

Üreticinin elindeki Alman müşteriye ait malzemeler başka müşterilerin mallarıyla karışıyorsa fiilî tanımlama sorunu doğar. Ayrı depolama, lot kodu veya izlenebilir stok hesabı yöntemleri değerlendirilir. Malzemenin hangi siparişe ait olduğu sonradan tahminle yazılmaz. Rehin, haciz veya iflas gibi bir olayda mülkiyet iddiasının hangi olgulara dayandığı ayrıca önem taşır.

Sipariş tahmini ile kesin alım borcu

Alman alıcı yıllık 100.000 adet tahmin bildirmiş fakat sadece ilk 10.000 adet için kesin sipariş vermiş olabilir. Bu durumda üreticinin kalan bütün miktarı hemen üretmesi veya malzemesini alması için hangi yetkinin bulunduğu incelenir. Tahmin, asgari alım taahhüdü, kapasite rezervasyonu ve kesin sipariş farklı sözleşmesel araçlardır. Her birinin değişiklik ve iptal sonucu ayrı gösterilmelidir.

Üretici kapasite ayırmak için bedel alacaksa bu bedelin neyi karşıladığı yazılır. Alıcı sipariş vermediğinde boş kalan bütün kapasitenin otomatik zarar olduğu söylenmez; sözleşmedeki taahhüt ve gerçek zarar incelenir. Buna karşılık geçerli kesin siparişin tek taraflı iptali de yalnız “tahmin değişti” açıklamasıyla gerekçelendirilemez.

Kabul numunesi ile seri üretim kontrolü

İlk numunenin onaylanması, sonraki her partinin sözleşmeye uygun olduğu anlamına gelmez. Numune kodu, teknik çizim ve toleranslar aynı sürümü göstermelidir. Seri üretimde hammadde veya alt yüklenici değişmişse numune onayının bu değişikliği kapsayıp kapsamadığı ayrıca kontrol edilir. Uygunluk raporu sadece rapordaki ürün ve test kapsamını gösterir.

Basit kalite denetimiyle, uygulanacak hukukta hak kaybı doğuran kabul ve bildirim davranışları da ayrılır. Türk eser rejiminde m.477’nin kabul sonuçları; CISG rejiminde muayene ve bildirim kuralları kendi şartlarıyla değerlendirilir. “Denetim yapıldıysa üretici hiç sorumlu olmaz” veya “denetimin hiçbir hukuki sonucu yoktur” şeklinde iki uç genelleme de doğru değildir.

Üretim ve teknik hak dosyası birlikte kurulacaksa teknoloji lisansı rehberi; ayıplı endüstriyel ürün için ayıplı makine uyuşmazlığı rehberi farklı noktaları tamamlar. Buradaki sayılar ve olaylar açıklama amaçlı varsayımlardır; gerçekleşmiş dosya sonucu değildir.

Kalite kontrolü yalnız teslim sonunda mı yapılır?

Hayır. Gelen hammadde kontrolü, proses içi kontrol ve final inspection katmanları kurulabilir. Alman şirket veya bağımsız denetçi üretim tesisine makul ön bildirimle erişebilir. AQL örnekleme, laboratuvar testi veya %100 kontrol gerekip gerekmediği ürün riskine göre belirlenir.

Denetim hakkı üreticinin ticari sırlarını gereksiz açığa çıkarmayacak şekilde sınırlandırılır. Denetimin yapılmış olması üreticinin kalite sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; aksi açık yazılmadıkça alıcının kontrolü satıcının sözleşmeye uygun teslim yükümlülüğünün yerine geçmez.

Fire, hurda ve üretim fazlası kime aittir?

Özellikle Alman şirkete ait hammadde veya marka kullanılıyorsa fire oranı sözleşmede belirlenmelidir. Makul teknolojik fire ile kusurlu üretim sonucu oluşan kayıp ayrılır. Hurdanın satılmasına izin verilecekse marka veya tasarım unsurlarının piyasaya sızmaması için imha/ayıklama prosedürü gerekir.

Üretim fazlasının (“overrun”) üretici tarafından başka kanallarda satılması marka ve dağıtım stratejisini bozabilir. Sözleşme, fazla ürünün kime ait olduğunu ve nasıl imha/teslim edileceğini açıklar.

Üretim kapasitesi ve teslim takvimi nasıl güvence altına alınır?

Yıllık forecast ile bağlayıcı purchase order birbirinden ayrılmalıdır. Alman şirket tahmini miktar verirken minimum satın alma taahhüdü üstlenmek istemeyebilir; Türk üretici ise kapasite rezervasyonu için belirli bağlayıcılık arayabilir. Frozen period, lead time ve kapasite sınırı maddeleri bu dengeyi kurar.

Gecikme hâlinde cezai şart, ekspres taşıma masrafı, ikame üretim ve müşteri cezası gibi sonuçlar düzenlenebilir. Ancak Türk hukukuna tabi cezai şartların tenkisi ve tacirler bakımından TTK/TBK hükümleri ayrıca dikkate alınır.

Kalıp, çizim, yazılım ve marka kime ait olur?

Alman şirketin gönderdiği çizim, marka, tasarım ve yazılım üzerindeki hakların üreticiye devredilmediği açık yazılmalıdır. Üretici yalnız sözleşme amacıyla sınırlı kullanım lisansı alır. Alman şirket kalıp maliyetini ödüyorsa kalıbın mülkiyeti, tesiste tutulması, sigortası, bakım ve sözleşme sonunda teslimi düzenlenir.

Üretim sırasında geliştirilen iyileştirmelerin fikrî mülkiyetinin kime ait olacağı da önemlidir. “Bütün geliştirmeler alıcıya aittir” gibi genel hüküm her hak türü için yeterli olmayabilir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ve FSEK kapsamında ilgili hak için yazılı devir/lisans gereklilikleri ayrı kurulmalıdır.

Know-how nasıl korunur?

Gizlilik maddesi hangi bilginin gizli olduğunu, hangi çalışan/alt yüklenicilere açıklanabileceğini, güvenlik önlemlerini ve sözleşme sonrası süreyi belirlemelidir. Teknik reçete, müşteri listesi ve fiyat bilgisi “her şey gizli” şeklinde belirsiz bırakılmamalıdır.

Ticari sırın korunması için fiilen de erişim sınırlaması gerekir. Dosyalar parola, rol bazlı erişim, işaretleme ve kayıt sistemiyle korunmalıdır. Sözleşme ihlalinde ihtiyati tedbir ve tazminat yolları öngörülür.

Türk üretici üretimi başka fabrikaya verebilir mi?

Alt yüklenici kullanımı kalite ve IP riskini artırır. Sözleşme ön yazılı onay şartı koyabilir. Onay verilse dahi ana üreticinin alt yüklenicinin fiillerinden sorumluluğu devam ettirilmelidir. Gizlilik, kalite ve denetim yükümlülükleri alt yükleniciye aynen yansıtılır.

Kritik ürünlerde onaysız alt yüklenici kullanımı esaslı ihlal sayılabilir. Üretim yerinin değişmesi sertifika veya müşteri onaylarını da etkileyebilir.

Ayıplı seri üretimde hangi haklar kullanılır?

CISG m.3 kapsamındaki uluslararası üretilecek mal satımında m.38–40 muayene ve bildirim; m.46, 49–51 ise giderim, dönme ve kısmi ifa bakımından uygulanır. Sözleşmenin adının Türk hukukunda eser çağrıştırması, CISG kapsamını tek başına ortadan kaldırmaz. CISG uygulanmıyor ve kanunlar ihtilafı kuralları Türk eser sözleşmesi hukukuna götürüyorsa TBK m.474–478 ayrıca incelenir.

TBK rejiminde iş sahibi teslimden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri inceler ve ayıpları uygun sürede bildirir; sonradan ortaya çıkan ayıp gecikmeksizin bildirilir. Kabulün etkisi ve yüklenicinin kasten gizlediği ayıplar m.477 kapsamında değerlendirilir. TBK m.478’de ayıplı eserden doğan davalar için teslimden itibaren taşınmaz yapılar dışında iki yıl, taşınmaz yapılarda beş yıl; yüklenicinin ağır kusurunda eserin niteliğinden bağımsız yirmi yıl öngörülür. Bu süreler CISG m.39/2’deki iki yıllık bildirim sınırıyla aynı hukuki kurum değildir. Önce uygulanacak rejim seçilir; sonra bildirim ve dava takvimleri ayrı çıkarılır.

Uygunsuz ürün piyasaya sürülmeden karantinaya alınmalı; seri/lot numarasıyla izlenmelidir. Alman şirket ürünü üçüncü müşteriye sattıysa aşağı zincir talepleri üreticiye rücu edebilmek için sözleşmede öngörülebilirlik ve tazminat kapsamı düzenlenmelidir.

Ürün geri çağırma sorumluluğu nasıl dağıtılır?

Gıda, otomotiv, elektrikli ürün veya güvenlik kritik ürünlerde geri çağırma maliyeti çok yüksek olabilir. Hangi olayda recall başlatılacağı, yetkili kurumla iletişimi kimin yürüteceği, lojistik/imha masrafları ve kusura göre maliyet paylaşımı sözleşmede düzenlenir.

Üreticinin ürün sorumluluk sigortası ve poliçe limiti kontrol edilebilir. Sigorta bulunması hukuki sorumluluğu kaldırmaz; yalnız finansal risk yönetim aracıdır.

Sözleşme bittiğinde üretim dosyaları ne olur?

Fesih veya süre sonunda kalıp, çizim, yazılım, hammadde, yarı mamul ve bitmiş ürün stokunun kaderi belirlenmelidir. Üretici marka taşıyan fazla ürünü serbestçe satamamalıdır. Alman şirket, makul geçiş süresinde yeni tedarikçiye teknik bilgi aktarımı talep edebilir.

Açık siparişler, son satın alma (“last buy”), yedek parça ve garanti servisinin ne kadar devam edeceği ayrıca yazılır. Ani fesih tedarik zincirini durdurmasın diye exit assistance maddesi önemlidir.

Uyuşmazlık çözümü nasıl seçilmeli?

Uzun süreli fason üretimde hızlı ihtiyati tedbir ve gizlilik önemli olabilir. Türk mahkemesi, ICC/ISTAC tahkimi veya başka tahkim seçenekleri; üretim tesisinin, delillerin ve icra edilecek malvarlığının Türkiye’de bulunması dikkate alınarak seçilir. Teknik bilirkişi sürecinin nasıl yürütüleceği düşünülmelidir.

Alman şirket Türkiye’ye gelmeden avukatla çalışacaksa yabancı tüzel kişi vekâlet belgeleri baştan hazırlanmalıdır. Alman şirketi vekâlet rehberi bu süreci açıklar.

Türkiye geneli takip ve Mersin’den koordinasyon

Fason üretim tesisleri Bursa, İstanbul, İzmir, Gaziantep, Kayseri, Konya, Mersin veya başka şehirlerde olabilir. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun İstanbul ve Mersin’de fiziksel ofisleri bulunmaktadır; üstlenilen uluslararası üretim/sözleşme dosyaları görev ve yetki kuralları çerçevesinde Türkiye genelinde İstanbul ve Mersin ofislerinden koordine edilir.

Almanca başlangıç için Almanca ana sayfa, kurumsal dosya yönetimi için Yurt Dışındaki Müvekkiller sayfası kullanılabilir.

Sık sorulan sorular

Fason üretim sözleşmesine CISG uygulanır mı?

İmal edilecek malın satışı baskınsa uygulanabilir. Alıcının malzemenin esaslı kısmını sağlaması veya hizmetin baskın olması hâlinde CISG m.3 ayrıca incelenir.

Kalıbın parasını Alman şirket ödedi, kalıp kime ait?

Sözleşmede mülkiyet açık düzenlenmelidir. Ödeme tek başına her durumda mülkiyet ve teslim koşullarını çözmez.

Üretici alt yüklenici kullanabilir mi?

Sözleşme bunu yasaklayabilir veya ön onaya bağlayabilir. Onay varsa kalite/IP/gizlilik yükümlülükleri alt yükleniciye yansıtılmalıdır.

Ayıplı ürünün tamamını reddedebilir miyiz?

Ayıbın oranı, örnekleme yöntemi, sözleşme kabul kriterleri ve ihlalin esaslılığına göre değerlendirilir.

Türk üretici bizim markamızla fazla ürün satabilir mi?

Yetkisiz marka kullanımı ve sözleşme ihlali doğurabilir. Overrun ve hurda yönetimi açıkça düzenlenmelidir.

Teknik çizimleri sözleşme bitince silebilir miyiz?

Üreticinin iade/imha yükümlülüğü, yasal saklama zorunlulukları ve ispat için tutulabilecek kopyalar sözleşmede dengelenmelidir.

Kalite denetimi yaptık diye üretici sorumluluktan çıkar mı?

Hayır. Denetim, aksi açık ve geçerli biçimde düzenlenmedikçe üreticinin sözleşmeye uygun üretim borcunu ortadan kaldırmaz.

Fason üretim uyuşmazlığında Türk mahkemesinden tedbir alınabilir mi?

Şartları varsa marka/know-how kullanımının durdurulması, delilin korunması veya diğer ihtiyati tedbirler değerlendirilebilir.

Resmî dayanaklar

UNCITRAL CISG: özellikle m.3. 6098 sayılı TBK: eser ve genel sözleşme hükümleri. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu. Bu içerik genel bilgilendirmedir; üretim modeli, teknik şartname ve IP yapısı somut sözleşmede birlikte incelenmelidir.