Gemi İnşa Sözleşmesinde Teslim Gecikmesi ve Avans İadesi

Gemi inşasında tersanenin gecikmesi nedeniyle kullanılacak hak, işin hangi aşamada bulunduğuna göre belirlenir. TBK m. 473 şartları oluşmuşsa iş sahibi kararlaştırılan teslim gününü beklemeden sözleşmeden döner. Teslim borcunda temerrüt gerçekleştiğinde TBK m. 117 ve 123–125 uygulanır. Avansın iadesi, seçilen hukuki yolla ve karşılıklı edimlerin hesabıyla birlikte ele alınır.

İnşayı yalnız ekonomik tercihi değiştiği için durdurmak isteyen iş sahibinin durumu ayrıdır. TBK m. 484, eser tamamlanmadan yapılan kısmın bedeli ve yüklenicinin bütün zararı karşılanarak fesih hakkı verir. Gecikmeye dayanan bir başvuruyu bu gerekçesiz vazgeçme rejimiyle karıştırmak, hesap sonucunu değiştirir.

Gemi inşa sözleşmesinde hangi işin tamamlanması üstlenilmiştir?

TBK m. 470’te eser sözleşmesinin konusu, yüklenicinin bir eser meydana getirmesidir. Belirli teknik şartnameye göre ticari gemi inşasını üstlenen tersaneyle iş sahibi arasındaki ilişki bu kapsamda değerlendirilir. Hazır bir geminin satılması, yalnız malzeme tedariki veya bağımsız tasarım hizmeti aynı edim değildir. Önce ana sözleşme ve bağlantılı sözleşmeler birbirinden ayrılır.

Gecikme incelemesinde sözleşmenin gemiyi hangi durumda teslim etmeyi öngördüğü belirleyicidir. Gövdenin tamamlanması, makinelerin kurulması, donatım, sözleşmedeki kabul testleri ve belgelerin teslimi ayrı iş kalemleri olarak gösterilir. Denize indirme töreni veya geminin su üzerinde bulunması, sözleşmenin bütün teslim koşullarının yerine getirildiğinin kendiliğinden kanıtı değildir.

İşin kapsamına sonradan eklenen değişiklikler de dosyaya alınır. Kapasite, donanım veya tasarım revizyonunun bedel ve süre etkisi hangi tarihte kabul edilmişse o belge esas alınır. Tersanenin tek taraflı yeni program hazırlamasıyla tarafların yeni teslim günü üzerinde anlaşması aynı işlem değildir. İlk sözleşme ile değişikliklerin birlikte okunması gerekir.

İnşa takvimi ve ara aşamalar nasıl incelenir?

Çelik kesimi, blok birleştirme, ana makine montajı, donatım ve deneme aşamaları için sözleşmede öngörülen tarihler çıkarılır. Her proje aynı sıra ve yöntemi izlemediğinden genel sektör şeması sözleşmenin yerine geçirilmez. İncelemenin amacı, o geminin kararlaştırılmış iş programıyla gerçek ilerlemesini aynı tarihte karşılaştırmaktır.

Ara aşamanın gecikmesiyle nihai teslimin gecikmesi birbirinden ayrılır. Bazı işler paralel yürütülürken bazı işlerin tamamlanması sonraki aşamayı doğrudan engeller. Teknik rapor, eksik işin kalan süreye etkisini açıklamalıdır. Yalnız toplam tamamlanma yüzdesi, kritik ekipmanın henüz gelmediği veya zorunlu sözleşmesel testin yapılmadığı bir dosyada yeterli açıklama sağlamaz.

İlerleme raporunun hangi veriye dayandığı belirlenir. Tersane sahasındaki imalat, dış tedarikçide bekleyen ekipman ve yalnız siparişi verilmiş malzeme ayrı gösterilir. Faturası kesilmiş bir malzemenin gemiye monte edilmiş sayılması veya satın alma bedelinin fiziksel ilerleme yüzdesine doğrudan çevrilmesi, mevcut eserin durumunu yanlış yansıtır.

Teslim tarihi gelmeden sözleşmeden dönülür mü?

TBK m. 473/1, yüklenicinin işe zamanında başlamaması, işi sözleşmeye aykırı biçimde geciktirmesi veya iş sahibine yüklenemeyen gecikme nedeniyle bütün tahminlere göre zamanında bitiremeyeceğinin açıkça anlaşılması hâllerini düzenler. Şartlar oluştuğunda iş sahibi teslim gününü beklemek zorunda değildir. Madde, inşa devam ederken de hukuki koruma sağlar.

Gemi dosyasında bu kuralın dayanağı, yalnız tersanenin daha önce tarih değiştirmiş olması değildir. Yapılmamış işler, üretim ve tedarik süreleri, deneme takvimi ve çalışma imkânları somutlaştırılır. Zamanında bitirememe sonucuna hangi verilerle ulaşıldığı gösterilir. İş sahibinin kendi geciktirdiği onay veya ekipman teslimi de aynı çizelgede ayrıca belirtilir.

Genel çerçeve TBK m. 473 ve teslimden önce dönme rehberinde bulunur. Gemi inşasında bu çerçeve, gövde ve donanımın gerçek seviyesiyle uygulanır. Dönme bildiriminin dayanağı, tarihleri ve seçilen sonuç açıkça kurulmalı; sıradan ilerleme uyarısı ile sözleşmeyi sona erdiren irade birbirine karıştırılmamalıdır.

Teslim günü geçtikten sonra hangi haklar kullanılır?

TBK m. 117 uyarınca muaccel borcun borçlusu kural olarak alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. İfa günü taraflarca birlikte belirlenmişse veya maddede gösterilen şekilde belirlenmişse günün geçmesi temerrüt sonucunu doğurur. İnşa sözleşmesindeki tarihin kesin bir ifa günü mü yoksa başka bir olayın gerçekleşmesine bağlı program mı olduğu bu nedenle önemlidir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmede TBK m. 123 uygun ek süre verilmesini veya hâkimden süre belirlenmesinin istenmesini düzenler. M. 124’te süre vermenin etkisiz kalacağı, ifanın yararsız hâle geldiği veya belirli zamandaki ifanın sözleşmeye göre esas olduğu özel durumlar bulunur. Her gecikmede bu istisnalar gerçekleşmiş sayılmaz.

TBK m. 125 kapsamında ifa ve gecikme tazminatı istenmesi; bunlardan vazgeçildiği hemen bildirilerek ifa etmeme zararına yönelinmesi; sözleşmeden dönülmesi farklı yollardır. Geminin tamamlanmasını istemekle sözleşmeyi ortadan kaldırarak avansı geri istemek aynı hukuki tercihe dayanmaz. İhtar ve dava talepleri seçilen yolun sonuçlarıyla tutarlı hazırlanır.

İş sahibinin onay ve ekipman gecikmesi nasıl ayrılır?

Gemi inşasında iş sahibi bazı makineleri, çizimleri veya özel ekipmanı kendisi sağlamak üzere sözleşme yapmış olabilir. Bu yükümlülüklerin teslim tarihleri ve üretim programındaki etkileri belirlenir. İş sahibine yüklenen edim tamamlanmadığı için bekleyen iş, tersanenin kendi organizasyon gecikmesiyle aynı başlığa yazılmaz.

TBK m. 472, iş sahibinin sağladığı malzemenin gereken özenle kullanılmasını, hesap verilmesini ve artanın iadesini düzenler. Malzemede sorun veya eserin gereği gibi ya da zamanında meydana getirilmesini tehlikeye sokan başka durum ortaya çıkarsa yüklenici bunu hemen bildirmek zorundadır. Bildirim yapmaması, doğacak sonuçlardan sorumluluğunu gündeme getirir.

Bu nedenle tersanenin gecikme açıklaması olay sırasında verilen bilgiyle karşılaştırılır. Hangi onayın beklediği, hangi işi durdurduğu ve etkisinin ne zaman sona erdiği yazılır. Sonradan bütün gecikmeyi tek bir onaya bağlamak yeterli değildir. Aynı dönemde tersanenin bağımsız bir nedenle ilerleyemediği işler de varsa teknik inceleme bu eş zamanlı durumları açıkça ayırmalıdır.

Ara ödeme, hakediş ve avans aynı anlama mı gelir?

TBK m. 479’un başlangıç kuralı bedelin eserin tesliminde muaccel olmasıdır. Parça parça teslim ve parçalara göre bedel kararlaştırılmışsa her parça bedeli o parçanın tesliminde muaccel olur. Tarafların geçerli avans veya aşama ödemesi düzeni ayrıca okunur. Sözleşmedeki özel ödeme takvimini yok sayarak her ödemeyi nihai teslim sonrasına ertelemek doğru değildir.

İnşa başlangıcında verilen avans, tamamlanmış aşamaya bağlı ödeme ve iş sahibinin kendisinin satın aldığı ekipman bedeli ayrı hesaplarda tutulur. Ödemenin adı değil gerçek dayanağı önemlidir. Bir hakediş belgesi hem ödeme onayı hem belirli imalatın kontrolü için kullanılmışsa hangi sonuçların kabul edildiği metninden belirlenir.

Ara ödeme yapılması, gelecekteki bütün gecikmelerden veya henüz incelenmeyen ayıplardan vazgeçildiği anlamına gelmez. Bununla birlikte imzalı hakediş veya değişiklik belgesinin içerdiği somut kabuller görmezden gelinmez. Eser sözleşmesinde ücretin muacceliyeti, ödeme planının temel hukukunu açıklar.

Sözleşmeden dönülünce avansın hesabı nasıl çıkarılır?

TBK m. 125/3’te dönme hâlinde karşılıklı ifa yükümlülüklerinin sona ermesi ve önceden verilen edimlerin geri istenmesi düzenlenir. Gemi dosyasında hesap önce bütün para hareketlerinin dökümüyle kurulur. Avans, ara ödeme, tersaneye doğrudan yapılan ekipman ödemesi ve üçüncü kişiye verilen tutar hangi borca ilişkinse ayrı gösterilir.

İş sahibine teslim edilmiş malzeme, kendisinde kalan imalat veya devam eden proje unsurları varsa bunların hukuki durumu da tasfiye edilir. Hem aynı değeri elinde tutup hem onun karşılığını ikinci kez istemeye dayanan hesap hazırlanmaz. Tersanenin “harcadım” açıklaması ise her masrafı otomatik olarak avans üzerinde tutma hakkına dönüştürmez. Giderin kime ait borç için yapıldığı ve iade ilişkisindeki yeri açıklanmalıdır.

Mahsup kalemleri tartışmalıysa her kalemin kabul edilen ve uyuşmazlık konusu kısmı ayrılır. Tek toplam rakam üzerinden görüşme yapılması, kullanılan malzeme ve kalan gövdenin ne olacağı sorununu çözmez. Avans iadesi, ceza, zarar ve ekipman iadesi farklı talepler olarak gösterilir; aynı ekonomik kayıp iki ayrı başlık altında mükerrer istenmez.

Tamamlanmamış gövde ve iş sahibine ait ekipman kime teslim edilir?

Avans ödenmiş olması, tersanede bulunan her parça veya inşa hâlindeki gövdenin mülkiyetinin kendiliğinden iş sahibine geçtiğini göstermez. Mülkiyet düzeni, malzemenin kime ait olduğu, sözleşme ve ilgili sicil kayıtları ayrıca incelenir. Para alacağıyla gemi veya parçayı aynen teslim istemi aynı hukuki dayanağa indirgenmez.

İş sahibinin sağladığı malzeme bakımından TBK m. 472’deki hesap ve artanı geri verme borcu önemlidir. Seri numarası, satın alma belgesi ve tersaneye teslim tutanağı eşleştirilir. Monte edilmiş malzemeyle depoda bekleyen malzemenin çıkarılması ve teslimi teknik yönden aynı değildir. Sökümün güvenliği ve mevcut yapıya etkisi uzman incelemesine dahil edilir.

İnşa finansmanına bağlı yapı hâlindeki gemi ipoteği varsa hak sahibi ve sicil sonucu ayrıca belirlenir. Yapı hâlindeki gemi ipoteğinin kuruluşu bu ayrı teminat rejimini açıklar. İnşa sözleşmesinin sona ermesi, üçüncü kişinin kayıtlı hakkını veya tersanedeki bütün malların mülkiyetini tek işlemle çözmez.

Avans iade teminatı varsa hangi kayıtlar incelenir?

Avansın bir teminatla güvenceye alınmış olması, iade borcuyla teminat başvurusunun aynı koşullara tabi olduğunu göstermez. Teminatın gerçek metni, veren kişi, hak sahibi, azami tutar, süre ve ödeme için aranan belgeler okunur. Sadece sözleşmede “avans garanti altındadır” yazması, teminat belgesinin düzenlendiği veya hâlen geçerli olduğu anlamına gelmez.

İnşa süresi uzatılırken teminat süresinin de değiştirildiği ayrıca doğrulanır. Bir belgedeki süre değişikliği, diğer belgenin aynı biçimde değiştiğini tek başına göstermez. Talebin kime, hangi adrese ve hangi yöntemle ulaştırılacağı önceden belirlenir. Sözleşmenin sona erme sebebiyle teminatın ödeme koşulları arasındaki bağ, belge üzerinden kurulmalıdır.

Teminattan tahsil edilen tutar avans alacağı hesabında gösterilir. Teminat başvurusu, tersaneye yöneltilen iade ve zarar taleplerinin kapsamını otomatik olarak genişletmez. Aynı ödeme hem bankadan hem tersaneden iki kez alınacak şekilde talep edilmez. Kalan bakiye ve diğer zararlar için ayrı dayanaklar korunur.

Gecikme cezası gemi teslim alınırken nasıl korunur?

TBK m. 179/2, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmış cezada asıl borçla birlikte cezanın istenmesini düzenler. Ancak alacaklının açık feragati veya ifayı çekincesiz kabulü bu hak bakımından önem taşır. Gecikmiş geminin teslim tutanağında ceza hakkının nasıl ele alındığı bu nedenle kontrol edilir.

Ceza hesabında başlangıç günü, sona erme olayı, sözleşmedeki durma sebepleri ve üst sınır varsa bu kayıtlar uygulanır. Günlük cezanın hangi günlere işlediği, kabul edilmiş süre uzatımları düşülerek belirlenir. Tersanenin önerdiği yeni tarih ile iş sahibinin gerçekten kabul ettiği uzatma ayrılır; yalnız gönderilmiş program ceza hesabını kendiliğinden değiştirmez.

TBK m. 180’e göre ceza için ayrıca zarar doğmuş olması gerekmez. Zarar ceza tutarını aşıyorsa aşan kısmın istenmesinde borçlunun kusurunu ispat koşulu vardır. Bu özel kural, genel gecikme tazminatındaki kusursuzluğu ispat düzeniyle karıştırılmamalıdır. Ceza ve zarar birlikte hesaplanırken aynı kaybın iki kez karşılanmasına yol açılmaz.

Planlanan seferin yapılamaması hangi zararları doğurur?

TBK m. 118, temerrüde düşen borçlunun kusursuzluğunu ispat etmedikçe geç ifadan doğan zararı gidermesini öngörür. Gemi henüz işletmeye alınmamışsa kazanç kaybı hesabı yalnız tahmini günlük navlun rakamıyla kurulmaz. Gerçek sözleşmeler, işe başlama takvimi, kullanılabilir kapasite ve yapılmayacak işletme giderleri birlikte incelenir.

İkame gemi kiralanması, personelin beklemesi veya özel ekipmanın depoda tutulması gibi kalemlerde gecikmeyle bağ gösterilir. Aynı dönemin ikame hizmet gideriyle tüm brüt gelir kaybını açıklamasız toplamak doğru hesap değildir. Alınan ikame hizmetin hangi zararı karşıladığı ve buna rağmen hangi kaybın devam ettiği belirlenir.

TBK m. 114/2 üzerinden m. 52 uygulanarak iş sahibinin zararı artıran davranışları değerlendirilir. Makul önlem alınmamasıyla büyüyen kayıp, gerçek zarar hesabında incelenir. Bununla birlikte teknik kabul koşulları tamamlanmamış gemiyi sırf gelir kaybını önlemek için işletmeye almak, sözleşmedeki güvenli ve uygun teslim borcunun yerine geçmez.

Başka tersaneye geçmeden hangi deliller korunur?

Gövde veya ekipman yeni tersaneye taşınmadan mevcut durum tarihli biçimde kayda alınır. İmalat listesi, kalan işler, teknik aykırılıklar, projeler, ekipman seri numaraları ve ödeme belgeleri eşleştirilir. Yeni tersanenin tamamlayacağı işler, ilk sözleşmedeki kalan işlerden veya sonradan istenen geliştirmelerden hangisine aitse ayrı gösterilir.

HMK m. 400–403 koşullarında delil tespiti istenir. Gövdenin değiştirilmesi, söküm veya yeni imalat nedeniyle mevcut delilin kaybolma ya da ileri sürülmesinin zorlaşma riski somutlaştırılır. Bilirkişiye yalnız toplam zarar sorulmaz; ilerleme, gecikme nedeni, kullanılabilir imalat ve tamamlanma için gereken iş ayrı sorulur.

TBK m. 473/2’nin üçüncü kişiye yaptırma düzeni, eserin yüklenicinin kusuruyla ayıplı veya sözleşmeye aykırı meydana getirileceğinin açık olması ve uygun süreli ihtar gibi kendi koşullarına sahiptir. Bu hüküm, her sıradan takvim gecikmesinde bütün işi koşulsuz biçimde başka tersaneye verme yetkisi olarak kullanılmaz. Seçilen hukuki yol dosyaya açıkça yazılır.

Tersane kusuru olmadan projeden vazgeçilirse hesap değişir

İş sahibi yeni gemiye ihtiyaç duymadığı, finansman tercihi değiştiği veya başka yatırım seçtiği için işi durduruyorsa TBK m. 484 ayrıca değerlendirilir. Madde eser tamamlanmadan fesih için yapılmış kısmın karşılığının ödenmesini ve yüklenicinin bütün zararının giderilmesini arar. Bu hak, tersanenin sözleşmeye aykırılığı nedeniyle dönme ile aynı değildir.

İleri sürülen gecikme gerçek belgelerle desteklenmiyorsa bildirimde yalnız “haklı fesih” yazılması sonucu belirlemez. Tersane de her sona erme talebini m. 484’e dönüştürerek bütün avansı tutamaz. Sebep, işin seviyesi ve seçilen hak birlikte incelenir. Ayrıntılı ayrım için iş sahibinin eser tamamlanmadan fesih hakkı rehberi kullanılır.

Sık sorulan sorular

Tersane gecikiyorsa sözleşmedeki son günü beklemek gerekir mi?

TBK m. 473/1 şartları oluştuğunda teslim günü beklenmeden dönme hakkı kullanılır. İşe başlamama, sözleşmeye aykırı geciktirme veya maddede belirtilen açık zamanında bitirememe durumu somut verilerle gösterilir. İş sahibinin kendi gecikmesi ayrıca ayrılır.

Geminin denize indirilmesi teslim sayılır mı?

Tek başına sayılmaz. Sözleşmede üstlenilen teslim durumu, donatım, kabul testleri ve belge yükümlülükleri kontrol edilir. Denize indirme, sözleşmenin bütün edimlerinin tamamlandığını kendiliğinden ispatlamaz.

Tersanenin yeni iş programı göndermesi süreyi uzatır mı?

Yeni programın gönderilmesi ile tarafların teslim süresini değiştirmeyi kabul etmesi ayrı işlemlerdir. Sözleşmedeki değişiklik düzeni, yetki ve kabul kayıtları incelenir. Tek taraflı program, önceki teslim gününü açıklamasız biçimde ortadan kaldırmaz.

İş sahibi motoru geç teslim etmişse bütün gecikme tersaneye yüklenir mi?

Hayır. TBK m. 473 bakımından iş sahibine yüklenen gecikme ayrılır. Tersanenin TBK m. 472 kapsamındaki zamanında bildirim borcu da incelenir. Motorun gecikmesinin hangi işi ne kadar engellediği teknik kayıtlara bağlanır.

Avans ödenmesi inşa hâlindeki geminin mülkiyetini geçirir mi?

Tek başına göstermez. Para ödemesiyle gövde ve ekipmanın mülkiyet düzeni ayrıdır. Sözleşme, malzeme aidiyeti ve ilgili sicil kayıtları incelenir. Avans alacağı ile gövdenin aynen teslim talebi aynı hukuki sonuç değildir.

Dönme hâlinde tersane harcadığı bütün parayı avans içinde tutabilir mi?

Her harcama otomatik tutma hakkı vermez. TBK m. 125/3 çerçevesinde karşılıklı edimler ve tasfiye hesabı incelenir. İş sahibine kalan değer, teslim edilen ekipman ve tartışmalı giderler ayrı gösterilir; aynı kalem iki kez hesaplanmaz.

Avans teminatının süresi inşa uzayınca kendiliğinden uzar mı?

İnşa sözleşmesinin değiştirilmesi teminat belgesinin de değiştirildiğini tek başına göstermez. Teminatın süre, tutar, bildirim ve ödeme şartları kendi metninden doğrulanır; varsa uzatma belgesi ayrıca alınır.

Geç teslim edilen gemi kabul edilirse gecikme cezası korunur mu?

TBK m. 179/2 uyarınca zamanında ifa etmeme cezasında açık feragat veya çekincesiz kabul önemlidir. Teslim tutanağında ceza hakkının durumu kontrol edilir. Sözleşmedeki gün hesabı ve kabul edilmiş süre uzatımları ayrıca uygulanır.

Cezayı aşan zararda tersanenin kusurunu kim ispatlar?

TBK m. 180/2 uyarınca ceza tutarını aşan zararı isteyen alacaklı borçlunun kusurunu ispat etmelidir. Bu özel koşul, TBK m. 118 kapsamında genel gecikme tazminatındaki kusursuzluğu ispat düzeninden ayrıdır.

Gecikme yokken siparişten vazgeçilirse avansın tamamı geri alınır mı?

TBK m. 484 kapsamında eser tamamlanmadan fesihte yapılmış kısmın karşılığı ve yüklenicinin bütün zararı hesaba girer. Avans bu hesapta değerlendirilir. Yalnız yatırım tercihinin değişmesi, tersanenin ihlaline dayalı dönme ile aynı sonucu doğurmaz.

İstanbul ve Mersin bağlantılı gemi inşa dosyasında hazırlık

İstanbul’daki tersane veya finansman belgeleriyle Mersin’deki iş sahibinin işletme ve sefer planları tek kronolojide karşılaştırılır. Saha raporu aynı tarihli iş programına bağlanır; avans ödemeleri, ekipman faturaları ve teminat belgeleri ayrı listelenir. Yurt dışındaki sipariş verenin onay kayıtları ve sözleşmede seçilen hukuk ayrıca incelenir. Bu rehber Türk hukuku kapsamındaki özel hukuk eser sözleşmesine yöneliktir; yabancı hukuk, tahkim şartı veya kamu ihalesi bulunan işlemde ilgili özel düzenlemeler ayrıca değerlendirilir.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — güncel resmî metin: 52, 114, 117–118, 123–125, 179–180, 470–473, 479, 484
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — güncel resmî metin: 400–403

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →