Gemi Satışı Tamamlanmadan Simsarlık Ücreti İstenebilir mi?

Gemi satışına aracılık eden simsar, TBK m. 521 uyarınca kendi faaliyeti sonucunda satış sözleşmesi kurulursa ücrete hak kazanır. Kurulan sözleşme geciktirici koşula bağlıysa ücret koşul gerçekleşince ödenir. Geminin fiilen teslim edilmesi veya satış bedelinin tamamen ödenmesi ise her dosyada ücretin doğması için ayrıca aranan kanuni şart değildir; ücret anlaşması ve satışın hangi aşamada kaldığı incelenir.

Ticari gemi satışında sürvey kabulü, yönetim onayı ve finansman kaydı farklı hukuki işlevler taşıyabilir. Bir kayıt henüz bağlayıcı sözleşme kurulmadığını gösterirken diğeri kurulmuş sözleşmenin etkisini koşula bağlar; başka bir kayıt yalnız ödeme vadesini belirler. Simsarlık ücreti bu üç durum birbirine karıştırılmadan değerlendirilmelidir.

Gemi satış simsarı neyi üstlenir?

TBK m. 520 simsarlığı, sözleşme kurulması imkânını hazırlama veya kurulmasına aracılık etme ve sözleşme kurulunca ücret kazanma ilişkisi olarak düzenler. Satılık gemiyi uygun alıcıyla buluşturmak, teklifleri iletmek ve pazarlığa aracılık etmek bu kapsamda incelenir. Aracı, ayrıca yetki verilmedikçe sırf simsar olduğu için gemi sahibi adına satış sözleşmesini imzalama yetkisi kazanmaz.

Gemi acentesinin liman işlemi, taşıma komisyoncusunun yük organizasyonu ve gemi satış simsarlığı farklı işlerdir. Aynı şirketin birden çok hizmet sunması sözleşmeleri tek borca dönüştürmez. Ücret talebinin hangi gemi, hangi müşteri ve hangi satış göreviyle ilgili olduğu belirlenmelidir.

TBK m. 520’deki taşınmaz simsarlığına özgü yazılı şekil hükmü, gemi satışına aracılığı sırf geminin sicile kayıtlı olması nedeniyle otomatik kapsamaz. Bununla birlikte yazılı sözleşme; ücret borçlusunu, oranı, koşulları ve temsil yetkisini ispatlamak için temel belgedir. Asıl gemi mülkiyetinin devrine ilişkin şekil ise ayrı düzenlemedir.

Teklif özeti satış sözleşmesi sayılır mı?

TBK m. 1 ve 2 uyarınca sözleşmenin kurulması için tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamaları ile esaslı noktalarda anlaşması değerlendirilir. Geminin tanıtıcı bilgisi, taraflar, bedel ve müzakerenin bağlayıcılığı bakımından gerekli görülen diğer unsurlar birlikte okunur. Yalnız bir toplantı tutanağı veya e-posta konu başlığı, kuruluş sorusunu kendiliğinden çözmez.

İngilizce hazırlanan teklif özetinde kullanılan “subject” kayıtlarının gerçek işlevi metnin bütününden belirlenmelidir. Tarafların son yönetim onayına kadar bağlanmayacağını açıklayan hükümle, kurulmuş satışın belirli teknik koşula bağlı olduğunu açıklayan hüküm aynı değildir. Çeviri, yalnız sözcüğün Türkçe karşılığını vermemeli; kaydın bağlayıcılık üzerindeki etkisini korumalıdır.

Simsarın “anlaşma tamam” mesajı, alıcı ve satıcının yetkili kabulünün yerine geçmez. Kimin hangi tarihte hangi şartı kabul ettiği ortaya konulur. Şirket adına müzakere yapan çalışanın işlem yetkisi ile görüşme yürütme görevi ayrıca incelenir; TBK m. 40–46 temsil hükümleri burada önem taşır.

Satış sözleşmesi ile gemi mülkiyetinin devri farklı mı?

TTK m. 1001, gemi siciline kayıtlı geminin devri için malik ile edinenin mülkiyetin devrinde anlaşmasını ve zilyetliğin geçirilmesini arar. Mülkiyet devri anlaşması yazılı olmalı ve imzalar noterce onaylanmalıdır; anlaşma gemi sicil müdürlüğünde de yapılabilir. Bu hüküm, ayni devrin şartlarını düzenler.

Simsarlık ücretinde ise önce TBK m. 521 kapsamında aracılık faaliyeti sonucunda kurulan sözleşme ve ayrıca tarafların ücret koşulları incelenir. Sicildeki işlem tamamlanmadı diye daha önce geçerli şekilde kurulmuş satış sözleşmesi hiç yok sayılmaz. Buna karşılık sadece mülkiyet devri için taslak hazırlanması da satışın bütün taraflarca kabul edildiğini kanıtlamaz.

Satış borcu, devir anlaşması, zilyetliğin geçirilmesi ve bedel ödemesi dosyada ayrı tarihlerle gösterilmelidir. Gemi sicili ve mülkiyet rejimi, satış simsarlığındaki ücret doğumu incelemesinin yerine geçen bir kapanış listesi değildir; ayrı hukuki aşamayı açıklar.

Sürvey veya finansman koşulu varsa ücret ne zaman ödenir?

TBK m. 521/2, simsarın faaliyetiyle kurulan sözleşmenin geciktirici koşula bağlanması hâlinde ücretin koşul gerçekleşince ödenmesini düzenler. Koşulun açık metni, gerçekleşme ölçütü ve bu ölçütün yerine geldiğini gösteren belge alınmalıdır. Koşulun yalnız adı değil, satışa ve ücret ödeme borcuna hangi sonucu bağladığı önemlidir.

Sürveyin yapılmış olması, raporun sözleşmedeki kabul koşulunu karşıladığını kendiliğinden göstermez. Raporda önemli eksiklerin bulunması, alıcının bunları kabul etmesi, satıcının düzeltme taahhüdü ve süresinde gönderilen karar ayrı değerlendirilir. Koşulun hangi tarafça ve hangi işlemle kaldırılacağı sözleşmeden belirlenir.

Finansman başvurusunun yapılması ile finansmanın onaylanması da aynı değildir. Sözleşme yalnız başvuru belgesini arıyorsa sonradan farklı bir şart ileri sürülmez; kredi onayını arıyorsa sırf görüşmelerin devam etmesi yeterli kabul edilmez. Simsarın ücret talebi, koşulun gerçekleştiği yönündeki gerçek kayda bağlanmalıdır.

Koşul bilerek engellenirse simsar bütün hakkını kaybeder mi?

TBK m. 175, taraflardan birinin koşulun gerçekleşmesine dürüstlük kurallarına aykırı olarak engel olması hâlinde koşulun gerçekleşmiş sayılmasını düzenler. Aynı madde, koşulun dürüstlük kurallarına aykırı biçimde sağlanması hâlinde gerçekleşmemiş sayılacağını belirtir. Bu hüküm için yalnız satışın tamamlanmaması yeterli değildir; engelleyen davranış ve dürüstlük kuralına aykırılık ortaya konulmalıdır.

Tarafın sözleşmede açıkça tanınan gerçek inceleme veya onay hakkını kullanması, tek başına kötü niyetli engelleme sayılamaz. Buna karşılık ücret borcundan kaçınmak için kayıtlardaki gerçek kabulün gizlendiği ileri sürülüyorsa bunu gösteren yazışmalar ve sonraki işlem incelenir. Gemi daha sonra aynı kişiye satıldı diye her ilk müzakerenin koşulu gerçekleşmiş varsayılmaz.

İlk anlaşmanın sona ermesi, yeni fiyat ve yeni şartlarla ikinci anlaşma yapılması veya alıcı grubundaki başka şirketin devralması için ayrı karşılaştırma gerekir. Hangi işlemin önceki aracılık faaliyetiyle bağlantılı olduğu, somut taraf ve gemi bilgileriyle açıklanır.

Geçerli satış kurulmuş fakat kapanış yapılmamışsa

TBK m. 521’in kanuni ücret doğumu, simsarın faaliyeti sonucunda sözleşmenin kurulmasına bağlanmıştır. Bu nedenle koşulsuz ve geçerli satışın kurulmasından sonra alıcının bedeli ödememesi veya tarafların ifa uyuşmazlığı yaşaması, ücret hakkını her durumda kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Simsarın ifayı ayrıca garanti edip etmediği de incelenmelidir.

Taraflar simsarlık ücretini açıkça kapanışa, satış bedelinin tahsiline veya geminin teslimine bağlamışsa kararlaştırılan düzen okunur. Burada satış sözleşmesindeki koşul ile simsarlık ücretinin kendi ödeme şartı farklıdır. “Teslimde ödenir” kaydının yalnız vade mi yoksa hakkın doğumu için ek şart mı olduğu, sözleşmenin bütünü ve ortak irade üzerinden belirlenir.

İfa başarısızlığının simsarın kendi borca aykırı davranışından doğduğu iddiası da ayrıca ele alınır. Yetkisiz açıklama, gizlenen önemli bilgi veya sadakat ihlali bakımından ayrı dayanak gerekir. Satışın bitmemesi, simsarın her zaman kusurlu olduğunu göstermediği gibi, ücretin doğması da onun bütün davranışlarını hukuka uygun hâle getirmez.

Alıcı zaten biliniyorsa simsar ücret isteyebilir mi?

TBK m. 521/1, sözleşmenin simsarın faaliyeti sonucunda kurulmasını arar. Bu nedenle tarafların önceden birbirini tanıması tek başına bütün aracılık ücretini ortadan kaldırmaz; simsarın somut işlemde hangi faaliyeti yürüttüğü değerlendirilir. Sadece geminin ilanını iletmekle kritik pazarlığı ve anlaşmayı yürütmek aynı delil yapısına sahip değildir.

Gemi bilgisi gönderim tarihi, alıcının ilk ilgisi, görüşme düzeni, fiyat değişiklikleri ve kabul yazışmaları zaman sırasına konulur. Müşteri listesinde bir şirketin adının bulunması, sonradan yapılan her gemi satışının bu faaliyet sonucu kurulduğunu kanıtlamaz. Buna karşılık son imza aşamasının simsarsız yapılması, önceki etkili aracılığı kendiliğinden yok saydırmaz.

Birden fazla brokerin bulunduğu zincirde her kişinin kime karşı ücret hakkı bulunduğu ayrıca belirlenir. Satıcının görevlendirdiği simsarın başka brokerle komisyon paylaşımı, açık bir borç üstlenilmedikçe alıcının aynı bedeli ayrıca ödeyeceği anlamına gelmez. Çift sayımı önlemek için sözleşme ve ödeme tarafları ayrı gösterilir.

Komisyon oranı ve ücret matrahı nasıl belirlenir?

Önce tarafların kararlaştırdığı ücret ve hesap tabanı uygulanır. Bedelin gemi satış fiyatı mı, belirli eklentiler hariç net tutar mı veya sabit ücret mi olduğu metinden anlaşılmalıdır. Gemi üzerindeki yakıt, kumanya veya ayrıca satılan ekipmanın komisyon matrahına dahil edilmesi, sırf kapanış hesabında birlikte görünmesinden çıkarılamaz.

TBK m. 522, ücret belirlenmemişse tarife, tarife yoksa teamüle göre ödeme öngörür. Kanunda bütün gemi satışları için tek bir sabit komisyon yüzdesi yazmaz. Teamül iddiası ilgili ticari çevredeki gerçek uygulamaya ve kanuni koşullara dayanmalıdır; bir brokerin kendi fiyat listesi herkesi bağlayan kanuni oran gibi sunulamaz.

TBK m. 525 aşırı ücretin borçlunun istemiyle hâkimce indirilmesini düzenler. Ancak TTK m. 22, tacir sıfatındaki borçlunun sırf aşırılık iddiasıyla bu indirimi isteyemeyeceğini belirtir. Ücretin hiç doğmadığı, yanlış matrahtan hesaplandığı veya emredici hükme aykırı olduğu iddiaları, yalnız yüksek ücret itirazından ayrı tutulur.

Satış kurulmazsa inceleme ve seyahat giderleri kime aittir?

TBK m. 521/3, giderlerin simsara ödenmesi kararlaştırılmışsa aracılık faaliyeti sözleşme kurulmasıyla sonuçlanmasa bile bu giderlerin ödenmesini öngörür. Bu sebeple “satış yoksa hiçbir ödeme yok” genellemesi, gerçek gider anlaşmasını gözden kaçırır. Bunun karşısında başarı ücretini gider başlığına çevirerek kanuni ücret şartını aşmak da doğru değildir.

Gemi ziyareti, seyahat, teknik uzman veya belge hizmeti için gerçek harcama ve onay kayıtları alınır. İptal edilen hizmetin iadesi, daha önce alınan avans ve müşterinin doğrudan ödediği giderler düşülür. Simsarın bütün işletme gideri, belirli satış göreviyle bağlantısı gösterilmeden müşteriye yüklenemez.

Gider talebi için sözleşme kurulmadan kararlaştırılan giderler incelemesi kullanılabilir. Buradaki başarı ücreti uyuşmazlığı ise ayrı kalır: masrafın ödenmesi, satış komisyonunun da kabul edildiği anlamına gelmez.

Karşı taraftan gizli ücret sözü alınmışsa

TBK m. 523, simsarın üstlendiği borca aykırı davranarak diğer tarafın menfaatine hareket etmesi veya dürüstlük kurallarına aykırı biçimde diğer taraftan ücret sözü alması hâlinde ücret ve gider haklarını kaybetmesini düzenler. İkinci hâlde fiilen para ödenmesi şart değildir; kanun ücret sözünü de kapsar.

İki taraftan açıklanmış ve ilişkinin koşullarıyla uyumlu ücret alınması, her dosyada otomatik sadakat ihlali değildir. Gizliliğin veya çıkar çatışmasının ne olduğu, simsarın kabul ettiği görev ve gerçek davranışla gösterilmelidir. Salt komisyon tutarının yüksekliği, diğer taraf lehine borca aykırı hareketin delili değildir.

Simsarın sadakat ihlali nedeniyle ücret itirazı, hakkın önce doğup sonra kaybedilmesi yönünden ayrı başvuru örneğidir. Koşul gerçekleşmediği için ücretin henüz ödenememesi ile sadakat ihlali nedeniyle hak kaybı aynı gerekçe olarak yazılmamalıdır.

Fatura, teyit yazısı ve elektronik müzakere kayıtları

Simsarın komisyon faturası düzenlemesi, kurulmamış satış sözleşmesini kendiliğinden kurmaz. TTK m. 21/2’nin sekiz günlük fatura itirazı düzenlemesi, faturanın dayandığı ilişki ve içeriğiyle birlikte değerlendirilir. Teyit mektubuna ilişkin m. 21/3 de önceden yapılmış sözlü veya iletişim yoluyla anlaşmanın açıklanması bağlamında incelenir; tek taraflı yeni borç yaratma aracı değildir.

HMK m. 190, 194 ve 199 uyarınca ücret doğuran vakıalar somutlaştırılır. Elektronik belgelerin yalnız seçilmiş cümleleri değil, ekleri ve gönderim sırası korunur. Koşulun kaldırıldığını gösteren mesaj, gönderenin yetkisi ve önceki şartlarla birlikte okunur.

Dosyada dört ayrı kayıt tutulması yararlıdır: aracılık görevi, satışın kurulması, koşulun gerçekleşmesi ve ücretin hesaplanması. Böylece görüşme sayısının ücret hakkı yerine, kapanış belgesinin de sözleşmenin tek kuruluş delili yerine geçirilmesi önlenir.

Ticari simsarlık ücretinde zamanaşımı

TBK m. 147/5, simsarlık sözleşmelerinden doğan alacaklar için beş yıllık düzenleme yaparken ticari simsarlık ücreti alacağını bunun dışında bırakır. Bu nedenle ticari gemi satışındaki ücret talebine sırf simsarlık adı nedeniyle otomatik beş yıl yazılmaz. Özel başka hüküm bulunmayan ticari simsarlık ücretinde TBK m. 146’nın genel on yıllık süresi değerlendirilir.

Başlangıç TBK m. 149 uyarınca muacceliyete göre belirlenir. Geciktirici koşul, ücretin özel vadesi ve kısmi ödeme kayıtları bu nedenle önemlidir. Başarı ücreti dışında gider, iade veya başka sözleşmesel istem varsa bunların süreleri kendi hukuki nitelikleriyle ayrıca incelenir.

Ticari para talebinde TTK m. 5/A uyarınca arabuluculuk şartı gözetilir. Ücrete itiraz yazısı, başlamış icra takibindeki usul işleminin yerine geçmez. Talep veya savunma dosyasında gemi kimliği, gerçek taraflar, koşul metni, gerçekleşme kaydı ve ücret hesabı birlikte sunulmalıdır.

Sık sorulan sorular

Gemi teslim edilmediyse simsarın komisyon hakkı kesin olarak yok mu?

Hayır. TBK m. 521, ücret hakkını simsarın faaliyeti sonucunda sözleşmenin kurulmasına bağlar. Geciktirici koşul ve ücret sözleşmesindeki ek şartlar ayrıca incelenir. Geçerli ve koşulsuz satış sonrasında ifanın gerçekleşmemesi, tek başına her durumda ücret hakkını ortadan kaldırmaz.

Sürvey yapılması koşulun gerçekleşmesi için yeterli mi?

Koşulun gerçek metni okunmalıdır. Yalnız incelemenin yapılması ile raporun alıcı tarafından sözleşmedeki ölçüte uygun kabul edilmesi farklıdır. TBK m. 521/2 kapsamında hangi olayın geciktirici koşulu gerçekleştirdiği belgeyle gösterilir; raporun hazırlanmış olması her kabul koşulunu karşılamaz.

Yönetim onayı alınmadan gönderilen teklif özeti satış sayılır mı?

Onay kaydının sözleşmenin kuruluşunu mu yoksa kurulmuş sözleşmenin etkisini mi ilgilendirdiği belirlenir. TBK m. 1, 2 ve 19 çerçevesinde karşılıklı irade açıklamaları incelenir. Simsarın tek taraflı anlaşma tamam mesajı, yetkili alıcı ve satıcının kabulünü kendiliğinden oluşturmaz.

Gemi siciline devir yapılmaması ile satış sözleşmesinin kurulmaması aynı mı?

Hayır. TTK m. 1001 mülkiyet devri anlaşması ve zilyetliğin geçirilmesini düzenler. TBK m. 521 bakımından aracılık sonucu kurulan sözleşme ve ücret koşulları ayrıca incelenir. Satış borcu, ayni devir, teslim ve ödeme tarihleri dosyada birbirinden ayrılmalıdır.

Koşulu ücret ödememek için bilerek engelleyen taraf neyle karşılaşır?

TBK m. 175 uyarınca taraflardan biri koşulun gerçekleşmesini dürüstlük kurallarına aykırı engellerse koşul gerçekleşmiş sayılır. Ancak engelleme davranışı ve dürüstlük kuralına aykırılık ispatlanmalıdır. Sözleşmedeki gerçek inceleme hakkının kullanılması veya satışın sonuçlanmaması tek başına bu sonucu doğurmaz.

Kanunda gemi simsarlığı için sabit komisyon yüzdesi var mı?

TBK m. 522 bütün gemi satışları için tek oran belirlemez. Önce kararlaştırılan ücret, anlaşma yoksa tarife ve tarife yoksa teamül incelenir. Satış bedeline hangi kalemlerin dahil olduğu ayrıca açıklanır. Bir brokerin kendi fiyat listesi herkesi bağlayan kanuni oran değildir.

Tacir, komisyon çok yüksek diye hâkimden indirim isteyebilir mi?

TTK m. 22, tacir sıfatındaki borçlunun sırf aşırı ücret iddiasıyla TBK m. 525 kapsamında indirim istemesini engeller. Ücretin hiç doğmadığı, yanlış hesaplandığı veya başka geçersizlik sebebi bulunduğu savunmaları ayrı değerlendirilir. Yüksek tutar ile doğmamış alacak aynı hukuki itiraz değildir.

Satış kurulmasa da simsar seyahat giderini ister mi?

TBK m. 521/3 gereğince giderlerin simsara ödenmesi kararlaştırılmışsa sözleşme kurulmasa da gerçek ve kapsam içindeki giderler ödenir. Avans, iade ve doğrudan müşteri ödemeleri hesaptan ayrılır. Başarı ücretinin gider adıyla talep edilmesi, ücretin kanuni doğum şartını ortadan kaldırmaz.

Simsarın iki taraftan ücret alması her zaman ücret hakkını düşürür mü?

TBK m. 523 bakımından üstlenilen borca aykırı karşı taraf lehine davranış veya dürüstlük kurallarına aykırı diğer taraftan ücret sözü aranır. İki taraflı ücretin varlığı tek başına yeterli değildir. Görev, açıklanan şartlar ve somut davranış değerlendirilir; şartlar varsa ücret ve gider hakları kaybedilir.

Ticari gemi simsarlığı ücreti her zaman beş yılda mı zamanaşımına uğrar?

TBK m. 147/5 ticari simsarlık ücreti alacağını beş yıllık düzenlemenin dışında bırakır. Özel başka hüküm bulunmayan ticari ücret talebinde m. 146 genel on yıllık süre, m. 149 muacceliyet başlangıcı incelenir. Gider ve iade gibi diğer taleplerin niteliği ayrıca değerlendirilir.

İstanbul ve Mersin bağlantılı ticari gemi satışlarında broker yazışmaları, satış teklif özetleri, sürvey kabulü ve kapanış belgeleri farklı ülkelerdeki taraflardan gelebilir. Türk hukukuna tabi simsarlık talebinde bu belgeler tek zaman çizelgesinde birleştirilir. Geminin tanıtıcı numarası, gerçek ücret borçlusu, yetkili kabul ve koşulun kaldırılması kayıtlarının eşleştirilmesi, satışın tamamlanmamasıyla ücretin doğmamasını birbirinden ayırır.

Kanun maddeleri ve resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 1–2, 19, 40–46, 146–147, 149, 175, 520–523, 525
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: 5/A, 21–22, 1001
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190, 194, 199

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →