Patentten Vazgeçme: İstemler, Lisans Sahibi İzni ve Sicil | SMK 140

Patentten vazgeçme, patent sahibinin korumayı sona erdiren iradi işlemidir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.140, bütün patentten vazgeçmeye izin verdiği gibi bir veya birden çok istemden vazgeçmeyi de düzenler. Yazılı bildirimin TÜRKPATENT’e verilmesi ile sonucun doğması aynı an değildir: vazgeçme sicile kayıt tarihinde hüküm doğurur. Sicile kayıtlı hak ve lisans sahiplerinin izni gerektiği için patent sahibi, dosyayı yalnız kendi ekonomik tercihine dayanarak her durumda kapatamaz.

Bu işlemde üç soru birlikte cevaplanmalıdır: hangi istemler bırakılıyor, patent üzerinde kimin kayıtlı hakkı bulunuyor ve sona erme hangi tarihte gerçekleşiyor? Özellikle lisans verilen, teminat gösterilen veya hak sahipliği davasına konu edilen patentlerde bu sorular ayrı belge incelemesi gerektirir. İşletmenin üretimi bırakması, patente ilişkin giderleri bütçeden çıkarması veya tarafların ticari ilişkisinin bitmesi kendiliğinden m.140 anlamında vazgeçme oluşturmaz.

Patent başvurusunu geri çekmekle farkı

Başvuru aşamasındaki dosya için SMK m.105, patent hakkından vazgeçmek için m.140 uygulanır. Başvurunun geri çekilmesinde patentin verildiğinin ilanından önceki dönem, başvurunun yayımlanması ve yeniden başvuru yasağı özel önem taşır. Verilmiş patentin sona erdirilmesinde ise mevcut korumanın kapsamı, kayıtlı üçüncü kişi hakları ve sicile kayıt tarihi öne çıkar. İşlemin günlük dilde “patenti iptal etmek” diye adlandırılması uygulanacak maddeyi değiştirmez.

Dosyanın hukuki aşaması, belge başlığından veya şirket içi kayıt adından çıkarılmamalıdır. Kurum sicili ve ilanlar incelenerek gerçekten bir başvuru mu yoksa verilmiş patent mi bulunduğu belirlenir. Başvuru aşamasına özgü sonuçlar için patent başvurusunun geri çekilmesi ve yeniden başvuru incelemesi kullanılmalıdır. Buradaki değerlendirme, verilmiş patentteki hakkın tamamının veya istemlerinin bırakılmasına ilişkindir.

Üç sona erme nedeninden biri olarak vazgeçme

SMK m.140/1, koruma süresinin dolmasını, hak sahibinin vazgeçmesini ve m.101’deki sürelerde yıllık ücretlerin ödenmemesini ayrı sona erme nedenleri sayar. Bu ayrım yalnız terminolojik değildir. Sürenin dolmasında yasal koruma süresi, ücret ödenmemesinde özel ödeme ve devam hükümleri, vazgeçmede ise yazılı irade ve sicile kayıt belirleyicidir. Bir nedene bağlanan işlemler ve imkânlar başka nedene kendiliğinden taşınamaz.

Yıllık ücreti ödememeyi açık vazgeçme bildiriminin yerine koymak, kayıtlı lisans sahibinin durumunu ve sözleşme yükümlülüklerini çözmez. Özellikle korumayı sürdürme taahhüdü bulunan bir sözleşmede, ücret takibinin bırakılması ayrıca sözleşmeye aykırılık tartışması doğurur. İşletme kararında hangi sona erme yolunun izlendiği açık tutulmalı; muhasebe kaydı ile sınai mülkiyet sicilinin farklı hukuki işlevleri olduğu unutulmamalıdır.

Patentten tamamen vazgeçmenin kapsamı

Tam vazgeçme bütün istemler bakımından patent korumasını sona erdirir. Buna karşılık aynı teknik ürün üzerinde bulunan marka, tasarım veya başka patentler sırf bu patent bırakıldığı için sona ermez. Bir ürünün birçok ayrı hakla korunduğu portföylerde, yalnız patent numarasının silinmesi bütün ürünün serbestçe üretilebileceği sonucunu doğurmaz. Her hak kendi sicili, kapsamı ve sona erme nedeni üzerinden incelenir.

Vazgeçme belgesinde buluşun ticari adıyla yetinilmemelidir. Patent numarası, hak sahibi, varsa ilgili istemler ve iradenin tam vazgeçmeye yönelik olduğu açıkça gösterilmelidir. Bir ürün ailesinde birbirine yakın buluş başlıkları bulunması yanlış dosyada işlem yapılmasını kolaylaştırır. Teknik ürün adı, patent başlığı ve sicil numarası birlikte kontrol edilerek işlem konusu belirginleştirilir.

Bir veya birkaç istemden vazgeçme

SMK m.140/3, patentin bir veya birden çok isteminden vazgeçilmesini kabul eder. Bunun sonucu, vazgeçilmeyen istemlerin belirli koşullarla geçerli kalmasıdır. Kalan istemlerin ayrı bir patentin konusunu oluşturması ve vazgeçmenin patent kapsamını genişletmemesi gerekir. Bu nedenle kısmi vazgeçme, istem listesinden satır silmekten ibaret bir idari tercih değildir; teknik korumanın kalan yapısı incelenmelidir.

İstemler arasındaki bağlılık bu incelemenin temelidir. Bir bağımlı istem, başka istemde tanımlanan unsurlara dayanıyorsa çıkarılan bölümün kalan teknik tanıma etkisi açıklanmalıdır. Patent sahibi “daha az istem bıraktım” diyerek kapsamın mutlaka daraldığını varsayamaz. Koruma, istem sayısından çok istemlerin teknik içeriğiyle belirlenir. Özellikle zorunlu bir sınırlamanın ortadan kaldırılması, görünüşte sadeleştirme olmasına rağmen kapsam sorununa yol açar.

Kısmi vazgeçme yeni patent verilmesi değildir

Maddenin kalan istemlerin ayrı bir patent konusu oluşturmasını araması, işlem sonucunda yeni başvuru tarihli bağımsız bir patentin kendiliğinden doğduğu anlamına gelmez. Düzenlenen sonuç, mevcut patentin vazgeçilmeyen istemler yönünden geçerliliğini sürdürmesidir. Yeni bir koruma süresi başlatıldığı veya mevcut patentin süre bakımından yenilendiği söylenemez. Kalan koruma, mevcut dosyanın hukuki geçmişiyle birlikte değerlendirilir.

Başvurunun bölünmesi, başvuru kapsamının değiştirilmesi ve verilmiş patentten kısmen vazgeçilmesi farklı işlemlerdir. Dilekçede bunların birbirine karıştırılması teknik talebin anlaşılmasını güçleştirir. İşlem öncesinde yürürlükteki istem metni ile vazgeçme sonrası korunması istenen metin karşılaştırılmalı; hangi teknik sınırlamanın korunduğu, hangi istemin tamamen bırakıldığı dosyada izlenebilir olmalıdır.

Yazılı bildirim ve sicile kayıt tarihi

SMK m.140/4 uyarınca vazgeçme yazılı olarak Kuruma bildirilir. Aynı hüküm, hukuki sonucu sicile kayıt tarihine bağlar. Şirket yönetiminin karar tarihi, dilekçenin hazırlanması, vekile talimat verilmesi veya bildirimin gönderilmesi tek başına sona erme tarihi olarak kullanılamaz. Bu tarihlerin belge zincirindeki işlevi farklıdır; korumanın ne zaman sona erdiği sorusunda sicil kaydı esastır.

Ticari sözleşmede belirli tarihte patentin bırakılacağı taahhüt edilmişse, taahhüdün yerine getirilip getirilmediği yalnız gönderilmiş dilekçeyle kanıtlanamaz. Sicile kayıt sonucu da takip edilmelidir. Kurum tarafından eksiklik giderilmesi istenmesi veya üçüncü kişi izninin bulunmaması, işlem dosyasını etkiler. Tarafların özel sözleşmesindeki tarih ile m.140/4’ün hukuki etki tarihi birbirinden açık biçimde ayrılmalıdır.

Bülten yayımı hangi işlevi görür?

Kanun, patent hakkının sona ermesinin ve vazgeçmenin Bültende yayımlanmasını düzenler. Ancak vazgeçme bakımından hüküm doğurma anını ayrıca sicile kayıt olarak belirler. Bu nedenle Bülten yayım tarihi otomatik olarak sona erme başlangıcı kabul edilmemelidir. İlanın görünür olması, üçüncü kişilerin bilgi edinmesini sağlar; maddi sonucun tarihi ise ilgili fıkradan saptanır.

Dosyada bildirim, sicile kayıt ve Bülten yayımı için ayrı tarih alanları tutulması yararlıdır. Özellikle bu tarihler arasında üretim veya satış yapılmışsa, hangi faaliyetin koruma sürerken gerçekleştiği belirlenebilir. Sadece son Bülten kaydına bakılarak aradaki bütün işlemlerin aynı hukuki durumda olduğu sonucuna varmak, geçmiş ihlal ve sözleşme hesaplarını hatalı kurar.

Sicile kayıtlı lisans sahibinin izni

SMK m.140/5, sicile kayıtlı hak ve lisans sahiplerinin izni olmadıkça patentten vazgeçilemeyeceğini belirtir. Patent sahibi ile lisans alan arasındaki ekonomik ilişkinin sona erdiği iddiası, mevcut sicil kaydının kendiliğinden yok sayılmasını sağlamaz. Önce kaydın güncel durumu, lisansın kapsamı ve sona ermesine ilişkin işlemler incelenmelidir. İzin belgesinin hangi patente ve hangi vazgeçme kapsamına ilişkin olduğu da açık olmalıdır.

Tam vazgeçmeye verilen izin ile belirli istemlerden vazgeçmeye verilen izin aynı içerikte değildir. İzin veren kişinin temsil yetkisi ve belgenin kapsamı kontrol edilmeden genel bir ticari mutabakat yeterli sayılmamalıdır. Lisansın türü, kullanım alanı ve tarafların temel yetkileri için patent lisans sözleşmesi ve inhisari lisans yazısı ayrıca incelenebilir.

Rehin ve diğer kayıtlı hakların korunması

Maddenin koruması yalnız lisansla sınırlı değildir; sicile kayıtlı hak sahipleri de hükümde yer alır. Patent üzerinde kayıtlı teminat hakkı bulunması, alacaklının ekonomik güvencesini ilgilendirir. Patent sahibinin tek taraflı vazgeçerek teminat konusunu ortadan kaldırmasına karşı izin koşulu önem taşır. Bu yüzden yalnız lisans listesi değil, sicildeki bütün ilgili hak kayıtları okunmalıdır.

Bir finansman borcunun ödendiği ileri sürülüyorsa ödeme belgesi ile hak kaydının hukuki durumu birlikte değerlendirilir. Borcun kapanmış olması, sicilin fiilen güncellendiğini göstermez. Hak sahibinin kimliği, alacağın devredilip devredilmediği ve temsil bilgileri kontrol edilmeden eski sözleşmedeki tarafa yöneltilen izin talebi işlem dosyasını tamamlamayabilir. Sicil incelemesi işlem gününe yakın yapılmalıdır.

Sicile kaydedilmemiş sözleşme bakımından sınır

SMK m.140/5 açıkça sicile kayıtlı hak ve lisans sahiplerini esas alır. Bu özel izin koşulu, hiçbir sicil kaydı bulunmayan bütün sözleşme ilişkilerine aynen genişletilmemelidir. Bununla birlikte kayıtsız sözleşmenin taraflar arasında hiçbir sonuç doğurmadığı da söylenemez. Patent sahibi, sözleşmede üstlendiği korumayı sürdürme veya belirli kullanım imkânını sağlama borcunu ayrıca taşır.

Bu ayrım, sicil işlemi ile özel hukuk sorumluluğunu ayırır. Bir vazgeçmenin m.140 kapsamında işleme alınabilmesi, sözleşmeye aykırılık iddiasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Sözleşmenin konusu, süresi, risk dağılımı ve sona erme hükümleri ayrı incelenir. İzin gerekmiyor sonucundan doğrudan “hiçbir tazminat sorumluluğu yoktur” sonucuna geçmek kanunun düzenlediği alanı aşar.

Hak sahipliği davasındaki tedbir kaydı

SMK m.140/6 iki olguyu birlikte arar: üçüncü kişi patent üzerinde hak sahipliği iddia etmiş olmalı ve bu konuda alınmış tedbir kararı sicile kaydedilmiş olmalıdır. Bu durumda iddia sahibinin izni olmadan patentten vazgeçilemez. Her itiraz yazısının, her görüş bildiriminin veya her dava dilekçesinin aynı sonucu doğurduğu söylenemez; kanun tedbirin sicile kaydını ayrıca belirtmiştir.

Hak sahipliği uyuşmazlığında taraflardan birinin patenti sona erdirerek dava konusunu etkilemesi ciddi sonuç yaratır. Bu nedenle tedbir kararının kapsamı, hangi patent numarasını içerdiği ve sicile işlendiği kontrol edilir. Mahkemeye başvuru tarihi ile tedbirin verilme ve kaydedilme tarihleri ayrı belgelerdir. Maddenin aradığı koşul, yalnız mahkeme dosyasının açılmış olmasıyla tamamlanmış kabul edilmemelidir.

Çalışan buluşlarında ayrıca uygulanacak hüküm

Hizmet buluşu patentlerinde SMK m.118/2 ayrı bir koruma getirir. İşveren, çalışanın hizmet buluşu nedeniyle talep ettiği bedeli ödemeden önce patentten vazgeçmek isterse çalışana bildirim yapmakla yükümlüdür. Çalışanın talebi üzerine, masrafları çalışana ait olmak üzere hakkı devretmesi gerekir. Bildirime üç ay içinde cevap verilmemesi halinde işveren vazgeçebilir. Bu özel ilişki, yalnız genel sicil incelemesine indirgenemez.

Çalışanın bedeli ve devralma hakkı hakkında ayrıntılı değerlendirme işverenin çalışan buluşu patentinden vazgeçmesi yazısında bulunmaktadır. Genel m.140 işlemi bakımından önemli nokta, hizmet buluşunun dosyada ayrıca tanınmasıdır. İş sözleşmesinin bitmesi, m.118/4 gereğince çalışan buluşundan doğan hak ve yükümlülükleri ortadan kaldırmaz.

Vazgeçmenin geçmiş ihlallere etkisi

SMK m.140/2, sona eren patentin konusunun sona erme nedeninin gerçekleştiği andan itibaren kamuya ait olacağını söyler. Vazgeçmede bu an m.140/4’teki sicile kayıt tarihidir. Düzenleme patent korumasının geçmişte hiç doğmadığını söylemez. Koruma devam ederken gerçekleşmiş fiillerin değerlendirilmesi, sonradan verilen vazgeçme kararıyla kendiliğinden silinmez.

Geçmiş dönemdeki ihlal iddiasında fiilin tarihi, o tarihte yürürlükteki istem kapsamı ve ilgili diğer hukuki koşullar belirlenir. Vazgeçme, geçmişe ilişkin her talebin mutlaka kabul edileceği anlamına da gelmez; ihlal ve talep şartları ayrıca ispatlanır. Belirleyici ayrım, hak sahibinin gelecekteki korumayı bırakması ile geçmişte doğmuş iddiaların hukuki değerlendirilmesinin farklı meseleler olmasıdır.

Hükümsüzlük kararından neden ayrılır?

SMK m.139, patentin hükümsüzlüğüne bağlanan geçmişe etkili sonucu düzenler: kanuni koruma hiç doğmamış sayılır; maddede belirtilen istisnalar ayrıca korunur. m.140’taki vazgeçme ise bu hükümsüzlük kararı değildir. Patent sahibinin maliyet veya ticari strateji nedeniyle hakkı bırakması, patentin başlangıçta geçersiz olduğunun yargısal tespiti sayılmaz.

Bu ayrım lisans bedelleri ve derdest uyuşmazlıklar bakımından önemlidir. Vazgeçme belgesine dayanarak bütün geçmiş lisans ödemelerinin sebepsiz kaldığı veya bütün önceki kararların ortadan kalktığı söylenemez. Sözleşmesel sonuçlar kendi dayanakları üzerinden incelenir. İşlem belgelerinde “hükümsüz kılma”, “iptal” ve “vazgeçme” kelimelerini gelişigüzel birbirinin yerine kullanmamak, tarafların neyi kabul ettiğini de netleştirir.

Rakibin üretime başlamadan önce yapacağı inceleme

Sona erme kaydı, yalnız ilgili patentin konusu bakımından değerlendirilir. Rakip üretici, patentin tamamen mi yoksa belirli istemler yönünden mi bırakıldığını kontrol etmelidir. Kısmi vazgeçmede kalan istemler korumayı sürdürebildiği için, tek bir vazgeçme ilanını bütün teknik çözümün serbest kaldığı şeklinde okumak yanlıştır. Güncel istem metni üretilecek ürünle karşılaştırılır.

Ayrıca aynı ürünün başka patentler, tasarımlar veya işaretler bakımından hak ihlaline yol açıp açmadığı ayrı araştırılır. m.140 bir patentin sona ermesini düzenler; kapsamlı üretim izni veya diğer mevzuattan muafiyet vermez. Kamuya ait olma sonucu da ilgili patentin konusu ve sona eren koruma çerçevesinde anlaşılmalıdır. Ürün ruhsatı ve teknik düzenleme gereklilikleri bu işlemle kendiliğinden tamamlanmış olmaz.

Sözleşmede vazgeçmeye önceden verilen izin

Lisans sözleşmesinde patent sahibinin korumayı bırakabileceğini söyleyen bir hüküm bulunması, önce hükmün kapsamının okunmasını gerektirir. İzin belirli patente mi, bütün patent ailesine mi, yalnız ekonomik değeri kalmayan istemlere mi ilişkindir? Lisans alanın hangi şartlarla kabul verdiği, önceden bildirim veya alternatif hak sağlama yükümlülüğü bulunup bulunmadığı ayrıca belirlenir. Belirsiz bir yönetim yetkisi ifadesi ile açık vazgeçme izni aynı şey değildir.

SMK m.140/5’te aranan iznin mevcut olduğu ileri sürüldüğünde, buna dayanak belge ilgili sicil kaydıyla eşleştirilmelidir. Sözleşmenin başka şirkete devri, birleşme veya lisans hakkındaki değişiklikler nedeniyle izin veren kişi ile güncel hak sahibi farklılaşmış olabilir. Güncel hak sahibinin iradesini göstermeyen eski bir yazışmanın yeterliliği tartışmalıdır. İşlem dosyasının görevi bu sorunu örtmek değil, hangi belgenin hangi kayıtlı hak sahibinin iznini ortaya koyduğunu açıklamaktır. Kanun, patent sahibinin ticari gerekçesini kayıtlı hak sahibinin iznine eşdeğer saymaz.

Kalan istemlerin lisans kapsamına etkisi

Kısmi vazgeçmede patent ayakta kaldığı için lisans ilişkisinin bütün teknik kapsamı değişmeden devam ettiği de varsayılamaz. Sözleşme yalnız bırakılan istemlere konu üretime ilişkinse, kalan istemlerin lisans alanın faaliyetini kapsayıp kapsamadığı teknik olarak incelenmelidir. Sözleşme bir patent portföyünü veya ayrıca teknik bilgiyi kapsıyorsa bu unsurların durumu ayrı değerlendirilir. Patentteki istem değişikliği, teknik bilgi teslimi gibi farklı edimlerin yerine getirilip getirilmediğini tek başına göstermez.

Ödenmiş bedeller bakımından da dönem ve karşı edim ayrımı yapılır. Vazgeçme öncesinde sağlanan kullanım hakkı ile sonrasına ilişkin taahhütler aynı hesap kalemine dönüştürülmemelidir. Sözleşmenin bedeli tek toplam olarak belirlemiş olması, hukuki incelemeyi gereksiz kılmaz; tarafların edim yapısının anlaşılmasını daha önemli hale getirir. m.140 ne bütün bedellerin otomatik iadesini ne de patent sahibinin her durumda bütün bedeli muhafaza edeceğini düzenler. İade, uyarlama veya tazminat isteniyorsa talebin sözleşmesel ve kanuni dayanağı ayrıca gösterilir. Böylece sicil işleminin tamamlanması ile taraflar arasındaki hesaplaşmanın sonuçlanması birbirine karıştırılmaz.

İşlem dosyasının son kontrolü

Vazgeçme dosyası, güncel sicil örneği, yürürlükteki istemler, açık yazılı irade, gereken izinler ve varsa hak sahipliği tedbir kaydı birlikte değerlendirilerek hazırlanır. Temsil yoluyla başvuruda temsil yetkisinin bu işlemi kapsaması kontrol edilir. İstemlerden yalnız bir bölümü bırakılacaksa kalan korumanın kapsamını açıklayan teknik inceleme de dosyanın merkezinde yer almalıdır.

İzinlerin incelenmesinde patentin tamamını kapsayan kayıt ile yalnız belirli kullanım alanına ilişkin kayıt arasındaki fark da gösterilir. Buna rağmen kanunda bulunmayan bir ticari önem eşiği eklenemez: patent sahibinin bırakacağı istemleri değersiz görmesi, kayıtlı hak sahibinin iznini gereksiz hale getiren bağımsız bir istisna değildir.

Son aşamada yalnız başvurunun gönderildiği doğrulanmaz; sicile kayıt sonucu ve Bülten yayımı da takip edilir. Sözleşme taraflarına yapılan bildirimlerde hukuki etki tarihi doğru yazılır. Böylece patent sahibi, lisans alan ve üçüncü kişiler hangi istemlerin hangi tarihten itibaren koruma dışında kaldığını aynı kayıt üzerinden belirleyebilir. m.140’ın açık tarih ve izin koşullarına uygun işlem, sonradan doğacak uyuşmazlığın temel olgularını görünür kılar.

Sık sorulan sorular

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →