Sanat Eseri Kalıbını Edinmek Çoğaltma Hakkını Verir mi? | FSEK 57/2
Güzel sanat eserine ait kalıbı veya başka çoğaltma aracını edinmek, sıradan bir eser nüshasını satın almaktan farklı sonuç doğurabilir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.57/2, çoğaltma hakkını elinde bulunduran kişiden bu araçların zilyetliğini edinenin, aksi kararlaştırılmamışsa çoğaltma hakkını da edinmiş sayılacağını düzenler. Kural; güzel sanat eseri, çoğaltma aracı, yetkili kişi ve aksi anlaşma bulunmaması koşullarına bağlıdır. Herhangi bir makinenin veya eserin aslının tesliminden sınırsız telif devri sonucu çıkarılamaz.
Bu düzenleme özellikle heykel kalıbı, baskı üretim aracı ve benzeri eser çoğaltma düzeneklerinin el değiştirmesinde önem taşır. Fiziksel araç ekonomik olarak değerli olduğu için, teslim sözleşmesinde yalnız taşıma, saklama ve satış bedelinin yazılması yeterli olmayabilir. Tarafların aracın hangi amaçla verildiğini ve çoğaltma hakkının kimde kalacağını açıklaştırması gerekir. Kanunun varsayılan sonucu, sözleşmede bilinçli biçimde ele alınmalıdır.
m.57’nin genel kuralı ve özel ikinci fıkrası
FSEK m.57/1’e göre asıl veya çoğaltılmış nüshanın mülkiyetinin devri, aksi kararlaştırılmadıkça fikri hakların devrini içermez. Bir tablonun satın alınması, onun yeni baskılarını üretme yetkisini kendiliğinden vermez. İkinci fıkra ise belirli çoğaltma araçlarının zilyetliğinin edinilmesi için özel sonuç kurar. Bu iki fıkra aynı fiziksel nesne türünü ve aynı koşulları düzenlemez.
Dolayısıyla incelemenin ilk adımı, teslim edilenin eser nüshası mı yoksa çoğaltma aracı mı olduğunu belirlemektir. Genel sanat ilişkileri için sanat eseri, galeri sözleşmesi ve telif rehberi tamamlayıcıdır. Buradaki özel konu ise m.57/2’nin hangi koşullarda çoğaltma hakkını edinene bağladığı ve sözleşmeyle bu sonucun nasıl ayrıştırıldığıdır.
Yalnız güzel sanat eserleri bakımından düzenlenmiştir
m.57/2 açıkça bir güzel sanat eseri üzerindeki çoğaltma hakkından söz eder. Bu nedenle hüküm bütün eser türlerinin her üretim aracına otomatik uygulanmamalıdır. Bir makinenin teknik olarak kitap, yazılım veya ses dosyası kopyalayabilmesi, o araç üzerinde bu özel kuralın koşullarının bulunduğunu göstermez. Eserin niteliği önce belirlenmelidir.
Bir üretim dosyasında birden fazla fikri unsur bulunması incelemeyi değiştirebilir. Görsel tasarım, teknik çizim, yazılım veya başka içeriklerin hukuki statüleri aynı kabul edilmez. İşlemin hangi güzel sanat eserinin çoğaltılmasına ilişkin olduğu açık yazılmalıdır. Belirsiz “tasarım araçları” veya “tüm üretim ekipmanı” ifadeleri, bu esere özgü bağlantıyı her durumda göstermeyebilir.
Kalıp ile genel üretim makinesi ayrımı
Kanun kalıp ve diğer çoğaltma araçlarını anmaktadır. Bu araçların ilgili eserle bağlantısı gösterilmelidir. Genel amaçlı bir yazıcıyı, baskı makinesini veya atölye ekipmanını edinmek, bu makinelerle geçmişte üretilmiş bütün eserlerin mali haklarını kazandırmaz. Makine üzerindeki mülkiyet, tüm içerikler üzerinde hak sahibi olmayı açıklayan bağımsız bir neden değildir.
Teslim edilen aracın belirli eserin tekrar üretilmesini sağlayan işlevi ve somut kimliği kaydedilmelidir. Kalıp numarası, eser adı, ölçü ve ilgili üretim kayıtları bu ilişkiyi gösterebilir. Aynı atölyede farklı kişilere ait kalıplar bulunması halinde toplu teslim belgesiyle yetinilmesi, hangi eser için hangi yetkinin devredildiğini belirsiz bırakır. Araç listesi hak listesiyle eşleştirilmelidir.
Aracı veren kişinin çoğaltma hakkı bulunmalıdır
m.57/2’de edinimin çoğaltma hakkını elinde bulunduran kişiden yapılması aranır. Aracın fiziksel olarak bir depoda, taşıyıcıda veya atölyede bulunması, o kişiyi çoğaltma hakkının sahibi yapmaz. Zilyetlik ve mali hak yetkisi ayrı incelenmelidir. Özellikle eser sahibi, galeri ve üretici farklı kişilerse hak zinciri belirlenmeden teslimin sonucu açıklanamaz.
Aracı veren kişi çoğaltma hakkını başka sözleşmeyle edinmişse, bu hakkın türü, süresi ve kapsamı okunur. Sadece belirli sipariş için üretim yapma izniyle bütün çoğaltma hakkının edinilmiş olduğu varsayılamaz. FSEK m.54’teki yetkisiz kişiden edinim kuralı da göz önünde tutulur: iyi niyet, bulunmayan tasarruf yetkisini kendiliğinden tamamlamaz. Kalıbın fiilen teslim edilmesi bu eksikliği görünmez hale getirmez.
Zilyetliğin edinilmesi neden önemlidir?
Kanun ikinci fıkrada aracın mülkiyetini değil zilyetliğinin edinilmesini esas alan ifade kullanır. Bu nedenle bütün incelemeyi yalnız satış faturasıyla sınırlamak doğru değildir. Teslimin hukuki sebebi, aracın kim tarafından fiilen tutulduğu ve hangi kullanım amacıyla verildiği birlikte değerlendirilir. Sözleşmenin adı, gerçek işlemin bütün özelliklerini tek başına açıklamaz.
Bununla birlikte her fiziksel temas veya geçici teslimin sınırsız çoğaltma yetkisi verdiği sonucu da kurulamaz. Hükmün diğer koşulları ve aksi anlaşma bulunup bulunmadığı incelenir. Saklama, taşıma, bakım veya belirli sipariş üretimi için yapılan teslimde tarafların açık kullanım sınırları önem taşır. Kalıbı elinde bulunduran kişinin hangi sebeple bulundurduğu belgeyle gösterilmelidir.
Aksi anlaşma kanuni sonucu değiştirir
FSEK m.57/2’deki sonuç, aksi kararlaştırılmamış olması koşuluna bağlıdır. Taraflar kalıbın teslim edildiğini fakat çoğaltma hakkının devredilmediğini açıkça düzenleyebilir. Belirli üretim sayısı, süre veya sipariş için kullanım yetkisi verildiği de ayrıca yazılabilir. Bu düzenlemelerde aracın teslimi ile mali hakkın kapsamı farklı hükümler altında belirtilmelidir.
“Ekipman teslim edilmiştir” cümlesi tarafların telif konusundaki iradesini her zaman açık kılmaz. Sözleşmede çoğaltma hakkının kimde kaldığı, hangi kullanımın mümkün olduğu ve teslim alanın üçüncü kişiye araç veya hak aktarıp aktaramayacağı belirlenmelidir. Amaç, kanuni varsayılan sonucu işlem tamamlandıktan sonra hatırlamak yerine başlangıçta karşılamaktır. Tarafların ekonomik beklentileri bu açık hak düzeniyle uyumlu olmalıdır.
Devredilen hak çoğaltma hakkıdır
m.57/2’nin düzenlediği özel sonuç çoğaltma hakkına ilişkindir. Buradan bütün mali hakların veya manevi hakların otomatik olarak edinildiği sonucu çıkarılamaz. FSEK m.22, eserin aslının veya kopyalarının çeşitli biçimlerde çoğaltılmasını düzenler. Yayma, temsil ve umuma iletim gibi başka haklar farklı hukuki işlevlere sahiptir.
Bu nedenle “kalıbı aldım” beyanıyla reklamda kullanım, çevrim içi yayımlama, başka esere işleme veya farklı ticari kullanımın bütün koşulları çözüldüğü söylenemez. İstenen her kullanım kendi hakkıyla eşleştirilir. Sözleşmede ek mali haklar verilecekse bunlar açıkça gösterilir. Bir hakkın edinilmesiyle diğer hakların kapsamı arasındaki sınır, üretim sonrasında ortaya çıkacak lisans uyuşmazlıklarını önlemek için özellikle önemlidir.
Çoğaltma hakkı yeni nüsha üretimini ilgilendirir
FSEK m.22, doğrudan veya dolaylı, geçici veya sürekli çoğaltmayı kapsayan geniş düzenleme içerir. Eser aslından ikinci kopya çıkarılması ve belirli araçlara kayıt edilmesi bu çerçevede yer alır. Kalıp üzerinden yeni nüsha üretimi, bu nedenle fiziksel eserin mevcut nüshasını elinde bulundurmaktan farklıdır. Yeni üretim, eserin ekonomik kullanım alanına doğrudan etki eder.
Üretim sözleşmesinde teknik çoğaltma yöntemi, kullanılacak eser sürümü ve nüshaların niteliği belirtilmelidir. Aynı kalıpla farklı malzeme veya ölçekte üretim yapılması planlanıyorsa bu kullanımın verilen yetkiyle ilişkisi ayrıca açıklanır. Teknik olarak üretilebilmesi, hukuki yetkinin kapsamını kendiliğinden belirlemez. Aracın kapasitesi ile hakkın sınırı ayrı kavramlardır.
Sınırlı edisyon sözleşmelerinde kalıbın akıbeti
Sınırlı sayıda üretim kararlaştırıldığında kalıbın kimde kalacağı ve sonraki kullanımının nasıl düzenleneceği açık yazılmalıdır. Edisyonun sayısı ile çoğaltma aracının teslimi arasındaki ilişki belirsiz bırakılırsa, tarafların sonraki üretime ilişkin beklentileri çatışabilir. FSEK m.57/2’nin aksi anlaşmaya izin veren yapısı burada doğrudan önem taşır.
Sözleşme, üretilmiş nüshaları, sanatçı kopyalarını, deneme üretimlerini ve kalan kalıbın kullanım sınırını ayrı gösterebilir. Sayısal sınırın hangi üretimleri kapsadığı açıklanmalıdır. Kalıbın teslim edilmesiyle daha önce kararlaştırılmış sınırlamaların kendiliğinden yok olduğu sonucuna varılmamalıdır. Önceki sözleşme ve sonraki teslimin birlikte nasıl okunacağı, açık belge düzeniyle gösterilmelidir.
Kalıbın teslimi hak zincirini yeniden yazmaz
Çoğaltma hakkı üzerinde önceki tasarruflar varsa bunlar incelenmeden yeni teslim işlemi değerlendirilmemelidir. Daha önce verilmiş münhasır kullanım, belirli süreli hak veya başka sözleşme sınırı önem taşıyabilir. Aracı veren kişinin artık hangi yetkiye sahip olduğu belirlenmelidir. Fiziksel aracın kendisinde bulunması, geçmişte yapılan mali hak tasarruflarını geri almış olduğu anlamına gelmez.
Hak zinciri, eser sahibinden başlayarak ilgili çoğaltma yetkisini ve varsa sonraki devirleri göstermelidir. Birden fazla taraf aynı hakka dayandığında yalnız teslim tarihinin daha yeni olması üstünlük sorununu çözmez. Hangi yetkinin hangi belgeyle verildiği ve devam edip etmediği incelenir. Satıcının beyanı, önceki sözleşmelerin yerine geçmez.
Yazılı sözleşmede neler ayrılmalıdır?
FSEK m.52’nin yazılı şekil ve hakların ayrı gösterilmesi şartı, sözleşmeyle düzenlenen mali hak tasarruflarında temel önemdedir. m.57/2’nin özel kanuni sonucu ile tarafların ayrıca verdikleri veya sınırladıkları haklar açık ayrılmalıdır. Aracın fiziksel teslim koşulları, çoğaltma yetkisi ve diğer kullanım izinleri tek bir belirsiz “her şey dahil” ifadesine bırakılmamalıdır.
Şekil ve kapsam hakkında telif sözleşmesinin yazılı düzenlenmesi incelemesi kullanılabilir. Kalıp sözleşmesinde buna ek olarak eser kimliği, araç kimliği, yetkinin dayanağı ve aksi anlaşmanın içeriği gösterilmelidir. Teslim tutanağı ile hak sözleşmesinin farklı tarihlerde düzenlenmesi halinde aralarındaki bağlantı açık kurulmalıdır.
Manevi haklar ayrıca korunur
Çoğaltma hakkının edinilmesi, eser sahibinin adının silinmesi veya eserin niteliğinin bozulması için genel yetki vermez. FSEK’in manevi hak hükümleri ayrıca uygulanır. Yeni nüshanın üretim kalitesi, eserin sunuluşu ve yaratıcı kimliğin nasıl belirtildiği ayrı değerlendirilir. Teknik çoğaltma izni ile eser üzerinde sınırsız değişiklik yapma yetkisi eş anlamlı değildir.
Özellikle üretim aracının değiştirilmesi, eserde ortaya çıkacak sonucu etkiliyorsa yalnız makine bakımı olarak değerlendirilmemelidir. Değişikliğin teknik zorunluluk mu, yaratıcı niteliği etkileyen müdahale mi olduğu belirlenir. Hangi değişiklik için izin verildiği sözleşmeden okunur. Mali hakkın kapsamı ile eser sahibinin korunan manevi menfaatleri aynı dosyada fakat ayrı sorular olarak ele alınır.
Eserin aslı kalıpla birlikte verilirse
Bir işlemde hem eserin aslı hem çoğaltma aracı teslim edilmiş olabilir. Bu durumda her nesnenin hukuki niteliği ayrı değerlendirilir. Asıl nüsha bakımından m.57/1’in genel kuralı, çoğaltma aracı bakımından ikinci fıkranın özel koşulları önemlidir. Toplu satış bedeli, bu iki nesnenin farklı hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz.
Aslın maliki karşısında eser sahibinin m.17’deki hakları da ayrıca korunur. Eserin aslına geçici erişim yazısı bu ayrı ilişkiyi açıklar. Kalıp ediniminden çoğaltma hakkı sonucu doğması, eser aslının korunması ve ilgili manevi haklar bakımından bütün yükümlülükleri kendiliğinden sona erdirmez.
Yeni üretilen nüshaların satışına ilişkin kontrol
Çoğaltma ile yayma hakkı ayrı olduğu için yeni nüshaların ticarete sunulması ayrıca değerlendirilir. FSEK m.23’teki yayma düzenlemesi, mevcut belirli nüshanın yeniden satışıyla yeni nüsha üretimini aynı işlem saymaz. Daha önce satın alınmış nüshanın el değiştirmesi, yeni çoğaltılmış nüshaların bütün hak sorunlarını çözmez.
Sanat eserinin sonraki satışından pay konusunu düzenleyen m.45 de farklı bir hukuki ilişkidir. tablo veya heykelin ikinci satışında sanatçı payı incelemesi bu konuyu ele alır. Kalıp edinimindeki asıl soru çoğaltma yetkisinin kazanılmasıdır; sonraki satışın hangi hak ve sözleşme koşullarına tabi olduğu ayrıca kontrol edilir.
Sergi kataloğu istisnası farklıdır
FSEK m.40, belirli teşhir ve açık artırma durumlarında katalog ve benzeri basılı materyaller yoluyla çoğaltma ve yaymaya ilişkin özel hükümler içerir. Bu kullanım imkânı, m.57/2’deki çoğaltma aracının edinilmesine dayanan hak sonucuyla aynı değildir. Sergi düzenlemek veya katalog hazırlamak, kalıbın tesliminden bağımsız bir kullanım bağlamıdır.
Katalog için tanınan sınırlı kullanımın, başka ticari ürünlere veya bütün dijital yayınlara otomatik taşındığı söylenemez. Aynı şekilde kalıp edinildiği için bütün teşhir ve tanıtım biçimlerinin tek hükümle çözüldüğü kabul edilmemelidir. Her işlem için dayanak açık seçildiğinde, kanuni istisna ile sözleşmesel mali hak birbirine karışmaz.
Dijital dosya tesliminde otomatik genelleme yapılmamalı
Yüksek çözünürlüklü bir dosya, üç boyutlu model veya üretim verisinin teslimi çeşitli hukuki ilişkiler içerebilir. Bu dosyaları yalnız teknolojik benzerlik nedeniyle m.57/2’deki bütün koşulları sağlıyor kabul etmek doğru değildir. Hükmün eser ve çoğaltma aracı kapsamı, teslimin amacı ve hak sahibinin yetkisi somut olarak incelenmelidir.
Dijital teslimde verilen erişim ile mali hak tasarrufu açıkça düzenlenmelidir. Dosyayı indirme veya teknik olarak açabilme imkânı, sınırsız üretim ve yayım izni değildir. Mevcut sözleşmenin hangi kopyalama, üretim veya ticari kullanıma izin verdiği yazılmalıdır. Böylece fiziksel kalıba ilişkin özel kanuni sonuç, her türlü dosya paylaşımına denetimsiz biçimde genişletilmez.
Uyuşmazlıkta ispatlanacak temel olgular
m.57/2’ye dayanan kişi, işlemin hangi güzel sanat eserine ilişkin olduğunu, teslim edilenin hangi çoğaltma aracı olduğunu ve aracı verenin çoğaltma hakkını hangi kaynaktan edindiğini ortaya koymalıdır. Teslim tarihi ve amacı da belirlenir. Karşı taraf aksi anlaşmaya dayanıyorsa bu anlaşmanın içeriği ve işlemle bağlantısı incelenir. Bir faturanın varlığı bütün bu olguları aynı ölçüde kanıtlamaz.
Araç fotoğrafları, teslim listeleri, önceki hak sözleşmeleri, edisyon belgeleri ve üretim yazışmaları birlikte değerlendirilir. Sonradan düzenlenen belgelerin geçmişteki iradeyi ne ölçüde gösterdiği ayrı tartışılır. Kanunun özel sonucu, koşulları ortaya konulduğunda uygulanır; tarafın nesneye “kalıp” adını vermesi tek başına yeterli değildir.
Birden fazla kalıp ve kısmi teslim
Aynı eser için birden fazla kalıp veya üretim aşaması bulunuyorsa, teslim edilen parçaların işlevi açıklanmalıdır. Bir parçanın yalnız hazırlık amacı taşımasıyla eserin çoğaltılmasını sağlayan bütün aracın teslim edilmesi aynı olgu değildir. Teknik dosya, hangi nesnenin hangi üretim adımını yerine getirdiğini göstermelidir. Böylece hukuki değerlendirme yalnız kutu sayısına veya teslim tutanağındaki genel başlığa dayanmaz.
Ayrıca farklı eserlere ilişkin kalıplar aynı işlemde devrediliyorsa her eser için yetki kaynağı ayrı doğrulanır. Bir eserin çoğaltma hakkına sahip olunması, başka eser için de yetki bulunduğunu göstermez. Eser listesiyle kalıp listesinin numaralar üzerinden ilişkilendirilmesi bu ayrımı sağlar. Sözleşmede kapsam dışı bırakılan araçlar veya eserler varsa bunlar açık belirtilir. Genel teslim ifadesinin bu açık sınırları ortadan kaldırdığı sonucu çıkarılmamalıdır.
Teknik erişim ile ticari kullanımın sınırı
Kalıbın bakımını veya onarımını üstlenen kişinin teknik işlem yapabilmesi, eseri kendi ticari faaliyeti için üretme yetkisini tek başına açıklamaz. Sözleşmenin amacı, kullanım sınırı ve teslimin kapsamı birlikte okunur. Çoğaltma aracının test edilmesi için yapılacak üretim ile satışa yönelik seri üretim farklı ekonomik işlemlerdir. Taraflar bunların hangisine izin verdiklerini belirginleştirmelidir.
Test nüshalarının adedi, akıbeti ve üçüncü kişilere verilme durumu da açıklanabilir. Böyle bir düzenleme kanunun yerine yeni bir genel yasak koymaz; somut teslimin hangi hukuki sonucu hedeflediğini gösterir. Uyuşmazlık çıktığında üretim kayıtları, sipariş belgeleri ve teslim talimatları birlikte değerlendirilir. Teknik erişimi sağlayan parolanın veya fiziksel anahtarın verilmesi, mali hakkın kapsamı hakkında tek başına eksiksiz açıklama değildir.
Teslim öncesi son hukuki ayrım
İşlem tamamlanmadan önce fiziksel araç, ilgili eser, çoğaltma hakkı ve diğer kullanım izinleri ayrı satırlarda tanımlanmalıdır. Hakkın devri istenmiyorsa aksi anlaşma açık yazılır. Hakkın edinilmesi hedefleniyorsa veren kişinin yetkisi ve varsa önceki tasarrufları doğrulanır. Bu açıklık, bedelin hangi ekonomik karşılığa ödendiğini de anlaşılır hale getirir.
FSEK m.57/2’nin özelliği, kalıp ediniminin her zaman sıradan eşya teslimi gibi sonuç doğurmamasıdır. Bununla birlikte hüküm sınırsız telif devri yaratmaz. Güzel sanat eseriyle bağlantı, yetkili kişiden edinim ve aksi anlaşmanın bulunmaması denetlenerek çoğaltma hakkının somut kapsamı belirlenmelidir. Teslim belgesi ile hak sözleşmesi birlikte ve dikkatle okunmadan kesin sonuç kurulamaz.
Sık sorulan sorular
Kalıbı edinmek çoğaltma hakkını da verir mi?
FSEK m.57/2’nin güzel sanat eseri, çoğaltma hakkı sahibinden araç zilyetliğini edinme ve aksi anlaşma bulunmaması koşullarında edinilmiş sayılır.
Tabloyu satın almak aynı sonucu doğurur mu?
Hayır. m.57/1’de nüsha mülkiyeti kural olarak fikri hak devrini içermez; kalıp hakkında ikinci fıkra özel koşullar düzenler.
Genel baskı makinesi almak bütün eser haklarını kazandırır mı?
Hayır. Belirli güzel sanat eseriyle çoğaltma aracı arasındaki ilişki ve aracı verenin hakkı gösterilmelidir.
Kalıp deposunun sahibi çoğaltma hakkını aktarabilir mi?
Fiziksel olarak aracı bulundurmak yeterli değildir. m.57/2 edinimin çoğaltma hakkını elinde tutan kişiden yapılmasını arar.
Kalıbı verip hakkı kendimde tutabilir miyim?
Madde aksi anlaşmaya izin verir. Aracın teslimi ile çoğaltma hakkının kimde kalacağı açık biçimde düzenlenmelidir.
Kural yalnız mülkiyet devrinden mi söz eder?
m.57/2 zilyetliğin edinilmesini esas alır. Teslimin sebebi ve amacı, diğer koşullar ve aksi anlaşma birlikte incelenir.
Bütün mali haklar birlikte geçer mi?
Madde çoğaltma hakkına ilişkindir. Yayma, işleme veya umuma iletim gibi diğer kullanımların dayanağı ayrıca değerlendirilir.
Sınırlı edisyon şartı kalıp teslimiyle ortadan kalkar mı?
Böyle bir otomatik sonuç kurulamaz. Önceki sınır, teslim sözleşmesi ve aksi anlaşmanın kapsamı birlikte okunmalıdır.
Dijital dosya teslimi her durumda aynı mı?
Hayır. Dosyanın niteliği, çoğaltma aracı kapsamı ve teslim amacı ayrıca incelenir; her indirme sınırsız mali hak devri değildir.
Manevi haklar kalıp edinimiyle sona erer mi?
Hayır. Çoğaltma hakkı ile eser sahibinin manevi hakları ayrı değerlendirilir. Kalıp edinimi eseri sınırsız değiştirme yetkisi vermez.
İstanbul ve Mersin ofisleri
İstanbul · Polaris Plaza
Maslak Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No:21, Kat:9, 34475 Sarıyer/İstanbulMersin · Profit İş Merkezi
İhsaniye Mahallesi, 4903. Sokak, Profit İş Merkezi No:23, Kat:3, Daire:14, 33070 Akdeniz/MersinSorunuzu iletin
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
