Teklif ve Kabul Nasıl Geri Alınır? TBK 10 Ulaşma ve Öğrenme

Gönderilmiş bir öneri veya kabul, TBK 10’daki zaman koşulları gerçekleşirse geri alınabilir. Geri alma açıklamasının diğer tarafa ilk açıklamadan önce veya onunla aynı anda ulaşması yeterlidir. Daha sonra ulaşan geri alma ise, diğer tarafça ilk açıklamadan önce öğrenilmişse sonuç doğurur. Kanun bu koşullarda öneriyi yapılmamış sayar; aynı kural kabulün geri alınmasına da uygulanır.

Bu düzenleme, gönderilen her mesajın istenildiği anda iptal edilebileceği anlamına gelmez. Belirleyici olan, iki açıklamanın muhataba ulaşma ve öğrenilme sırasıdır. “Henüz cevap vermedi” veya “mesajı kendi ekranımdan sildim” bilgisi tek başına TBK 10 şartlarının gerçekleştiğini göstermez. İlk açıklama ile geri alma bildirimi birlikte incelenmelidir.

TBK 10’daki üç zaman ihtimali

İlk ihtimal, geri alma açıklamasının öneriden önce ulaşmasıdır. İkinci ihtimal, iki açıklamanın aynı anda ulaşmasıdır. Üçüncü ihtimal ise geri alma daha sonra ulaşmış olsa da muhatabın onu öneriden önce öğrenmesidir. İlk iki durumda kanun ulaşma sırasını, üçüncü durumda ise ayrıca öğrenme sırasını esas alır.

Bu nedenle ulaşma ile öğrenme aynı olgu olarak kaydedilmemelidir. Bir açıklamanın iletişim alanına gelmesiyle muhatabın içeriğini fiilen öğrenmesi farklı zamanlarda gerçekleşebilir. TBK 10’un üçüncü ihtimali bu farkı açıkça dikkate alır. Sadece ileti kutusundaki sıralamaya bakılarak öğrenme sırası da kesinleşmiş sayılmaz.

Kanunun sonucu önerinin yapılmamış sayılmasıdır. Bu sonuç, ilk açıklamanın TBK 10 çerçevesinde etkisiz kalmasına ilişkindir. Kurulmuş sözleşmenin feshi, borcun ifadan sonra sona erdirilmesi veya başka bir cayma hakkı aynı işlem değildir. Hangi hukuki aşamada bulunulduğu belirlenmeden bütün geri dönüş talepleri tek ad altında açıklanmamalıdır.

Geri alma önce ulaşırsa

İlk açıklama gönderildikten sonra başka bir yolla geri alma iletilmişse, hangi açıklamanın önce ulaştığı belirlenir. Geri almanın daha sonra gönderilmiş olması, ondan önce gönderilmiş öneriden önce ulaşmasına engel değildir. Kanundaki ölçüt gönderim sırası değil, bu ihtimal bakımından ulaşma sırasıdır.

Bu incelemede her iki açıklamanın muhatabı aynı hukuki ilişkiyle eşleştirilmelidir. Geri alma başka kişiye iletilmişse, o kişinin hangi sıfatla açıklamayı aldığı belirlenir. Sadece bir çalışana haber verildiğini söylemek, doğru muhataba ulaşmayı her durumda kanıtlamaz. Temsil ve iletişim düzeni somut olgularla açıklanır.

Geri alma metni, hangi öneriyi etkisizleştirmek istediğini göstermelidir. Aynı gün birden fazla teklif gönderilmişse ilgili belge, konu veya sürüm açıkça tanımlanır. Başka bir iş için yapılan genel iptal açıklaması, bağlantısı gösterilmeden bütün tekliflere yayılmaz. Zaman koşulunun gerçekleşmesi yanında açıklamanın kapsamı da belirli olmalıdır.

İki açıklama aynı anda ulaşırsa

TBK 10, geri alma ile önerinin aynı anda ulaşmasını da yeterli sayar. Bu ihtimalde kanun, geri almanın mutlaka daha erken ulaşmasını aramaz. Dolayısıyla eş zamanlı ulaşmanın gerçekten bulunduğu dosyada yalnız “önce gelmedi” gerekçesiyle geri alma etkisiz kabul edilemez. Kanuni metindeki alternatifler ayrı ayrı korunmalıdır.

Eş zamanlılık iddiasının dayanağı somut olmalıdır. Bir sistemin sadece dakika göstermesi, aynı dakika içindeki her işlemin aynı anda gerçekleştiğini otomatik kanıtlamaz. Kayıtların ayrıntı düzeyi ve neyi gösterdiği açıklanır. Teknik bir yuvarlama veya görüntüleme biçimi, gerçek zaman sırasının yerine geçirilmemelidir.

Belgeler birlikte teslim edilmişse teslim edilen paketin içeriği ve açıklamaların kimliği önem taşır. Hangi metnin geri alma, hangisinin ilk öneri olduğu anlaşılmalıdır. Dosyada yalnız tek sayfanın bulunması, aynı anda ulaştığı ileri sürülen diğer açıklamayı kendiliğinden ispatlamaz. İçerik ve zaman delilleri birlikte değerlendirilir.

Daha sonra ulaşan geri alma ne zaman etkili olur?

TBK 10, geri alma daha sonra ulaşmış olsa bile muhatabın onu öneriden önce öğrenmesini ayrıca yeterli kabul eder. Bu özel ihtimalde önerinin daha önce ulaşmış olması tek başına incelemeyi bitirmez. İki açıklamanın hangi sırayla öğrenildiği belirlenir. Kanun ulaşma sırasına ek olarak açık bir öğrenme ölçütü koymuştur.

Bu kural, geri almanın öneriden sonra öğrenilmesine genel izin vermez. Belirleyici koşul, geri alma içeriğinin ilk açıklamadan önce öğrenilmesidir. Sadece önerinin henüz cevaplanmamış bulunması, içeriğinin öğrenilmediği anlamına gelmez. Cevap zamanı ile öğrenme zamanı farklı olgulardır ve ayrı kanıtlarla değerlendirilir.

Öğrenme sırası için mesajın içeriğine verilen yanıt, kayıtlı görüşme veya başka hukuka uygun belgeler ileri sürülebilir. Her delilin neyi gösterdiği açıklanmalıdır. Bir okundu işareti belirli sistemde teknik olay gösterirken, içeriğe açıkça gönderme yapan yanıt başka bir olguyu gösterebilir. Delilin anlamı incelenmeden tek göstergeden bütün sonuç çıkarılmaz.

İlk açıklama öğrenildikten sonra gönderilen iptal

Geri alma, kanundaki önce veya aynı anda ulaşma ya da önce öğrenilme koşullarını karşılamıyorsa TBK 10’dan önerinin yapılmamış sayılması sonucu çıkarılamaz. Açıklamayı yapanın sonradan karar değiştirmesi, zaman şartının yerine geçmez. Hangi sıranın gerçekleştiği açıkça saptanmalıdır.

Bu, başka hiçbir hukuki yol bulunmadığı anlamında genel bir hüküm değildir. İşlemin özel düzenlemesi, henüz sözleşme kurulup kurulmadığı ve varsa başka haklar kendi koşullarıyla değerlendirilir. Ancak bu farklı değerlendirmeler, TBK 10’un şartları gerçekleşmiş gibi sunulmamalıdır. Dayanılan hak ve sonucu ayrı yazılmalıdır.

Özellikle “kabul gelmediği için her an geri alırım” düşüncesi genel öneri düzenini eksik açıklar. TBK 3 süreli öneride, TBK 5 ise hazır olmayanlar arasındaki süresiz öneride bağlılık kuralları koyar. Geri alma değerlendirilirken bu bağlılık rejimi ile TBK 10’un özel zaman sırası birlikte görülmelidir.

Kabul açıklaması da geri alınabilir

TBK 10’un ikinci fıkrası, aynı kuralın kabulün geri alınmasında da uygulanacağını açıkça belirtir. Burada ilk açıklama öneri değil kabuldür. Geri alma ile kabulün, bu kez önerene hangi sırayla ulaştığı veya hangi sırayla öğrenildiği incelenir. Tarafların rollerinin değişmesi zaman koşullarının unutulmasına yol açmamalıdır.

Kabulü gönderen kişi, geri alma açıklamasının karşı tarafa kabulden önce veya aynı anda ulaşmasını; yahut daha sonra ulaşsa bile kabulden önce öğrenilmesini dayanak gösterebilir. Sadece kendi gönderim işlemini durdurmaya çalışmış olması yeterli değildir. Gerçekten karşı tarafa yönelen açıklamanın ve kanuni sıranın bulunduğu belgelenmelidir.

Kabulün geri alınması ile daha önceki kabulün kapsamını açıklayan mesaj da ayrıdır. Bir metnin “düzeltme” veya “açıklama” başlığı taşıması, onun hangi iradeyi içerdiğini tek başına belirlemez. TBK 19 uyarınca gerçek anlam ve içerik esas alınır. Önceki kabulü kaldırmak mı, başka koşul önermek mi istendiği açıkça gösterilir.

TBK 11 hüküm anını nasıl etkiler?

Hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmeler için TBK 11, kabulün gönderildiği andan başlayarak hüküm doğurma kuralını içerir. Bunun yanında TBK 10, kabulün geri alınmasını açıkça düzenler. Bu nedenle “kabul gönderildiği an artık hiçbir biçimde geri alınamaz” sonucu, iki madde birlikte okunduğunda doğru değildir.

İnceleme sırası önemlidir. Önce geri almanın TBK 10 şartlarını karşılayıp karşılamadığı belirlenir. Kabul yapılmamış sayılıyorsa o kabulden hareketle sözleşmenin kurulması sonucu doğrudan kurulmaz. Geri alma şartları gerçekleşmemişse kabulün ve sözleşmenin diğer kuruluş koşulları kendi hükümlerine göre değerlendirilir.

Hüküm anına ilişkin düzenleme, iletişim kayıtlarının tarihini değiştirmez. Kabulün gerçek gönderim zamanı ve geri almanın gerçek ulaşma zamanı ayrı tutulur. Belge düzenleme tarihi bu olayların yerine otomatik konulmaz. Kanuni sonuç, doğru olay sıralaması üzerine kurulmalıdır.

Mesajı silmek veya geri çağırmak yeterli mi?

Bir uygulamada mesajın silinmesi veya geri çağırma düğmesinin kullanılması teknik bir işlemdir. TBK 10 bakımından sonuç, muhataba yönelen geri alma açıklaması ve kanuni zaman şartları üzerinden değerlendirilir. Göndericinin kendi ekranından içeriği kaldırması, karşı tarafın onu hiç öğrenmediğini kendiliğinden göstermez.

Kullanılan sistem karşı tarafa ne iletmiştir? İlk içerik daha önce ulaşmış veya öğrenilmiş midir? Geri çağırma bildirimi hangi açıklamaya ilişkindir? Bu olgular teknik kayıtlarla ortaya konulur. Uygulamanın işlem adı, hukuki sonucu kendi başına belirlemez; gerçek iletişim akışı esas alınır.

E-posta ile sözleşme kurulması değerlendirmesinde de metin, yetki ve şekil ayrıca incelenir. Geri çağırmanın başarı bildirimiyle sözleşmeye ilişkin bütün koşullar aynı şey değildir. Önce hangi açıklamanın ne zaman etkili olduğu, sonra ilgili sözleşmenin hukuki durumu belirlenmelidir.

Geri alma açıklamasının içeriği

Açıklama, belirli öneri veya kabulün geri alındığını anlaşılır biçimde ortaya koymalıdır. Hangi tarihli metnin ve hangi işlemin kastedildiği belirtilir. “Şimdilik bekleyelim” veya “tekrar görüşelim” gibi ifadelerin gerçek anlamı, bütün iletişimle birlikte değerlendirilir. Her görüşme talebi otomatik geri alma sayılmaz.

Birden çok bağımsız işlem varsa kapsam ayrı gösterilir. Sadece belirli sipariş için yapılan geri alma, diğer sözleşmelere gerekçesiz biçimde yayılmaz. Buna karşılık bütün belirli önerileri kapsayan açık açıklama varsa onun kapsamı eksiltilmez. Hukuki etki, gerçek açıklamanın yöneldiği işlemle sınırlı olarak değerlendirilir.

Önceki metnin bir bölümü değiştirilmeye çalışılıyorsa bunun kısmi geri alma mı, yeni öneri mi veya başka hukuki işlem mi olduğu belirlenir. Başlığa dayanarak ilk metnin tümünün kalktığı sonucuna ulaşılmaz. TBK 1’deki irade uyuşması ve TBK 19’daki yorum kuralı bu içerik değerlendirmesinde birlikte dikkate alınır.

Bildiren kişinin sıfatı ve muhatap

Başka kişi adına geri alma açıklaması yapılmışsa TBK 40 çerçevesinde temsil yetkisi incelenir. İletişimi teknik olarak gönderen kişi ile hukuki iradeyi açıklayan kişi aynı olmayabilir. Kimin adına hareket edildiği ve ilgili işlemi geri almaya ilişkin yetkinin kapsamı belirlenmelidir. Sırf mesajı önceki yazışmayı yürüten kişinin göndermesi yeterli olmayabilir.

Yetkisiz temsil iddiasında TBK 46’daki onama düzeni ayrıca değerlendirilir. Bununla birlikte zaman sırasına bağlı bir geri alma işleminde sonradan yapılan her açıklamanın geçmişteki ulaşma veya öğrenme olgusunu değiştirdiği kabul edilemez. Yetki ve onama sorunu, gerçek iletişim zamanları korunarak ele alınmalıdır.

Muhatabın kimliği de aynı dikkatle belirlenir. İlk öneri hangi kişiye yönelmişse geri alma o işlemle ilişkilendirilir. Bir şirket grubundaki başka şirketin adresi veya ilgisiz kişinin hesabı, hukuki bağlantı gösterilmeden aynı muhatap sayılmaz. Dosyada taraf ve temsilci bilgileri zaman kayıtlarıyla eşleştirilmelidir.

Ulaşma ve öğrenme çizelgesi nasıl kurulur?

TBK 10 incelemesinde dört ayrı olayın zamanı önem taşır: İlk açıklamanın ulaşması, geri almanın ulaşması, ilk açıklamanın öğrenilmesi ve geri almanın öğrenilmesi. Her dosyada bu olayların tamamı aynı ayrıntıyla belgelenmiş olmayabilir. Bulunmayan kayıt varmış gibi doldurulmaz. Hangi zamanın doğrudan belgeyle gösterildiği ve hangisinin başka olgularla ileri sürüldüğü açık tutulur.

Önce iki ulaşma zamanı karşılaştırılır. Geri alma ilk açıklamadan önce veya aynı anda ulaşmışsa, kanundaki bu alternatif üzerinden değerlendirme yapılır. Geri alma daha sonra ulaşmışsa bu kez öğrenme sırası önem kazanır. Bu ikinci aşamada sadece gelen kutusundaki zaman damgasını tekrar göstermek, öğrenme sırasına ilişkin iddiayı kendiliğinden tamamlamaz.

Bir yanıt belgesi ilk açıklamanın içeriğini açıkça ele alıyorsa, bu belgenin hangi aşamada düzenlendiği öğrenme iddiasıyla birlikte değerlendirilir. Ancak her otomatik teslim yanıtı içerik öğrenildiğini göstermez. Otomatik sistem mesajıyla bir kişinin belirli metne verdiği içerikli cevap aynı olgu olarak sunulmaz. Teknik kayıtların ve insan açıklamalarının gösterdiği olaylar ayrı işaretlenir.

Bu yöntem, geri alma hakkının gereksiz biçimde daraltılmasını da sınırsızlaştırılmasını da önler. Sonradan ulaşmış diye önce öğrenilme ihtimali atlanmaz; hiç cevap verilmemiş diye öğrenme olmadığı varsayılmaz. Her kanuni alternatifin aradığı gerçek olay gösterilir. Uyuşmazlıkta hangi alternatifin gerçekleştiği iddia ediliyorsa talep ve delil açıklaması o zaman sırasına bağlanır.

Şekil ve delil gereklilikleri

TBK 10 geri alma için bütün işlemlerde geçerli genel bir noter zorunluluğu koymaz. Bununla birlikte ilgili sözleşmenin özel düzenlemesi ve tarafların geçerli yöntem anlaşmaları ayrıca incelenir. Hukuki şartın ne olduğu ile açıklamayı ispat etmek için seçilen araç birbirinden ayrılır. Sadece bir araç kullanıldığı için bütün şartlar tamamlanmış sayılmaz.

HMK 199 kapsamında yazılı metinler ve elektronik kayıtlar belge olarak değerlendirilebilir. Belge ve elektronik delil incelemesinde asıl içerik, ekler, alıcı ve zaman verileri birlikte korunur. Kırpılmış ekran görüntüsü, önceki ve sonraki iletişimin tamamını her durumda göstermez.

HMK 190 ispat yükünü, HMK 194 somutlaştırmayı düzenler. Vakıa ve delilin eşleştirilmesi, hangi zaman ihtimaline dayanıldığının gösterilmesini gerektirir. Önce ulaşma iddiasıyla önce öğrenme iddiası farklı olgular içerdiğinden dayanakları da ayrı açıklanmalıdır.

Bağışlama önerisindeki özel hüküm

TBK 293, bağışlananın kabulüne kadar bağışlama önerisinin geri alınmasına özel imkân tanır. Bağışlanacak malın diğer mallardan fiilen ayrılmış olması bu imkânı ortadan kaldırmaz. Bu düzenleme genel TBK 10 incelemesiyle aynı koşullara indirgenmemelidir; işlem türünün özel hükmü dikkate alınmalıdır.

Bağışlama önerisinin kabulden önce geri alınması ayrı kapsamlıdır. Genel bir satış veya hizmet önerisine, sadece bağışlama için konulmuş kural doğrudan uygulanamaz. Aynı şekilde bağışlamadaki özel hak da genel teklif başlığı altında gözden kaçırılmamalıdır.

Kabulden sonraki bağışlama sorunları ise başka hükümlere tabidir. “Geri alma” sözcüğü her aşamada aynı kurumu ifade etmez. İşlemin türü, kurulma aşaması ve dayanılan kanun maddesi açık tutulduğunda hangi zaman koşulunun aranacağı da doğru belirlenir.

Uluslararası satıştaki ayrı düzen

Uluslararası mal satışında uygulanabilir hukuk ayrıca tespit edilir. CISG’de kabulün geri alınması ve ulaşma kendi maddeleriyle düzenlenmiştir. Bu kurallar TBK 10’un metniyle aynı kabul edilerek karıştırılmamalıdır. Özellikle ulaşma ve hüküm doğurma ölçütleri ilgili düzenleme içinde okunmalıdır.

Bu makaledeki üç zaman ihtimali TBK 10’a dayanmaktadır. Başka hukuk düzenine veya özel sözleşme rejimine tabi işlemde önce uygulanacak hüküm belirlenir. Yalnız taraflardan birinin başka ülkede bulunmasına bakılarak hangi sonucun doğacağı söylenmez. Gerçek işlem ve ilgili hukuk kaynağı eşleştirilmelidir.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: 1, 3, 5, 10, 11, 19, 40, 46 ve 293. maddeler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: 190, 194 ve 199. maddeler. Güncel kanun metinleri Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sisteminden doğrulanmıştır.

İstanbul ve Mersin ofisleri

Sorunuzu iletin

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →