Tersane Onarım Bedeli Ödenmezse Gemiyi Teslim Etmeyebilir mi?
Tersane, ödenmeyen onarım faturası nedeniyle her durumda gemiyi alıkoyamaz. TMK m.950 kapsamında hapis hakkı için zilyetlik, alacağın muacceliyeti ve gemiyle bağlantı koşulları aranır. Sicile kayıtlı gemide TTK m.1013 kanuni ipotek tescili isteme hakkını ayrıca düzenler. Gemi hakkında mahkemeden ihtiyati haciz istenmesi ise TTK m.1352 ve devamındaki ayrı yoldur. Bu üç güvence aynı işlem değildir; her birinin şartı ve sonucu ayrı değerlendirilir.
Onarım uyuşmazlığında fatura tutarıyla birlikte işin kapsamı, teslimi ve alacağın muhatabı belirlenir. Ek işlerin kim tarafından onaylandığı, yapılan işin tamamlanıp tamamlanmadığı, ayıpların teslimi engelleyip engellemediği ve geminin kimin borcu için tutulduğu tartışılır. Tersanenin alacağını koruması ile malikin gemiyi yeniden işletmeye alması aynı belge düzeni üzerinden çözülmelidir. Talep edilen tutarın açıklanması, güvence görüşmesinin ve hukuki başvurunun başlangıç noktasıdır.
Onarım sözleşmesindeki borç önce belirlenir
TBK m.470 uyarınca eser sözleşmesinde yüklenici bir eser meydana getirmeyi, iş sahibi bedel ödemeyi üstlenir. Geminin belirli bir onarım sonucuyla teslim edilmesi kararlaştırılmışsa sözleşmenin eser niteliği bu çerçevede incelenir. Yalnız personel temini, malzeme satışı veya rıhtım kullandırma içeren hizmetler ise içerikleriyle ayrılır. Bütün faturanın “tersane hizmeti” başlığı taşıması, farklı borçların koşullarını tek tipe dönüştürmez.
İş emri, teklif, kabul, teknik kapsam ve değişiklik onayları hangi sonucun borçlanıldığını gösterir. Söküm sırasında ortaya çıkan ilave iş için yetkili kişiye yapılan bildirim ve verilen talimat saklanır. Gemi personelinin teknik işlemi izlemesi ile şirket adına ek bedel onaylaması aynı yetki değildir. Temsil sınırları ve fiilen kabul edilmiş işler belirlenmeden son faturadaki bütün kalemlerin tartışmasız borç olduğu söylenemez.
Götürü bedelde TBK m.480, yüklenicinin belirlenmiş bedelle işi gerçekleştirme yükümlülüğünü düzenler; kanundaki uyarlama ve sona erme koşulları saklıdır. Bedel önceden belirlenmemiş veya yaklaşık belirlenmişse m.481 uyarınca eserin yapıldığı yer ve zamandaki değeri ile yüklenicinin gideri esas alınır. Ek iş, fiyat artışı ve başlangıç kapsamına dahil iş bu nedenle ayrı hesaplanır. Aynı bakımın iki iş emrinde tekrar görünmesi de muhasebe kontrolünde giderilmelidir.
Bedel ne zaman muaccel olur?
TBK m.479’un temel kuralı, iş sahibinin bedel borcunun eserin teslimi anında muaccel olmasıdır. Parça parça teslim ve her parça için ayrı bedel kararlaştırılmışsa ilgili bölümün bedeli onun teslimiyle muaccel olur. Sözleşmedeki avans ve aşama ödemeleri ayrıca okunur. Faturanın düzenlenmiş olması, hiç kararlaştırılmamış bir vade veya tamamlanmamış iş için kendiliğinden yeni ödeme koşulu yaratmaz. Teslim borcuyla ödeme borcunun birlikte ifası gerektiğinde TBK m.97 de önem taşır.
Tersanenin gemiyi teslim etmeye hazır olduğunu bildirmesi, teknik tamamlanma ve teslim koşullarıyla desteklenmelidir. Yapılmamış deneme, eksik sertifika veya sözleşmede üstlenilmiş ancak tamamlanmamış iş varsa bunun teslim üzerindeki etkisi incelenir. Buna karşılık iş sahibinin yalnız gemiyi almayarak ödeme borcunu süresiz ertelemesi de sözleşmenin ifası ve alacaklı temerrüdü hükümleriyle değerlendirilir. Genel ödeme kuralı eser sözleşmesinde teslim ve ücretin muacceliyeti yazısında açıklanmıştır.
TMK m.950: hapis hakkının koşulları
Türk Medeni Kanunu m.950, alacaklının borçluya ait ve onun rızasıyla zilyedi bulunduğu taşınırı, borç muaccel olduğunda ve eşya ile alacak arasında bağlantı bulunduğunda hapsetmesini düzenler. Ticari ilişkiden doğan zilyetlik ve alacak bakımından tacirler arasında bağlantı var sayılır. Tersanenin hukuken korunabilir zilyetliği, hangi alacağın güvenceye alındığı ve geminin kime ait olduğu bu nedenle ayrı ayrı saptanır.
Gemi üzerinde çalışma yapılmış olması, her iş yapanı bütün geminin zilyedi haline getirmez. Tersane sahasına giriş, havuzlama, anahtar ve erişim düzeni, teslim tutanağı ve geminin fiili yönetimi birlikte değerlendirilir. Dışarıdan gelen bakım firmasının birkaç ekipmana müdahalesi ile geminin tersaneye onarım için teslimi aynı durum değildir. Hapis hakkı iddia eden kişi, yalnız alacağın değil eşya üzerindeki hukuki hâkimiyetinin de dayanağını göstermelidir.
TTK m.1393, cebri satış sırasında tersanenin zilyetliğindeki gemi bakımından TMK m.950’ye dayanan hapis hakkıyla teminat altına alınmış alacakları açıkça dikkate alır. Böylece hapis hakkı ile deniz icra hükümleri arasındaki bağlantı kanunda kurulmuştur. Ancak bu madde her onarım faturasına kendiliğinden hapis hakkı vermez; temel hakkın şartları yine aranır. Ödeme sırasına ilişkin hüküm, hakkın doğumunu ispat etme yükünü ortadan kaldırmaz.
Kiracının sipariş ettiği onarım maliki bağlar mı?
Onarım işini veren kişi ile geminin maliki aynı değilse hapis tartışması daha ayrıntılıdır. Malik adına sözleşme yapan temsilci, kendi adına borçlanan kiracı ve yalnız operasyon yazışmasını yürüten acente birbirinden ayrılır. Kimin hangi tutardan kişisel borçlu olduğu sözleşmeden belirlenir. Malikin gemisinin üçüncü kişinin borcu için tutulabileceği sonucu, sırf işin o gemide yapılmış olmasından çıkarılamaz.
TMK m.950/3, borçluya ait olmayan taşınırda zilyetliğin iyiniyetle kazanılmasının korunduğu ölçüde hapis hakkını kabul eder. Gemi sicili, tarafın sıfatı ve onarım siparişindeki açıklamalar bu sınırın değerlendirilmesinde önemlidir. Sicile kayıtlı malikin başka kişi olduğunu bilen tersane, yalnız borçlunun gemiyi getirmiş olmasını mülkiyet kanıtı gibi sunamaz. Sözleşme tarafı, temsil ve gemi üzerindeki hak birbirinden ayrı belgelenmelidir.
Bu ayrım, gemi ipoteği ve ihtiyati haciz talebini de etkiler. Alacağın deniz alacağı olması ile belirli gemiye karşı güvence uygulanabilmesi aynı soru değildir. TTK m.1369’daki gemi ve sorumlu kişi bağlantısı, ihtiyati haciz bakımından ayrıca incelenir. Doğru muhatabın belirlenmesi, yanlış şirket adına düzenlenen ihtarı veya ilgisiz malik hakkında yapılan başvuruyu sonradan düzeltme ihtiyacını azaltır.
Hapis hakkı her durumda kullanılabilir mi?
TMK m.951, paraya çevrilmeye elverişli olmayan taşınırlarda hapis hakkını yasaklar. Ayrıca alacaklının üstlendiği yükümlülük, borçlunun teslim sırasında veya öncesinde verdiği talimat ya da kamu düzeniyle bağdaşmayan durumlarda da bu hak kullanılamaz. Bu nedenle teslim ve güvence hakkında önceden kabul edilmiş sözleşme kayıtları okunur. Tersanenin önce verdiği bağlayıcı teslim taahhüdü, sonradan ortaya konulan genel bir uygulama açıklamasıyla göz ardı edilemez.
TMK m.952’de borçlunun ödemeden aczi için özel düzenleme vardır. Hükmün koşulları gerçekleştiğinde muaccel olmayan alacak bakımından da hapis hakkı gündeme gelir; aczin ortaya çıktığı veya öğrenildiği zaman diğer yükümlülüklerle ilişkiyi etkiler. Ödeme konusunda anlaşmazlık çıkması, tek başına kanundaki aciz durumunu ispatlamaz. İtiraz edilen fatura ile borç ödeme güçsüzlüğü somut veriler üzerinden ayrılmalıdır.
Geminin evrakını veya personelin kişisel belgelerini tutmak, gemi üzerindeki hapis hakkıyla aynı şey değildir. Her belgenin hukuki niteliği ve iade borcu ayrıca değerlendirilir. Hapis hakkı iddiası, geminin emniyetine ilişkin işlemleri keyfi biçimde engelleme veya eşyanın değerini düşürme yetkisi vermez. Alacak güvencesinin konusu, yetkisiz biçimde genişletilen fiili baskı araçlarından ayrılmalıdır.
TTK m.1013: tersanenin kanuni ipotek istemi
TTK m.1013, gemi yapım veya onarım alacağı için ipotek tescili isteme hakkını düzenler. Bu güvence sicil işlemi gerektirir; faturanın düzenlenmesi kendiliğinden ipotek kurmaz. TMK m.950 kapsamındaki hapis hakkı ise elde bulundurma ve ilgili koşullara dayanır. İki güvencenin şartları farklıdır. Tersanenin gemiyi fiilen elinde tutması, ipotek tescilinin tamamlandığını göstermez; ipotek istemi de hapis hakkının bütün koşullarını kendiliğinden sağlamaz.
TTK m.1013/2’nin gönderdiği TMK m.895 uyarınca tescil, işin tamamlanmasından itibaren üç ay içinde yapılmalıdır. Tescil koşulları, yeterli güvence ve sicile şerh, geminin teslimine ilişkin tartışmadan ayrı takip edilir. Bu yolun ayrıntıları tersanenin kanuni ipotek hakkı yazısında açıklanmıştır. Buradaki teslim uyuşmazlığında önce TMK m.950–953 kapsamında alıkoymanın şartları, borcun kapsamı ve gösterilen güvence incelenir.
İhtiyati haciz için onarım alacağının niteliği
TTK m.1352/1-m, geminin yapımı, yeniden yapımı, onarımı, donatılması ve niteliğinin değiştirilmesinden doğan istemleri deniz alacağı sayar. Bu nitelik, TTK m.1353 ve devamındaki koşullarla ihtiyati haciz yolunu gündeme getirir. Mahkemeden gemi üzerinde alacağı güvenceye alan bir karar isteniyorsa özel deniz icra yolu izlenir. Aynı amaç için genel bir ihtiyati tedbir kararıyla seferden men istenmesi m.1353’teki sınıra tabidir.
İhtiyati haciz kararı, hapis hakkının özel hukuk ilişkisindeki koşullarıyla karıştırılmamalıdır. Hacizde mahkeme kararı, teminat, infaz ve esas takibe ilişkin özel işlemler bulunur. Bunların ayrıntıları gemi ihtiyati haczi rehberinde açıklanmıştır. Tersanenin alıkoyma bildirimi mahkeme kararı yerine geçmediği gibi, liman idaresine verilen tek taraflı bir dilekçe de bütün güvence şartlarını kendiliğinden sağlamaz.
Teminat vererek gemiyi teslim alma görüşmesi
TMK m.953, borcun ödenmemesi ve yeterli güvence gösterilmemesi halinde, önceden bildirimle paraya çevirme istemini düzenler. TMK m.895 de kanuni ipotek bakımından yeterli güvencenin etkisini açıkça belirtir. Bu nedenle taraflar tutar, kapsam, vade, ödeme koşulu ve icra edilebilirliği belirli bir güvenceyi değerlendirmelidir. Yalnız “teminat sunuldu” açıklamasıyla belgenin hukuken yeterli olduğu sonucu çıkarılamaz.
Teminat metninin hangi borcu karşıladığı açık olmalıdır. Sadece tartışmasız ana parayı kapsayan belge ile faiz ve giderleri de kapsayan güvence aynı değildir. Geçerliliği kısa sürede sona eren bir teminat, uzun sürecek uyuşmazlıktaki korumayı bütünüyle karşılamaz. Gemi teslimi için kabul edilen güvence, borcun esasının kabulü veya karşı taleplerden vazgeçme olarak yazılmamalıysa bu ayrım metinde açıkça kurulur.
Geminin tesliminde protokol; teslim saati, mevcut teknik durum, kalan eksikler, devam eden iddialar, teminatın kapsamı ve iade koşulunu gösterir. Alıkoyma hakkının bırakılması ile alacaktan ibra birbirinden ayrılır. Ödeme yapıldıysa hangi faturaya mahsup edildiği belirtilir. Eksik iş veya ayıp hakkı korunacaksa bunlar genel ve belirsiz bir cümle yerine mevcut tutanaklarla ilişkilendirilir. Böylece geminin ayrılması, dosyanın delilsiz kapanmasına yol açmaz.
Ayıplı onarım itirazı alıkoyma tartışmasını nasıl etkiler?
İş sahibi, onarımın ayıplı veya eksik olduğunu ileri sürüyorsa bunu teknik bulgu ve zamanında bildirimle destekler. TBK m.474 gözden geçirme ve bildirim, m.475 seçimlik haklar, m.477 kabulün etkisi hakkında uygulanır. Tersane alacağı hesaplanırken haklı bedel indirimi ve diğer karşı taleplerin etkisi değerlendirilir. Buna karşılık yalnız ödeme talebi geldikten sonra içeriği açıklanmayan “iş kötü yapıldı” savunması teknik uyuşmazlığı çözmez.
Ortak kontrol, deneme kayıtları, klas veya servis raporları, fotoğraf ve eksik listesi hangi işin tartışmalı olduğunu gösterir. Yapılan işlemlerle hiç yapılmayan işler ayrılır. İş sahibinin hangi seçimlik hakkı kullandığı da talep sonucunu etkiler. Ayrıntılı hukuki çerçeve ayıplı eserde iş sahibinin hakları incelemesinde yer alır. Geminin fiilen kullanılmaya başlanmasıyla kabul ve gizli ayıp meseleleri ayrıca değerlendirilir.
Haksız alıkoyma ve bekleme giderlerinin hesabı
Hapis hakkının koşulları bulunmadan geminin teslim edilmemesi, teslim borcunun ihlali ve doğan zarar bakımından ayrıca değerlendirilir. TBK m.112 çerçevesinde borca aykırılık, zarar ve neden bağı incelenir; borçlunun kusursuzluğunu ispatına ilişkin kural uygulanır. Kaybedilen sefer geliri, mürettebat gideri veya başka liman masrafı isteniyorsa her kalem gecikmeyle bağlantılı biçimde belgelenir. Fatura uyuşmazlığı, ileri sürülen bütün zararların otomatik ispatı değildir.
Bekleme ücretinin dayanağı da açık olmalıdır. Sözleşmede belirlenen rıhtım veya saha kullanım tarifesi, hangi tarihten itibaren ve hangi hizmet karşılığında uygulandığıyla gösterilir. Tersanenin kendi teslim engeli yüzünden uzayan süre ile iş sahibinin teslim almaması yüzünden uzayan süre aynı kabul edilmez. Gün sayısı, başlangıç ve bitiş kaydıyla hesaplanır. Onarımın tamamlanma tutanağı ile fiziksel çıkış kaydı arasındaki dönem nedenlerine göre bölünmelidir.
Tarafların cari hesabında birden fazla gemiye ait işler varsa her borcun hangi gemi ve sözleşmeye ilişkin olduğu gösterilir. Ticari bağlantıya ilişkin TMK m.950/2 kuralı, ayrı şirketlerin borçlarını tek borçluya ait hale getirmez. Aynı şirketler grubunda bulunmak da ayrı tüzel kişilikleri ortadan kaldırmaz. Bir geminin malikine, başka şirketin yaptırdığı onarımın bedeli yöneltildiğinde önce borcun üstlenilmesi veya temsil gibi somut hukuki dayanak ortaya konulmalıdır.
İcra takibi başlatılmışsa itirazın muhatabı ve süresi takip türüne göre belirlenir. Yalnız tersaneye gönderilen yazı, icra dosyasındaki ödeme emrine yapılması gereken itirazın yerine geçmez. Aynı şekilde liman idaresine bildirilen itiraz, mahkeme kararını kendiliğinden kaldırmaz. Ödeme emri, haciz kararı, sicil şerhi ve özel hukuk alıkoyma bildirimi ayrı belgeler olarak incelenir. Her belgenin tebliğ ve öğrenme tarihi kaydedilerek doğru mercie doğru istem yöneltilir.
Cebri satışta tersanenin sırası ve dosya kontrolü
TTK m.1393 uyarınca, gemi cebri satış sırasında tersanenin zilyetliğinde bulunuyorsa m.1013 ipoteği veya TMK m.950 hapis hakkıyla teminatlı alacaklar sıra cetvelinin dördüncü sırasına kaydedilir. Bu düzenleme bütün tersane alacaklarına koşulsuz ilk sıra vermez. Satış anındaki zilyetlik ve geçerli teminat önemlidir. Önceki sıralardaki gider ve alacaklar ile satış bedelinin yeterliliği tahsil sonucunu etkiler.
Hapis veya ipotek hakkı, tersanenin gemiyi kendi kararıyla satıp satış bedelini almasına izin vermez. TMK m.953’teki paraya çevirme istemi ile deniz icrasına ilişkin özel hükümler uygulanır. Borç sona erdiğinde veya yeterli güvence sağlandığında yapılan işlemler de güncellenir. Sicildeki kayıt, takip dosyası ve fiili teslim aynı anda kontrol edilerek artık dayanağı kalmayan engelin sürmesi önlenir.
- Alacak: iş emri, ek iş onayı, teslim koşulu, fatura ve mahsup tablosu.
- Gemi: malik ve sicil kaydı, sözleşmeyi yapanın sıfatı, temsil belgesi.
- Zilyetlik: tersaneye giriş, teslim, erişim ve fiili yönetim kayıtları.
- Güvence: hapis bildirimi, ipotek veya şerh durumu, mahkeme ve icra belgeleri.
- Teslim çözümü: yeterli teminat, teknik durum tutanağı, açık kalan talepler ve çıkış tarihi.
Tersane alacağı ve geminin teslimi hakkında sorular
Ödenmeyen her tersane faturası hapis hakkı doğurur mu?
Hayır. TMK m.950 kapsamındaki alacak, muacceliyet, zilyetlik ve bağlantı koşulları incelenir. Fatura tek başına geminin hukuken alıkonulabileceğini göstermez.
Tersane ipoteği fatura kesilince otomatik oluşur mu?
TTK m.1013, ipoteğin tescilini isteme hakkını tanır. Sicil ve hukuki koşullar tamamlanmadan faturanın kendiliğinden tescilli ipotek yarattığı söylenemez.
Kanuni ipotek için üç aylık süre ne zaman başlar?
TTK m.1013’ün gönderme yaptığı TMK m.895 uyarınca tescil, yüklenilen işin tamamlanmasından itibaren üç ay içinde yapılmış olmalıdır. Bu süre alacağın genel zamanaşımından ayrıdır.
Onarım henüz bitmediyse ipotek güvencesi istenir mi?
TTK m.1013/3, tamamlanan işe karşılık bedel ve bedel kapsamına girmeyen giderler için teminat ipoteğini düzenler. İpotek isteminin korunması için sicile şerh de öngörülmüştür.
Kiracının onarım borcu malikin gemisini otomatik bağlar mı?
Hayır. Sözleşme tarafı, temsil yetkisi, mülkiyet ve ilgili güvence hakkının koşulları ayrı incelenir. İşin gemide yapılmış olması bütün bu koşulların yerine geçmez.
Tersane kendi kararıyla gemiyi satabilir mi?
Hapis veya ipotek hakkı özel satış yetkisi vermez. TMK m.953 ve ilgili deniz icra hükümlerindeki paraya çevirme yolu uygulanır.
Teminat verilmesi borcun kabulü anlamına gelir mi?
Teminatın içeriği belirleyicidir. Geminin teslimi için verilen güvence ile borcun esasının kabulü ayrı düzenlenebilir; protokolde kapsam ve saklı tutulan talepler açık yazılmalıdır.
Onarım alacağı için gemiye ihtiyati tedbir istenir mi?
Alacağı güvenceye almak amacıyla gemi hakkında TTK m.1353’teki ihtiyati haciz yolu uygulanır. Aynı amaçla genel ihtiyati tedbir veya başka biçimde seferden men istenemez.
Tersane cebri satışta her zaman ilk sırada mı ödeme alır?
Hayır. TTK m.1393, satış sırasında tersane zilyetliği ve ilgili teminat şartlarıyla dördüncü sırayı düzenler. Önceki sıralardaki alacaklar ve satış bedeli tahsili etkiler.
Ayıplı onarım itirazı nasıl belgelenir?
İş emriyle karşılaştırılan eksik ve ayıp listesi, deneme veya servis raporları ve süresinde bildirim sunulur. TBK m.474–477 çerçevesindeki haklar ve kabulün etkisi ayrıca değerlendirilir.
İstanbul ve Mersin ofisleri
İstanbul · Polaris Plaza
Maslak Ahi Evran Caddesi, Polaris Plaza No:21, Kat:9, 34475 Sarıyer/İstanbulMersin · Profit İş Merkezi
İhsaniye Mahallesi, 4903. Sokak, Profit İş Merkezi No:23, Kat:3, Daire:14, 33070 Akdeniz/MersinHukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
