Ev Hizmetinde Çalışan Bakıcı ve Temizlikçinin Yıllık İzni: TBK 422–425

Ev hizmeti kapsamında doğrudan TBK hizmet hükümlerine tabi çalışan bakıcı veya temizlikçiye, en az bir yıllık çalışmadan sonra yılda en az iki hafta ücretli izin verilmelidir. TBK 422, on sekiz yaşından küçük ve elli yaşından büyük işçiler için alt sınırı üç hafta olarak belirler. Kullanım, indirim ve izin ücreti TBK 423–425’e göre değerlendirilir.

Ev hizmetindeki yıllık izin neden TBK’ya dayanır?

4857 sayılı İş Kanunu m.4/1-e, ev hizmetlerini Kanunun kapsamı dışında bırakır. Bu istisna işçinin yıllık izinsiz çalıştırılması anlamına gelmez. Bağımlı iş görme ve ücret unsurlarını taşıyan hizmet ilişkisine TBK 393 ve devamındaki genel hizmet hükümleri uygulanır.

Önce işin gerçekten ev hizmeti niteliği belirlenmelidir. Bir şirketin işçisini konuta göndermesi, konuttaki ticari üretim işi veya ayrı mesleki bakım hizmeti yalnız mekân nedeniyle aynı kategoriye girmez. Hizmeti kimin adına ve hangi organizasyon içinde yaptığı açıklığa kavuşturulur.

Bu yazı, doğrudan TBK hizmet hükümlerine tabi ev hizmetine ilişkindir. İş sözleşmesindeki bakıcı, yardımcı veya temizlik görevlisi sözcükleri fiilî ilişkiyle birlikte okunur. Sosyal güvenlik bildirimi, ücret ödemesi ve görev tanımı kapsamın belirlenmesinde kullanılan kayıtlardır; her biri tek başına bütün hukuki sonucu oluşturmaz.

En az bir yıllık çalışma şartı

TBK m.422, en az bir yıl çalışmış işçiye ücretli yıllık izin verilmesini zorunlu kılar. Hizmetin başlangıcı sözleşme, ödeme, mesaj ve diğer çalışma kayıtlarından belirlenir. SGK kaydının daha geç yapılmış olması gerçek başlangıç tarihinin araştırılmasını gereksiz kılmaz.

Düzenli kısmi süreli hizmet de TBK 393’te hizmet sözleşmesi olarak tanımlanmıştır. Bu nedenle çalışanın haftanın bütün günlerinde evde bulunmaması tek başına yıllık izin hakkının bulunmadığını göstermez. Önce sürekli sözleşme ilişkisi ile birbirinden bağımsız hizmet sunumları ayrılır.

Farklı ev sahipleri yanında yapılan işler tek bir işveren ilişkisi gibi birleştirilmemelidir. Aynı ilişkide kesinti iddiası varsa başlangıç ve bitiş belgeleri, ara dönemin niteliği ve tarafların gerçek iradesi incelenir. Takvim yılı başı, işe giriş tarihinin yerine konularak hak kazanma süresi hesaplanmamalıdır.

İki hafta ve üç hafta kuralı

TBK 422’nin genel alt sınırı yılda iki haftadır. Maddede on sekiz yaşından küçük ve elli yaşından büyük işçiler için en az üç hafta öngörülür. İşveren, kanuni alt sınırı azaltamaz; sözleşmeyle daha uzun izin tanınmışsa o hüküm ayrıca uygulanır.

Yaşla ilgili düzenleme, küçüklerin çalıştırılmasına ilişkin diğer kuralları ortadan kaldırmaz. Burada belirlenen şey izin süresidir; kişinin hangi yaşta ve hangi işte çalıştırılabileceği ayrı mevzuat konusudur. İzin hesabı bu iki soru birbirine karıştırılmadan yapılmalıdır.

4857’deki yaş ve kıdem tablosu neden kopyalanamaz?

4857 m.53, hizmet süresine göre on dört, yirmi ve yirmi altı günlük sistem kurar. Yaşa bağlı hükmünde on sekiz ve daha küçük, elli ve daha yukarı yaş ifadeleri yer alır. TBK 422 ise iki veya üç haftayı ve farklı yaş sınırı lafzını kullanır.

Bu nedenle TBK kapsamındaki ev hizmetlisinin kıdemi artınca, yalnız m.422’ye dayanılarak otomatik yirmi veya yirmi altı günlük bir basamak oluştuğu söylenemez. Daha uzun izin hakkının sözleşmeden doğması ayrıdır. İşveren ve işçi hangi hükme dayandıklarını izin hesabında göstermelidir.

4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki yıllık izin süreleri farklı çalışma ilişkilerini konu alır. Özellikle yaş eşiklerinin küçük veya küçük ve eşit biçimindeki ayrımı korunmalıdır. Aynı yıllık izin başlığı altında farklı kanunların elverişli görünen parçaları seçilerek yeni bir tablo oluşturulamaz.

Hafta birimi izin planına nasıl yansır?

TBK 422 izin süresini hafta birimiyle belirler. Başlangıç ve bitiş tarihleri bu birim üzerinden açıkça yazılmalıdır. İki hafta ifadesini herhangi bir açıklama yapmadan on dört iş günü şeklinde sunmak, kanunun kullandığı ölçüyü değiştirir. Günlük ücret hesabı ile izin süresinin birimi ayrı değerlendirilmelidir.

4857 m.56’daki yıllık izin gününe rastlayan tatilleri dışarıda bırakma hesabı da kendi kanuni kapsamına aittir. TBK ilişkisi için hazırlanan çizelgede hangi süre kuralının uygulandığı gösterilmelidir. Sözleşmede daha elverişli bir kullanım öngörülmüşse bunun kaynağı ve kapsamı ayrıca kaydedilir.

İşçinin düzenli olarak yalnız belirli günlerde çalışması halinde izin dönemi içindeki görev günleri takvimde gösterilir. Çalışılmayan günleri ayrı ayrı sözleşme sona ermesi kabul ederek hizmet ilişkisi parçalanmamalıdır. Çalışma programı ile izin döneminin uyuşması, fiilî dinlenmenin denetlenmesi için gereklidir.

Yıllık izin en fazla iki bölüme ayrılabilir

TBK 424 uyarınca izinler kural olarak aralıksız verilir. Tarafların anlaşmasıyla ikiye bölünerek kullanılması mümkündür. Bu düzenleme, işverene tek taraflı olarak çok sayıda kısa izin günü yazma yetkisi vermez. Bölme konusunda gerçek anlaşma bulunmalıdır.

4857 m.56’daki bir bölümün en az on gün olması şartıyla bölümler halinde kullanım sistemi burada aynen uygulanmaz. İş Kanunu 56’ya göre yıllık iznin bölünmesi başka kapsam içindir. Ev hizmetinde TBK 424’ün ikiye bölme hükmü esas alınır.

İzin kaydında birinci ve ikinci bölümün tarihleri ile toplam süre görülmelidir. İşverenin tek tek verdiği kısa mazeret izinlerini sonradan yıllık izin bölümü olarak adlandırması, tarafların m.424 kapsamında anlaşmış olduğunu kanıtlamaz. İznin hangi amaçla verildiği başlangıçta açık olmalıdır.

İzin tarihini kim belirler?

TBK 424, tarihleri işverenin belirlemesini; bunu yaparken işyerinin veya ev düzeninin menfaatleriyle bağdaştığı ölçüde işçinin isteklerini dikkate almasını öngörür. Ev düzeni maddede açıkça anılmıştır. Bakımın devamı için plan yapılması, çalışanın isteğinin tamamen yok sayılması anlamına gelmez.

İşçi talebinde kullanmak istediği aralığı ve bölme isteği varsa bunu belirtmelidir. İşveren başka tarih belirliyorsa alternatif dönem açık olmalıdır. Sürekli belirsiz erteleme, kazanılmış iznin kullandırılması borcunun yerine geçmez. Yıllık izin, fiilen dinlenme sağlanması için düzenlenmiştir.

TBK 422–425’te bütün ev hizmetlilerinin yıllık izin talebini mutlaka bir ay önce vermesine ilişkin genel süre bulunmaz. Taraflar planlama usulü kararlaştırabilir; ancak başka kanuna ait yönetmelik süresi doğrudan kanuni şart gibi yazılmamalıdır. İzin talebi, cevap ve uygulanan tarih birlikte saklanmalıdır.

İzin ücreti başlamadan önce ödenmelidir

TBK 425/1, izin süresine ilişkin ücretin işçi izne başlamadan önce peşin ödenmesini veya avans olarak verilmesini zorunlu kılar. Normal aylık ödeme gününün daha sonra gelmesi bu özel zaman kuralını ortadan kaldırmaz. İzin dönemine ilişkin miktar ve ödeme tarihi ayrı kaydedilmelidir.

Ücretin hesabında gerçek sözleşmesel ücret ve hangi döneme ait olduğu belirlenir. Aylık ücret, gündelik ödeme ve düzenli kısmi süreli çalışma farklı kayıt düzenleri gerektirir. Bankaya aktarılan toplam paranın izin avansı mı, önceki ay ücreti mi olduğu açıklanmalıdır.

İzin ücretinin ödenmesi, aynı dönemin ikinci kez ücretlendirilmesi anlamına gelmez. Önceden verilen avans ilgili dönem hesabıyla eşleştirilir. Buna karşılık işverenin daha önce yaptığı ilgisiz bir ödeme, açıklama olmadan izin ücretinin peşin ödendiği şeklinde gösterilmemelidir.

Çalışırken izin yerine para veya barınma verilebilir mi?

TBK 425/2, hizmet ilişkisi sürerken para veya başka menfaat karşılığında yıllık izin hakkından feragat edilmesini yasaklar. İşçi daha yüksek aylık ücret alsa da dinlenme hakkı devam eder. Sözleşmeye izin kullanılmayacağı yazılması, kanundaki yükümlülüğü kaldırmaz.

Yatılı çalışana sağlanan gıda ve barınak TBK 418’de düzenlenen ayrı edimlerdir. Bunlar yıllık iznin yerine geçirilemez. Ev düzeninde yaşayan çalışanın gıda ve barınak hakkı bu borcu ayrıca açıklar. İzin ücretinin peşin ödenmesi de fiilî izin kullanımından ayrı kontrol edilmelidir.

Her ay izin parası adıyla yapılan ödemenin bulunması, çalışanın gerçekten izin kullandığını kanıtlamaz. TBK 425’in yasağı nedeniyle işveren yalnız ödeme açıklamasına dayanarak yıllık izin bakiyesini sıfırlayamaz. Kullandırılan süre, tarihleri ve görevden ayrılma kaydıyla gösterilmelidir.

Kusurlu çalışmama nedeniyle izin indirimi

TBK 423/1, bir hizmet yılında işçinin kendi kusuruyla toplam bir aydan daha uzun süre hizmeti yerine getirmemesi halinde işverene sınırlı indirim yetkisi tanır. İndirim, çalışılmayan her tam ay için yıllık ücretli izinden bir gündür. Bu düzenleme bütün devamsızlık günlerini aynı sayıda izin gününden düşme yetkisi değildir.

Önce çalışılmayan dönemin gerçekten işçinin kusurundan kaynaklandığı ortaya konulmalıdır. İşverenin işi kabul etmediği, izin verdiği veya çalışma organizasyonunu durdurduğu süreler, yalnız iş yapılmadı gerekçesiyle kusurlu devamsızlık olarak kaydedilmemelidir. Günlerin hukuki sebebi belirlenir.

Toplam sürenin bir aydan daha uzun olması eşiği ile indirimde esas alınan tam aylar ayrı hesaplanır. İşveren, hangi hizmet yılı içinde hangi süreyi hangi belgeyle değerlendirdiğini açıklamalıdır. Kanunda sınırlı indirim öngörülmesi, yıllık izin hakkının tamamının ceza olarak kaldırılmasına izin vermez.

Hastalık, kaza ve kanuni görevlerde üç aylık koruma

TBK 423/2, işçinin kusuru olmadan hastalık, kaza, yasal yükümlülük veya kamu görevi gibi kişiliğine bağlı sebeplerle bir hizmet yılında en çok üç ay çalışamaması halinde yıllık izinden indirim yapılmasını yasaklar. Hastalık raporu, kanuni görevlendirme ve ilgili tarihler bu korumanın uygulanmasında önemlidir.

Kendi kusuruyla çalışmama için düzenlenen bir ay eşiği bu gruba aktarılmaz. Hastalık günlerinin tamamını kusurlu devamsızlık sayan tek bir çizelge, iki farklı fıkranın koşullarını karıştırır. Sebep, kusur ve süre ayrı değerlendirilmelidir.

Maddenin son fıkrası, ikinci ve üçüncü fıkraya işçi aleyhine aykırı sözleşme düzenlemesi yapılmasını yasaklar. İşçinin imzaladığı genel bir izin yönetmeliği bu korumayı azaltamaz. Daha uzun kesintiler için kurulacak hesap da ayrı hukuki gerekçe gerektirir; kanundaki korunan dönemin varlığı yok sayılarak bütün izin silinemez.

Gebelik ve doğum nedeniyle çalışılamayan süre

TBK 423/3, gebelik ve doğum nedeniyle iş görme edimini en çok üç ay yerine getiremeyen kadın işçinin yıllık ücretli izninden indirim yapılamayacağını düzenler. Bu hüküm izin indiriminin sınırına ilişkindir. Tek başına bütün doğum haklarının süresini veya diğer kanunların uygulanmasını belirleyen bir düzenleme değildir.

İşverenin kayıtlarında çalışma engelinin başlangıcı, sebebi ve süresi doğru gösterilmelidir. Gebelik veya doğumla ilgili süreler, başka bir mazeret ya da kusurlu çalışmama hanesine yazılarak kanuni koruma azaltılamaz. İşçi aleyhine sözleşme hükmü yasağı burada da uygulanır.

Sosyal sigorta yardımları, sağlık raporları ve çalışma ilişkisine ait haklar ayrı hukuki konulardır. Yıllık izin indirimi konusunda TBK 423 değerlendirmesi yapılırken bu belgelerden yararlanılır; ancak sigorta ödeneği alınması tek başına yıllık izin hakkından vazgeçildiğini göstermez.

İşverenin tatili çalışanın yıllık izni sayılır mı?

İşverenin veya ailenin seyahate çıkması tek başına çalışanın yıllık izin kullandığını göstermez. Çalışanın aynı dönemde temizlik, bakım, evin korunması veya başka hizmeti sürdürmesi halinde gerçek görevler kaydedilir. Aileyle yolculukta bakıcılık yapmak da sırf tatil bölgesinde bulunulduğu için yıllık izin değildir.

Tarih gerçekten TBK 424 kapsamında yıllık izin olarak belirlenmiş ve çalışan görevden ayrılmışsa kullanım belgeleri buna uygun tutulur. Çalışana yalnız evin boş olduğu söylenmesiyle yıllık izin türünün açıkça belirlenmesi farklıdır. Sonradan tüm boş günleri yıllık izin sayan kayıtlar gerçek irade ve çalışmayla karşılaştırılır.

Yıllık izin döneminde yeni bir görev verilmişse görevin niteliği ve zamanı saklanır. Kullanımın hangi bölümünün gerçekleştiği, hangi bölümünde hizmet görüldüğü açıklığa kavuşturulur. İzin formundaki tarihlerin gerçek çalışma kayıtlarıyla uyuşması gerekir.

Sözleşme bittiğinde kullanılmayan izin ücreti

TBK 425/3, hizmet sözleşmesinin herhangi bir sebeple sona ermesi halinde hak kazanılmış fakat kullanılmamış yıllık izinlerin ücretini düzenler. Esas alınan ücret sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücrettir. Ödeme işçiye veya hak sahiplerine yapılır.

İstifa, işveren feshi veya başka sona erme sebebi ileri sürülmesi, kazanılmış izin bakiyesinin kendiliğinden yok olduğu anlamına gelmez. Önce hangi yıllar için hak doğduğu, hangi sürelerin gerçekten kullanıldığı ve yasal indirim bulunup bulunmadığı hesaplanır. Henüz kazanılmamış süreler ise kazanılmış bakiye gibi gösterilemez.

Kanun, bu ücrete ilişkin zamanaşımının sözleşmenin sona erdiği tarihte başlayacağını açıkça belirtir. Dönemsel ücret alacağının başlangıcı ile kullanılmayan yıllık izin ücretinin başlangıcı karıştırılmamalıdır. Son ödeme hesabı, izin bakiyesi ve gerçek son ücret birbirine bağlanarak hazırlanmalıdır.

İzin kaydı, arabuluculuk ve görevli mahkeme

Dosyada çalışma başlangıcı, sözleşme, ücret değişiklikleri, izin talep ve cevapları, kullanım tarihleri, varsa indirim gerekçeleri ve sona erme tarihi bulunmalıdır. Ücret bordrosuna ihtirazi kayıt ve ödeme ispatı parasal kayıtların değerlendirilmesini tamamlar; bordroda izin yazması gerçek dinlenmenin tek kanıtı olarak görülmemelidir.

HMK m.190 ve199 çerçevesinde iddia edilen olgular ve elektronik kayıtlar değerlendirilir. İzin kullanımı savunması belirli tarih ve belgeyle gösterilmelidir. Kayıtların bütünlüğü korunur; boş imzalı veya sonradan değiştirilmiş belgeler gerçek kullanımın yerine geçirilemez.

7036 sayılı Kanun m.5/1-a, TBK hizmet sözleşmelerine tabi işçilerle işverenlerin iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarını da kapsar. M.3 kapsamındaki alacak davasından önce arabuluculuğa başvurulur. Ev hizmetinin 4857 dışında kalması, izin alacağının iş mahkemesi çerçevesinden de otomatik çıkması değildir.

Sık sorulan sorular

Evde çalışan bakıcı yıllık izin kullanabilir mi?

Gerçek ev hizmeti ilişkisi TBK hizmet hükümlerine tabi ise en az bir yıllık çalışmadan sonra TBK 422 uygulanır. Genel alt sınır iki haftadır. İşin yalnız konutta yapılması yeterli değildir; hizmetin niteliği ve işveren ilişkisi önce belirlenir.

Ev hizmetlisinin yıllık izni kaç haftadır?

TBK 422’ye göre yılda en az iki hafta; on sekiz yaşından küçük ve elli yaşından büyük işçiler için en az üç haftadır. Sözleşmede daha uzun izin tanınmışsa bu hak da dikkate alınır. Kanuni süre azaltılamaz.

Beş yıl dolunca izin otomatik yirmi güne çıkar mı?

TBK 422, 4857 m.53’teki kıdem basamaklarını düzenlemez. TBK kapsamındaki ev hizmetinde iki veya üç haftalık sistem uygulanır. Daha uzun izin sözleşmeden doğabilir; başka kanunun yirmi ve yirmi altı günlük tablosu doğrudan kopyalanamaz.

Yıllık izin küçük parçalara bölünebilir mi?

TBK 424’te kural aralıksız kullanımdır. Tarafların anlaşmasıyla ikiye bölünebilir. 4857 m.56’daki bir bölümün on gün olması şartıyla çok parçalı kullanım sistemi, TBK kapsamındaki ev hizmetine doğrudan uygulanmaz.

İzin tarihini çalışan tek başına seçebilir mi?

TBK 424 uyarınca tarihi işveren belirler; ev düzeninin menfaatleriyle bağdaştığı ölçüde işçinin isteklerini dikkate alır. Talep ve belirlenen dönem açık kaydedilmelidir. İşverenin planlama yetkisi kazanılmış izni süresiz kaldırma hakkı değildir.

İzin ücretinin aylık maaş gününde ödenmesi yeterli mi?

TBK 425/1, izin süresine ait ücretin izne başlamadan önce peşin veya avans olarak ödenmesini ister. Olağan ödeme günü daha sonraysa özel zaman kuralına uyulmalıdır. Önceden ödenen avans ilgili dönem hesabına işlenir.

Daha yüksek maaş karşılığında yıllık izin kaldırılabilir mi?

Hayır. TBK 425/2, hizmet ilişkisi sürerken para veya başka menfaat karşılığında yıllık izinden feragati yasaklar. Barınma, gıda veya ek ödeme fiilî dinlenmenin yerine geçmez. Ücret ödenmesi izin kullanıldığını tek başına kanıtlamaz.

Hastalık günleri yıllık izinden düşülür mü?

TBK 423/2, kusursuz ve kişiliğe bağlı hastalık, kaza veya kanuni görev gibi sebeplerle en çok üç aylık çalışamama döneminde indirimi yasaklar. Kusurlu devamsızlık düzeni ayrıdır. Sebep, süre ve hizmet yılı belgeleriyle belirlenmelidir.

Aile tatildeyken bakıcılık yapan kişi yıllık izinde midir?

Hizmet görevi sürüyorsa yalnız seyahat edilmesi yıllık izin kullanımını göstermez. Çalışanın görevden ayrılması, izin tarihinin belirlenmesi ve gerçek çalışma kayıtları incelenir. İşverenin tatili ile çalışanın dinlenmesi aynı olay değildir.

İstifa halinde kullanılmayan yıllık izin yanar mı?

TBK 425/3, sözleşmenin herhangi bir sebeple sona ermesinde kazanılmış ve kullanılmamış izin ücretinin ödenmesini düzenler. Hesap sona erme tarihindeki ücret üzerinden yapılır. Bu alacağın zamanaşımı da sözleşmenin sona ermesiyle başlar.