Ev Hizmetinde Çalışan Bakıcı ve Temizlikçinin Haftalık İzni: TBK 421

Ev hizmeti kapsamında hizmet sözleşmesiyle çalışan kişiye, TBK 421 uyarınca her hafta kural olarak pazar günü; durum ve koşullar buna izin vermiyorsa bir tam çalışma günü tatil verilmelidir. Yatılı çalışma bu hakkı kaldırmaz. Ev hizmetinin 4857 sayılı İş Kanunu kapsamı dışında olması, çalışanın haftalık dinlenme hakkı bulunmadığı anlamına gelmez.

Ev hizmetinde hangi kanun uygulanır?

4857 sayılı İş Kanunu m.4/1-e, ev hizmetlerini Kanunun kapsamı dışında bırakır. Doğrudan bir gerçek kişi yanında evin günlük yaşamına yönelik hizmet sözleşmesiyle çalışan kişinin dinlenme hakkı bu nedenle Türk Borçlar Kanununun genel hizmet hükümleri üzerinden incelenir.

İşin yalnız bir konutta yapılması yeterli değildir. Konut içindeki ticari işletme faaliyeti, bir şirketin çalışanını müşteriye göndermesi ve bağımsız hizmet sunumu farklı ilişkilerdir. Tıbbi veya mesleki bakımın niteliği de ayrıca belirlenmelidir. Bakıcı ya da temizlikçi unvanı, bu ayrımlar yapılmadan uygulanacak kanunu kesinleştirmez.

Bu yazı, ev hizmeti niteliği belirlenmiş ve doğrudan TBK hizmet hükümlerine tabi çalışma ilişkisini ele alır. İşverenin ücret ödemesi, çalışanın bağımlı olarak iş görmesi ve tarafların gerçek çalışma düzeni TBK 393 kapsamında birlikte incelenir. Çalışanın yatılı olması tek başına ayrı bir kanun rejimi yaratmaz.

TBK 421 her hafta dinlenme verilmesini emreder

TBK m.421/1, işverenin işçiye her hafta tatil vermesini zorunlu tutar. Maddede esas gün pazar olarak belirlenmiştir. Durum ve koşullar pazar günü tatil verilmesine imkan tanımıyorsa başka bir tam çalışma günü ayrılır. Böylece değişebilen unsur dinlenme günüdür; haftalık dinlenmenin varlığı değildir.

Ev sahibinin haftanın her günü çalışması, çocuğun veya bakılan kişinin sürekli desteğe ihtiyaç duyması, haftalık tatilin tamamen kaldırılmasını sağlayan bir istisna değildir. Bakımın devamı için gerekli düzenleme işverenin çalışma organizasyonu içinde yapılmalıdır. Çalışanın bütün haftaları göreve bağlı geçirmesi, yalnız yatılı sözleşme imzaladığı gerekçesiyle haklı gösterilemez.

Haftalık tatil, yıllık izin gibi bir yıllık hizmet sonunda kazanılan bir hak olarak düzenlenmemiştir. TBK 422’nin yıllık izin için aradığı en az bir yıl şartı, m.421’deki haftalık dinlenmeye taşınamaz. İşe yeni başlayan çalışanın haftalar boyunca izin kullanmadan çalıştırılması bu gerekçeyle savunulamaz.

Bir tam çalışma günü tatil ne demektir?

Kanun, dinlenmeyi bir tam çalışma günü olarak ifade eder. İşçinin o gün olağan görevini yerine getirmesi istenmemelidir. Günlük yemek arası, çocuğun uyuduğu zaman veya işler arasında kısa bekleme, tek başına haftalık tatilin kullandırıldığı anlamına gelmez. İşten uzaklaşma ile işin geçici olarak hafiflemesi ayrılmalıdır.

İzin gününde düzenli yemek hazırlama, temizlik yapma veya bakımı sürdürme görevi verilmişse gerçek çalışma kaydı incelenir. Evde bulunmanın her anı iş değildir; buna karşılık izin çizelgesindeki boş bir kutu da o gün hiç görev verilmediğini kanıtlamaz. Yapılan görev, zamanı ve işverenin talimatı belirlenmelidir.

Birden fazla güne dağılmış kısa boşluklar toplanarak tam çalışma günü tatil kullanıldığı söylenmemelidir. Kayıtta tatilin hangi gün başladığı ve çalışanın hangi görevlere ara verdiği açık olmalıdır. Dinlenme döneminin iş talimatıyla bölünüp bölünmediği de aynı kayıt üzerinden denetlenir.

Pazar günü yerine başka gün izin verilebilir mi?

TBK 421 pazar gününü kural olarak belirler; durum ve koşullar imkan vermiyorsa başka bir tam çalışma günü tatil verilmesine izin verir. Bu, evin çalışma ve bakım düzenine göre haftalık takvim kurulmasını sağlar. Gün seçimi, işçinin de haklı menfaatleri dikkate alınarak yapılmalıdır.

Maddenin son fıkrası, izin saatleri ve günlerinin belirlenmesinde işyerinin ve işçinin haklı menfaatlerinin gözetilmesini ister. İşçinin aile yaşamı, başka gerçek yükümlülükleri ve dinlenme ihtiyacı tamamen dışlanamaz. İşverenin de bakımın devamını sağlayacak düzenlemeyi kurabilmesi için tarihin belirli olması gerekir.

Sözleşmede açık bir izin günü kararlaştırılmışsa önce bu hüküm okunur. Sonradan değişiklik yapılırken gerçek anlaşma ve uygulama kaydedilir. Pazar günü çalışılmış olması tek başına haftalık tatilin hiç verilmediğini göstermez; aynı hafta içinde kanuna uygun başka tatil bulunup bulunmadığı araştırılır.

İzinler biriktirilip ay sonunda topluca verilebilir mi?

TBK 421’in ölçütü her haftadır. Aylık dört izin günü hesabı, haftalar içindeki gerçek dinlenme düzeninin yerine geçmez. Çalışanın birkaç hafta kesintisiz çalıştırılıp sonra art arda izinli sayılması, kanundaki haftalık yükümlülüğün yerine getirildiğini kendiliğinden göstermez.

4857 m.46’da belirli konaklama tesisleri için düzenlenen erteleme sistemi de ev hizmetine taşınamaz. Bu istisna kendi kanuni kapsamına ve özel şartlarına sahiptir. Bir evin yazlık olarak kullanılması veya ailenin tatil beldesinde bulunması onu turizm işletmesi belgeli konaklama tesisi yapmaz.

Haftalık planın yanı sıra aylık görünüm tutulması yararlıdır; ancak denetim yalnız toplam boş gün sayısına indirgenmez. İzinlerin hangi haftaya ait olduğu, fiilen ne zaman kullanıldığı ve izin sırasında çalışma talimatı verilip verilmediği gösterilmelidir.

Yatılı bakıcı izin gününde evde kalabilir mi?

Yatılı çalışma ile iş görme süresi aynı şey değildir. İşverenin evinde barınan kişi izin gününde de orada bulunabilir. Bu durum, o gün hizmet sunmayı kabul ettiği anlamına gelmez. Aynı şekilde evden dışarı çıkmış olması da ancak gerçek çalışma düzeniyle birlikte değerlendirilir.

TBK 418, işverenle birlikte ev düzeni içinde yaşayan işçiye yeterli gıda ve uygun barınak sağlanmasını ayrıca düzenler. Barınmanın sağlanması haftalık tatilin karşılığı değildir. İşveren, kalacak yer verdiği gerekçesiyle m.421 yükümlülüğünü ortadan kaldıramaz.

Ev düzeninde yaşayan işçinin gıda ve barınak hakkı bu ayrı yükümlülüğü açıklar. Haftalık tatil kaydında ise çalışanın konutta kalıp kalmadığından önce o gün hizmet görevinden gerçekten serbest bırakılıp bırakılmadığı belirlenir. Barınma ve çalışma kayıtları bu nedenle birbirine karıştırılmamalıdır.

Ailenin seyahati çalışanın izni sayılır mı?

Ailenin evde bulunmadığı günlerde çalışandan temizlik, evin korunması, alışveriş veya başka bir görev isteniyorsa bu günler sırf aile seyahatte diye tatil kabul edilmez. İşin niteliği ve verilmiş talimatlar incelenir. Çalışana gerçekten dinlenme günü tahsis edilmişse bunun kaydı ayrıca tutulur.

Aileyle birlikte başka yere giden bakıcının yolculuk sırasında veya gidilen yerde hizmet vermesi de çalışma ilişkisi içinde değerlendirilir. İşverenin tatili, çalışanın tatiliyle aynı hukuki olay değildir. İşçinin kendi tatil süresini serbestçe kullanıp kullanamadığı ve görevlerinin devam edip etmediği belirlenmelidir.

İşverenin edimi kabul etmemesi veya iş görmeyi kusuruyla engellemesi iddiasında TBK 408’in ücret düzeni ayrıca önem taşır. İş yapılmayan her gün aynı hukuki sebeple açıklanamaz. Haftalık tatil, işverenin kabulde temerrüdü ve yıllık izin farklı kayıt başlıkları olmalıdır.

Haftalık tatil ile yıllık izin birbirinden ayrılır

Haftalık tatil TBK 421’e, yıllık ücretli izin ise TBK 422–425’e dayanır. En az bir yıl çalışmış işçinin yıllık izin hakkı bulunması, yıl boyunca haftalık tatil verilmesini gereksiz kılmaz. Bir hakkın varlığı diğerinin yerine geçirilmemelidir.

İşveren, haftalık izin günlerini bir yıllık izin bakiyesinden tek taraflı indirme yöntemi kuramaz. Hangi tarihin hangi izin türü için ayrıldığı açıkça yazılmalıdır. Yıllık iznin süresi, bölünmesi ve ücretinin önceden ödenmesi kendi maddelerine göre belirlenir.

Genel işyerleri için yayımlanan 4857 kapsamındaki yıllık izin süreleri ile TBK’nın ev hizmetine uygulanacak sistemi aynı değildir. Özellikle hafta olarak belirlenmiş süreler ve yaş sınırları başka kanundan alınmış tablolarla değiştirilmemelidir. Önce çalışma ilişkisinin kapsamı saptanmalıdır.

TBK 421 ile İş Kanunu 46 ücret hesabı aynı mı?

TBK 421/1, haftalık tatil verme borcunu düzenler; bu fıkrada haftalık tatil çalışmasına özgü bir buçuk veya iki buçuk günlük ücret katsayısı yer almaz. 4857 m.46’nın çalışılmayan tatil gününe ilişkin ücret hükmü ve o kanundaki çalışma sistemi, kapsam incelemesi yapılmadan ev hizmetine uygulanamaz.

Ücret uyuşmazlığında TBK 401’deki sözleşmesel ücret, çalışma düzeni ve fiilen yapılan hizmet belirlenir. Aylık maktu ücret anlaşması ile yalnız belirli çalışma günlerine bağlanmış ödeme sistemi farklıdır. Ödeme talebi, sözleşmedeki gerçek ücret borcuna ve yapılmış ödemelere dayanmalıdır.

İş Kanunu 46 kapsamında hafta tatili ücretinin hesabı 4857’ye tabi işçiler için ayrı hazırlanmıştır. Oradaki hesap katsayıları yalnız başlık benzerliği nedeniyle bu ilişkiye aktarılmamalıdır. Dinlenme hakkının kanuni varlığı ile para talebinin dayanağı ayrı açıklanmalıdır.

İzin gününde ek çalışma ve fazla çalışma ayrımı

Tatil olarak ayrılmış günde hizmet görülmüşse yapılan iş, saatler ve ücret anlaşması kayda alınır. TBK 402, fazla çalışmanın karşılığına ilişkin özel düzenleme içerir. Ancak her pazar çalışması otomatik olarak fazla çalışma değildir; kararlaştırılmış ve uygulanacak çalışma düzeniyle gerçek süre karşılaştırılır.

TBK 398, fazla çalışmayı ilgili kanunlarda belirlenen normal çalışma süresinin üzerinde yapılan çalışma olarak tanımlar; işçinin rızası ve zorunluluk durumlarını ayrıca düzenler. Bu nedenle yalnız izin gününün adı üzerinden fazla çalışma miktarı çıkarılamaz. Uygulanacak süre kuralı ile görev kayıtları dosyada gösterilmelidir.

TBK 402’ye göre fazla çalışma ücretinin normal çalışma ücretinden en az yüzde elli fazla olması esastır. İşçinin rızasıyla uygun zamanda fazla çalışmayla orantılı izin verilmesi de düzenlenmiştir. Bu hükümdeki fazla çalışma karşılığı izin ile m.421’deki haftalık tatil ayrı hukuki başlıklardır.

Aynı çalışma süresi hesapta iki kez kullanılmamalıdır. Önce hangi hizmetin normal süre içinde, hangisinin fazla çalışma niteliğinde olduğu belirlenir. İşverenin ek ücret ödediğini göstermesi, haftalık dinlenmenin gerçekten sağlandığını tek başına kanıtlamaz; parasal hesap ve izin kullanımı birlikte denetlenir.

İzin gününün önceden belirlenmesi ve değişiklik kaydı

Sözleşmede haftalık tatilin günü, o gün hizmetin nasıl karşılanacağı ve değişikliklerin hangi yolla bildirileceği açıkça yazılmalıdır. Kayıt düzeni ağır bir insan kaynakları sistemi gerektirmez. Tarafların erişebildiği, tarih ve gerçek görevleri gösteren bir takvim uyuşmazlığın sınırını belirlemeye yardımcı olur.

Değişiklik ihtiyacı doğduğunda önce hangi haftanın hangi gününün değiştiği açıklanır. Önceki izin günü fiilen çalışılarak geçirilmişse bu kayıt sonradan silinmemelidir. Yeni belirlenen günün kullanılıp kullanılmadığı da ayrıca gösterilir. Kağıt üzerindeki değişiklik gerçek dinlenme ile doğrulanmalıdır.

Çalışan izin talebinde tarih, kendi haklı ihtiyacı ve daha önceki kullanımı belirtmelidir. İşverenin cevabı da yeni günü açıkça göstermelidir. Sadece daha sonra konuşuruz denilerek haftalık hakkın belirsiz bırakılması, m.421’in öngördüğü düzenli tatil borcunu karşılamaz.

Hangi kayıtlar izin kullanımını ve çalışmayı gösterir?

Hizmet sözleşmesi, haftalık görev çizelgesi, ücret ödeme belgeleri, tarihli mesajlar, bakımın başka kişi tarafından üstlenildiğini gösteren kayıtlar ve olayı doğrudan bilen tanıklar birlikte değerlendirilir. Bir evde resmi puantaj sistemi bulunmaması, fiilî çalışmanın hiçbir yolla ortaya konulamayacağı anlamına gelmez.

HMK m.199 elektronik verilerin belge niteliğini düzenler. Mesajın göndereni, tarihi ve bütün bağlamı korunmalıdır. Yalnız izin kelimesinin geçtiği kesilmiş görüntü, o günün tamamında hangi görevlerin verildiğini göstermeyebilir. Öncesindeki ve sonrasındaki kayıtlar da önem taşır.

HMK 189/2 uyarınca hukuka aykırı elde edilmiş deliller dikkate alınamaz. Ev hizmeti uyuşmazlığı, ailenin veya çalışanın özel hesaplarına yetkisiz erişim gerekçesi değildir. Kişisel yaşamın ilgisiz ayrıntıları yerine çalışma gününü ve görevini açıklayan hukuka uygun belgeler kullanılmalıdır.

İzin verilmiyorsa yazılı talep ve fesih değerlendirmesi

Çalışan, kullandırılmayan haftaları ve istediği düzenlemeyi yazılı olarak bildirebilir. Talebin amacı belirlenmelidir: çalışma ilişkisinin devamında tatilin sağlanması ile sözleşmenin sona erdirilmesi aynı irade açıklaması değildir. Metinde yalnız olaylar ve uygulanacak madde açıkça gösterilmelidir.

TBK 435, dürüstlük kurallarına göre hizmet ilişkisinin sürdürülmesinin beklenemediği haklı sebeplerde derhal feshi düzenler. Haklı sebep iddiasında ihlalin niteliği, devamı ve sözleşmeye etkisi ortaya konur; fesih sebebi yazılı bildirilir. Haftalık izin talebine bir defa farklı tarih verilmesiyle sürekli dinlenme yasağı aynı olay değildir.

Bir uyuşmazlığın bulunması, çalışanın bütün bildirim yükümlülüklerinden serbest olduğu anlamına gelmez. İşten ayrılmanın hukuki niteliği ayrıca belirlenir. Para alacakları, teslim edilecek eşya ve varsa bakımın devrine ilişkin gerçek işlemler tarihlendirilerek kayda alınmalıdır.

Ev hizmeti uyuşmazlığında mahkeme ve arabuluculuk

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5/1-a, TBK İkinci Kısım Altıncı Bölümde düzenlenen hizmet sözleşmelerine tabi işçilerle işverenler arasındaki iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıkları da kapsar. İş Kanunu m.4 istisnası, uyuşmazlığın her durumda asliye hukuk mahkemesine ait olduğu anlamına gelmez.

Kanunun 3. maddesindeki işçi veya işveren alacağı ve tazminatı davalarında arabuluculuğa başvuru dava şartıdır. Başvuruda ücret, fazla çalışma ve diğer taleplerin dönemleri ayrı gösterilmelidir. Haftalık dinlenmenin sağlanmasına yönelik bir bildirim ile para alacağı davasının usulü birbirine karıştırılmamalıdır.

Dosya hazırlanırken önce hizmetin ev hizmeti niteliği, sonra görev ve ücret düzeni, ardından tartışmalı haftalar belirlenir. Başvurunun hukuki temeli bu sırayla kurulduğunda 4857 hesaplarının yanlış ilişkiye uygulanması ve başka izinlerin aynı günlerde tekrar talep edilmesi önlenir.

Evde hizmet sözleşmesi kavramı neden farklıdır?

TBK 461’deki evde hizmet, işçinin işverenin verdiği üretim işini kendi evinde veya belirlediği yerde yapmasını düzenler. Ev sahibinin konutunda günlük yaşam hizmeti sunulmasıyla aynı sözleşme tipi değildir. İsim benzerliği kanun maddelerinin karıştırılmasına yol açmamalıdır.

Evde üretim ve parça başı işlerde evde hizmet sözleşmesi TBK 461–469 kapsamını açıklar. Buradaki bakıcı veya temizlikçi yönünden ise önce ev hizmetinin gerçek niteliği saptanır. Çalışma yeri tek başına yeterli kabul edilmeden, kimin organizasyonunda hangi işin görüldüğü belirlenir.

Bu ayrımın dosyada en başta yapılması, izin günlerinin ve ücret taleplerinin doğru hükme bağlanmasını sağlar. Hizmet sözleşmesinin başlığı, SGK kaydında kullanılan ifade ve tarafların günlük konuşmadaki adlandırması karşılaştırılır; gerçek çalışmayla çelişen etiket üzerinden sonuç kurulmaz.

Sık sorulan sorular

Ev hizmetinde çalışan kişinin haftalık izin hakkı var mı?

Evet. TBK 421 işverene her hafta tatil verme borcu yükler. 4857 m.4/1-e kapsamındaki ev hizmeti istisnası bu hakkı kaldırmaz. Önce ilişkinin gerçekten doğrudan TBK hizmet hükümlerine tabi ev hizmeti olduğu belirlenir.

Yatılı bakıcı haftanın her günü çalıştırılabilir mi?

Yatılı çalışma haftalık dinlenme borcunu kaldırmaz. TBK 421 uyarınca her hafta tatil ayrılmalıdır. İşverenin gıda ve barınak sağlaması ayrı yükümlülüktür; bunlar dinlenme hakkının yerine geçmez.

Ev hizmetlisinin izni mutlaka pazar günü mü olmalıdır?

TBK 421’de kural pazar günüdür. Durum ve koşullar buna imkan tanımıyorsa başka bir tam çalışma günü tatil verilir. Günün belirlenmesinde hem işverenin hem işçinin haklı menfaatleri gözetilmelidir.

Haftalık izin için bir yıl çalışmak gerekir mi?

TBK 421’de haftalık tatil için bir yıllık bekleme şartı bulunmaz. En az bir yıllık çalışma koşulu TBK 422’deki yıllık izinle ilgilidir. İki dinlenme hakkının kazanılma koşulları birbirine taşınamaz.

Çocuk uyurken boş kalmak haftalık izin sayılır mı?

İş akışındaki kısa boşluklar, tam çalışma günü tatil yerine geçmez. Çalışanın görev yükümlülüğünden gerçekten serbest bırakılması incelenir. Bakım görevinin sürmesi ile fiilî dinlenme farklıdır; yapılan iş ve talimatlar kaydedilir.

İzinler ay sonunda topluca kullandırılabilir mi?

TBK 421 her hafta tatil verilmesini esas alır. Aylık toplam izin günü, haftalık dinlenmenin gerçekten sağlandığını tek başına göstermez. Ev hizmeti için maddede genel bir aylık biriktirme yetkisi düzenlenmemiştir.

Ailenin seyahati çalışanın tatili midir?

Çalışanın görevleri devam ediyorsa seyahat tek başına tatil değildir. Aileyle yolculukta bakım veya başka hizmet görülmesi ayrıca kaydedilir. İşverenin tatili, işçinin görevden serbest bırakıldığı dinlenme günüyle karıştırılamaz.

Her pazar çalışması için 2,5 günlük ücret mi ödenir?

TBK 421’de böyle bir katsayı bulunmaz. Uygulanacak kanun, kararlaştırılmış ücret ve gerçek çalışma düzeni belirlenir. Fazla çalışma varsa TBK 402 ayrı incelenir; 4857 kapsamındaki hesap doğrudan ev hizmetine kopyalanamaz.

İzin gününde evde kalan yatılı çalışan çalışmış mı sayılır?

Yalnız konutta bulunmak çalışma değildir. O gün hizmet görevinin sürüp sürmediği ve iş talimatı verilip verilmediği belirlenir. Aynı nedenle izin çizelgesinde boş gün görünmesi de fiilî çalışma kayıtlarını ortadan kaldırmaz.

Ev hizmeti alacağı için iş mahkemesine başvurulur mu?

7036 m.5/1-a, TBK’nın hizmet sözleşmesi bölümüne tabi işçi ve işveren uyuşmazlıklarını kapsar. Kanunun m.3’ündeki alacak ve tazminat davalarında önce arabuluculuğa başvurulur. Talebin türü ve çalışma ilişkisi belgeleriyle belirlenmelidir.